Shloka 89

दुर्वासाशापः, क्षीरसागरमन्थनम्, श्रीः (लक्ष्मी) उद्भवः तथा श्रीस्तुतिः

Devanagari script

तेजसा नागराजानं तथाप्यायितवान् हरिः अन्येन तेजसा देवान् उपबृंहितवान् विभुः

Transliteration

tejasā nāgarājānaṃ tathāpyāyitavān hariḥ anyena tejasā devān upabṛṃhitavān vibhuḥ

Translation

Con Su propio resplandor, Hari nutrió y fortaleció al rey de las serpientes; y con otro fulgor, el Señor omnipenetrante vigoró asimismo a los dioses, sosteniendo a cada orden de seres según su lugar en el equilibrio del cosmos.

Word by Word

• तेजसा: by (his) radiance
• तेजसा: करण (Instrument)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• नाग-राजानम्: the king of serpents
• नाग-राजानम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: नाग (प्रातिपदिक) + राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (नागानां राजा)

• तथा: thus/likewise
• तथा: निपात (Manner)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (manner adverb)

• अप्यायितवान्: nourished/refreshed
• अप्यायितवान्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: अपि-आ-या (धातु) → अप्यायितवत् (क्तवत्-कृदन्त)
• Form: भूतकाले क्तवत्-प्रत्ययान्त (past active participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः (हरिः)

• हरिः: Hari
• हरिः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचनम्

• अन्येन: by another
• अन्येन: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचनम्; विशेषणम् (तेजसा)

• तेजसा: by radiance
• तेजसा: करण (Instrument)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (3rd/करण), एकवचनम्

• देवान्: the gods
• देवान्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: देव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/कर्म), बहुवचनम्

• उपबृंहितवान्: strengthened/increased
• उपबृंहितवान्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: उप- बृंह् (धातु) → उपबृंहितवत् (क्तवत्-कृदन्त)
• Form: भूतकाले क्तवत्-प्रत्ययान्त (past active participle), पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्; कर्तरि प्रयोगः (विभुः)

• विभुः: the all-pervading Lord
• विभुः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचनम्

Speaker

Sage Parāśara (narrating to Maitreya)

Characters & Entities

• Vishnu (Hari)
• Nāgarāja (King of the Nāgas)
• Devas (gods)

FAQs

What is the significance of divine tejas in the Vishnu Purana?

This verse presents tejas as Vishnu’s regulating power—His radiance nourishes different classes of beings, maintaining cosmic equilibrium rather than empowering one side absolutely.

How does Sage Parāśara explain the balancing of cosmic forces?

Parāśara depicts Vishnu as distributing strength through distinct energies (“another tejas”) so that devas and nāgas each flourish in their proper spheres, preserving harmony in creation.

What is the theological importance of Lord Vishnu here?

Vishnu is shown as Vibhu, the supreme sovereign whose sustaining presence underlies all beings; even opposing or differing orders are upheld by Him as the ground of universal order.