Adhyaya 70: Nārāyaṇa as the Sacrificial Principle, Analysis of the Three Guṇas, and the Account of Delusion-Doctrines

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् किं कृतं लोकं त्वया तमनुपश्यता । व्रतं तपो वा धर्मो वा प्राप्त्यर्थं तस्य वै मुने ॥ ७०.१ ॥

Bhadrāśva dijo: «Oh Bienaventurado, mientras contemplabas ese mundo, ¿qué práctica emprendiste? ¿Fue un voto sagrado, una austeridad, o alguna forma de dharma—oh sabio—realizada para alcanzar ese fin?»

Verse 2

अनाराध्य हरिं भक्त्या को लोकान् कामयेद् बुधः । आराधिते हरौ लोकाः सर्वे करतलेऽभवन् ॥ ७०.२ ॥

Sin adorar a Hari con devoción, ¿qué sabio desearía otros mundos? Cuando Hari es adorado, todos los mundos quedan como en la palma de la mano.

Verse 3

एवं सञ्चिन्त्य राजेन्द्र मया विष्णुः सनातनः । आराधितो वर्षशतं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ७०.३ ॥

Así, tras reflexionar, oh el mejor de los reyes, adoré a Viṣṇu, el Eterno, durante cien años, mediante sacrificios (kratu) acompañados de abundantes dádivas rituales (dakṣiṇā).

Verse 4

ततः कदाचिद् बहुना कालेन नृपनन्दन । यजतो मम देवेशं यज्ञमूर्तिं जनार्दनम् । आहूता आगता देवाः सममेव सवासवाः ॥ ७०.४ ॥

Luego, tras transcurrir mucho tiempo, oh príncipe: mientras yo rendía culto a Janārdana—Señor de los dioses, cuya forma misma es el sacrificio—los dioses, junto con Indra, invocados, llegaron todos a la vez.

Verse 5

स्वे स्वे स्थाने स्थिताः आसन् यावद् देवाः सवासवाः । तावत् तत्रैव भगवान् आगतो वृषभध्वजः ॥ ७०.५ ॥

Mientras los dioses—junto con Indra—permanecían en sus respectivos lugares, en ese mismo instante y en ese mismo sitio llegó el Bienaventurado, el portador del emblema del toro (Vṛṣabhadhvaja).

Verse 6

महादेवो विरूपाक्षस्त्र्यम्बको नीललोहितः । सोऽपि रौद्रे स्थितः स्थाने बभूव परमेश्वरः ॥ ७०.६ ॥

Mahādeva—Virūpākṣa, Tryambaka y Nīlalohita—en verdad, establecido en la forma de Rudra y permaneciendo en ese estado, se manifestó como el Señor Supremo (Parameśvara).

Verse 7

तान् सर्वानागतान् दृष्ट्वा देवानृषिमहोरगान् । सनत्कुमारो भगवाञाजगामाब्जसम्भवः ॥ ७०.७ ॥

Al ver a todos los que habían llegado—dioses, sabios y grandes serpientes—Sanatkumāra, el venerable, nacido del loto, se presentó allí.

Verse 8

त्रसरेणुप्रमाणेन विमानॆ सूर्यसन्निभे । अवस्थितो महायोगी भूतभव्यभविष्यवित् ॥ ७०.८ ॥

En un vehículo celeste, resplandeciente como el sol y de sutileza medida según la norma del trasareṇu, permanecía el gran yogui, conocedor de lo pasado, lo presente y lo venidero.

Verse 9

आगम्य शिरसा रुद्रं स ववन्दे महामुनिः । मया प्रणमितस्तस्थौ समीपे शूलपाणिनः ॥ ७०.९ ॥

Al acercarse a Rudra, aquel gran sabio se postró inclinando la cabeza. Tras ser saludado por mí, permaneció de pie cerca del Portador del tridente (Śiva).

Verse 10

तानहं संस्थितान् देवान् नारदादीनृषींस्तथा । सनत्कुमाररुद्रौ च दृष्ट्वा मे मनसि स्थितम् ॥ ७०.१० ॥

Al ver a aquellos dioses allí de pie, y asimismo a los sabios comenzando por Nārada, y también a Sanatkumāra y a Rudra, lo que moraba en mi mente quedó claro y asentado.

Verse 11

क एषां भवते याज्यो वरिष्ठश्च नृपोत्तम । केन तुष्टेन तुष्टाः स्युः सर्व एते सरुद्रकाः ॥ ७०.११ ॥

Oh, el mejor de los reyes, ¿quién entre éstos es el más eminente y digno de tu adoración? ¿Y al quedar satisfecho cuál de ellos, quedarían satisfechos todos éstos—junto con los Rudras—?

Verse 12

एवं कृत्वा स्थिते राजन् रुद्रः पृष्टो मया । अनघ । एवमर्थं क इज्योऽत्र युष्माकं सुरसत्तमाः ॥ ७०.१२ ॥

Oh rey, habiendo obrado así y quedando el asunto en tal estado, interrogué a Rudra, oh intachable: «En esta circunstancia, ¿quién entre vosotros—oh el más excelso de los dioses—debe ser adorado aquí?»

Verse 13

एवमुक्ते तदोवाच रुद्रो मां सुरसन्निधौ ॥ ७०.१३ ॥

Dicho esto, Rudra me habló entonces en presencia de los dioses.

Verse 14

रुद्र उवाच । शृण्वन्तु बिबुधाः सर्वे तथा देवर्षयोऽमलाः । ब्रह्मर्षयश्च विख्याताः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । त्वं चागस्त्य महाबुद्धे शृणु मे गदतो वचः ॥ ७०.१४ ॥

Rudra dijo: «Escuchen todos los seres iluminados, y asimismo los inmaculados sabios divinos; escuchen también los célebres brahma-rishis—en verdad, que todos oigan mis palabras. Y tú también, Agastya, de gran inteligencia, escucha mis palabras mientras hablo.»

Verse 15

यो यज्ञैर् ईड्यते देवो यस्मात् सर्वमिदं जगत् । उत्पन्नं सर्वदा यस्मिँल्लीनं भवति सामरम् ॥ ७०.१५ ॥

Aquel dios que es alabado mediante los sacrificios—de quien ha surgido todo este mundo, y en quien siempre se disuelve, junto con las huestes de los dioses.

Verse 16

नारायणः परो देवः सत्त्वरूपो जनार्दनः । त्रिधात्मानं स भगवाँन् ससर्ज परमेश्वरः ॥ ७०.१६ ॥

Nārāyaṇa es la deidad suprema; Janārdana, cuya forma es sattva puro. Ese Bienaventurado Señor, el Soberano supremo, hizo surgir el triple sí mismo (la constitución triple del ser encarnado).

Verse 17

रजस्तमोभ्यां युक्तोऽभूद् रजः सत्त्वाधिकं विभुः । ससर्ज नाभिकमले ब्रह्माणं कमलासनम् ॥ ७०.१७ ॥

Dotado de rajas y tamas, el Poderoso se volvió predominantemente rajas, con mayor medida de sattva; y sobre el loto de su ombligo hizo surgir a Brahmā, el que se sienta en el loto.

Verse 18

रजसा तमसा युक्तः सोऽपि मां त्वसृजत् प्रभुः । यत्सत्त्वं स हरिर्देवो यो हरिस्तत्परं पदम् ॥ ७०.१८ ॥

Dotado de rajas y tamas, ese Señor también me creó. Aquello que es sattva: él es Hari, el divino; y Hari es el estado supremo (la más alta meta).

Verse 19

ये सत्त्वराजसी सोऽपि ब्रह्मा कमलसम्भवः । यो ब्रह्मा सैव देवस्तु यो देवः स चतुर्मुखः । यद्रजस्तमसोपेतं सोऽहं नास्त्यत्र संशयः ॥ ७०.१९ ॥

Quien está constituido de sattva y rajas es en verdad Brahmā, el nacido del loto. Aquel que es Brahmā es también la deidad; y esa deidad es el de cuatro rostros. Y lo que está dotado de rajas y tamas, eso soy yo; de ello no hay duda.

Verse 20

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रितयं चैददुच्यते । सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् ॥ ७०.२० ॥

Sattva, rajas y tamas: a esta tríada se la llama así. El ser viviente se libera por medio de sattva; y sattva es de la naturaleza de Nārāyaṇa.

Verse 21

रजसा सत्त्वयुक्तेन भवेत् सृष्टिः रजोऽधिका । तच्च पैतामहं वृत्तं सर्वशास्त्रेषु पठ्यते ॥ ७०.२१ ॥

Cuando el rajas se une al sattva, surge la creación con predominio del rajas. Y este relato—atribuido a la tradición del Pitāmaha (Brahmā)—se recita en todos los śāstra.

Verse 22

यद्वेदबाह्यं कर्म स्याच्छास्त्रमुद्दिश्य सेव्यते । तद्रौद्रमिति विख्यातं कनिष्ठं गदितं नृणाम् ॥ ७०.२२ ॥

La acción que está fuera del Veda y, sin embargo, se practica invocando “escritura”, es conocida como “raudra”; se declara como la más baja entre las conductas humanas.

Verse 23

यद्धीनं रजसा कर्म केवलं तामसं तु यत् । तद् दुर्गतिपरं नॄणामिह लोके परत्र च ॥ ७०.२३ ॥

La acción carente de rajas, y la que es puramente tamásica: tal conducta conduce a los seres humanos a un destino desafortunado, en este mundo y en el más allá.

Verse 24

सत्त्वेन मुच्यते जन्तुः सत्त्वं नारायणात्मकम् । नारायणश्च भगवान् यज्ञरूपी विभाव्यते ॥ ७०.२४ ॥

El ser viviente se libera por medio del sattva; y el sattva se entiende como de naturaleza nārāyaṇica. Y Nārāyaṇa, el Bienaventurado Señor, es contemplado como teniendo la forma del sacrificio (yajña).

Verse 25

कृते नारायणः शुद्धः सूक्ष्ममूर्तिरुपास्यते । त्रेतायां यज्ञरूपेण पञ्चरात्रैस्तु द्वापरे ॥ ७०.२५ ॥

En la era Kṛta, Nārāyaṇa—puro y de forma sutil—debe ser contemplado y adorado. En la era Tretā, (se le venera) en la forma del sacrificio (yajña); y en la era Dvāpara, mediante el sistema Pañcarātra.

Verse 26

कलौ मत्कृतमार्गेण बहुरूपेण तामसैः । इज्यते द्वेषबुद्ध्या स परमात्मा जनार्दनः ॥ ७०.२६ ॥

En la era de Kali, ese Ser Supremo—Janārdana—es adorado por personas de naturaleza tamásica en múltiples formas, siguiendo un sendero trazado por mí, pero con la mente marcada por la hostilidad (dveṣa).

Verse 27

न तस्मात् परतो देवो भविता न भविष्यति । यो विष्णुः स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा सोऽहमेव च ॥ ७०.२७ ॥

Más allá de ese principio supremo, ningún dios ha surgido ni surgirá. Quien es Viṣṇu es Brahmā mismo; y quien es Brahmā—ése soy yo también.

Verse 28

वेदत्रयेऽपि यज्ञेऽस्मिन् याज्यं वेदेषु निश्चयः । यो भेदं कुरुतेऽस्माकं त्रयाणां द्विजसत्तम । स पापकाऽरी दुष्टात्मा दुर्गतिं गतिमाप्नुयात् ॥ ७०.२८ ॥

Aun en este sacrificio, fundado en el triple Veda, lo que debe ofrecerse está establecido con certeza en los textos védicos. Oh el mejor de los dos veces nacidos, quien introduzca división entre nuestros tres (Vedas) es un hacedor de pecado, de ánimo corrompido, y alcanzará un destino infausto.

Verse 29

इदं च शृणु मेऽगस्त्य गदतः प्राक्तनं तथा । यथा कलौ हरेर्भक्तिं न कुर्वन्तीह मानवाः ॥ ७०.२९ ॥

Y escucha también de mí, oh Agastya, mientras lo expongo: un relato de tiempos antiguos, que muestra cómo, en la era de Kali, los hombres aquí no emprenden la devoción a Hari.

Verse 30

भूर्लोकवासिनः सर्वे पुरा यष्ट्वा जनार्दनम् । भुवर्लोकं प्रपद्यन्ते तत्रस्था अपि केशवम् ॥ आराध्य स्वर्गतिं यान्ति क्रमान्मुक्तिं व्रजन्ति च ॥ ७०.३० ॥

Todos los habitantes de Bhūrloka, habiendo antaño adorado a Janārdana, alcanzan Bhuvarloka; y quienes moran allí también, tras venerar a Keśava, avanzan al estado celestial, y con el debido orden llegan asimismo a la liberación (mukti).

Verse 31

एवं मुक्तिपदे व्याप्ते सर्वलोकैस्तथैव च । मुक्तिभाजस्ततो देवास्तं दध्युः प्रयता हरिम् ॥ ७०.३१ ॥

Así, cuando la “morada de la liberación” quedó también colmada por todos los mundos, entonces los dioses—partícipes de la liberación—concentraron, con atención disciplinada, su mente en Hari.

Verse 32

सोऽपि सर्वगतत्वाच्च प्रादुर्भूतः सनातनः । उवाच ब्रूत किं कार्यं सर्वयोगिवराः सुराः ॥ ७०.३२ ॥

Él también—eterno y, por su naturaleza omnipenetrante—se manifestó y dijo: «Decidme, oh dioses, los más excelsos entre los yoguis: ¿qué tarea ha de cumplirse?»

Verse 33

ते तं प्रणम्य देवेशमूचुश्च परमेश्वरम् । देवदेव जनः सर्वो मुक्तिमार्गे व्यवस्थितः । कथं सृष्टिः प्रभविता नरकेषु च को वसेत् ॥ ७०.३३ ॥

Tras postrarse ante el Señor de los dioses, dijeron al Supremo Señor: «Oh Dios de dioses: si todo el género humano está establecido en la senda de la liberación, ¿cómo llega a surgir la creación, y quién habitaría en los reinos infernales?»

Verse 34

एवमुक्तस्ततो देवैस्तानुवाच जनार्दनः । युगानि त्रीणि बहवो मामुपेष्यन्ति मानवाः ॥ ७०.३४ ॥

Así interpelado por los dioses, Janārdana les dijo: «Durante tres yugas, muchos seres humanos vendrán a Mí»

Verse 35

अन्त्ये युगे प्रविरला भविष्यन्ति मदाश्रयाः । एष मोहं सृजाम्याशु यो जनं मोहयिष्यति ॥ ७०.३५ ॥

Al final de la era, serán muy pocos los que se refugien en Mí. Pronto haré surgir esta ilusión (moha), la cual extraviará a las gentes.

Verse 36

त्वं च रुद्र महाबाहो मोहशास्त्राणि कारय । अल्पायासं दर्शयित्वा फलं दीर्घं प्रदर्शय ॥ ७०.३६ ॥

Y tú también, oh Rudra de brazos poderosos, haz componer tratados engañosos; tras presentarlos como de poco esfuerzo, muestra a la gente un fruto de larga duración y de amplio alcance.

Verse 37

कुहकं चेन्द्रजालानि विरुद्धाचरणानि च । दर्शयित्वा जनं सर्वं मोहयाशु महेश्वर ॥ ७०.३७ ॥

Mostrando engaño y las ilusiones del conjurador (Indrajāla), junto con conductas contradictorias e impropias, tú pronto extravías a toda la gente, oh Maheśvara.

Verse 38

एवमुक्त्वा तदा तेन देवेन परमेष्ठिना । आत्मा तु गोपितः सद्यः प्रकाश्योऽहं कृतस्तदा ॥ ७०.३८ ॥

Habiendo hablado así entonces aquel dios, el Parameṣṭhin, el Sí mismo fue de inmediato mantenido oculto; y yo fui entonces hecho manifiesto.

Verse 39

तस्मादारभ्य कालं तु मत्प्रणीतॆषु सत्तम । शास्त्रेष्वभिरतो लोको बाहुल्येन भवेदतः ॥ ७०.३९ ॥

«Desde aquel tiempo en adelante, oh el mejor de los virtuosos, la gente, en su mayoría, se entregará a los tratados y disciplinas promulgados por mí».

Verse 40

वेदानुवर्त्तिनं मार्गं देवं नारायणं तथा । एकीभावेन पश्यन्तो मुक्तिभाजो भवन्ति ते ॥ ७०.४० ॥

Quienes contemplan en unidad (sin dualizar) el sendero conforme a los Vedas y, asimismo, a la deidad Nārāyaṇa, esos llegan a participar de la liberación (mokṣa).

Verse 41

मां विष्णोर्व्यतिरिक्तं ये ब्रह्माणं च द्विजोत्तम । भजन्ते पापकर्माणस्ते यान्ति नरकं नराः ॥ ७०.४१ ॥

Oh, el mejor de los dos veces nacidos: los hombres de obras pecaminosas que me adoran como separado de Viṣṇu y, además, adoran a Brahmā, van al infierno.

Verse 42

ये वेदमर्गनिर्मुक्तास्तेषां मोहार्थमेव च । नयसिद्धान्तसंज्ञाभिर्मया शास्त्रं तु दर्शितम् ॥ ७०.४२ ॥

Para quienes se han apartado del sendero del Veda, y precisamente para disipar su confusión, he expuesto este tratado bajo las denominaciones de «naya» y «siddhānta».

Verse 43

पाशोऽयं पशुभावस्तु स यदा पतितो भवेत् । तदा पाशुपतं शास्त्रं जायते वेदसंज्ञितम् ॥ ७०.४३ ॥

Este es el «vínculo»: el estado de ser una criatura atada. Cuando esa condición de atadura cae, entonces surge la enseñanza Pāśupata, designada como «Veda».

Verse 44

वेदमूर्तिरहं विप्र नान्यशास्त्रार्थवादिभिः । ज्ञायते मत्स्वरूपं तु मुक्त्वा वेदमनादिमत् । वेदवेद्योऽस्मि विप्रर्षे ब्राह्मणैश्च विशेषतः ॥ ७०.४४ ॥

«Oh brāhmaṇa, yo soy la forma del Veda. Mi propia naturaleza no es conocida en verdad por quienes sólo exponen los sentidos de otros tratados, dejando de lado el Veda sin comienzo. Oh el mejor de los sabios, soy cognoscible por el Veda, especialmente por los brāhmaṇas.»

Verse 45

युगानि त्रीण्यहं विप्र ब्रह्मा विष्णुस्तथैव च । त्रयोऽपि सत्त्वादिगुणास्त्रयो वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥ ७०.४५ ॥

«Oh brāhmaṇa, yo soy los tres yugas; (soy) Brahmā y asimismo Viṣṇu. Los tres guṇas—comenzando por sattva—también (están) en mí; los tres Vedas y los tres fuegos sagrados igualmente.»

Verse 46

त्रयो लोकास्त्रयः सन्ध्यास्त्रयो वर्णास्तथैव च । सवनानि तु तावन्ति त्रिधा बद्धमिदं जगत् ॥ ७०.४६ ॥

Tres son los mundos; tres son las sandhyā, los crepúsculos sagrados; y tres asimismo los varṇa. Tantos son también los savana, los tiempos rituales; este universo está ordenado como una tríada.

Verse 47

य एवṃ वेत्ति विप्रर्षे परं नारायणं तथा । अपरं पद्मयोनिं तु ब्रह्माणं त्वपरं तु माम् । गुणतो मुख्यतस्त्वेक एवाहं मोह इत्युत ॥ ७०.४७ ॥

Oh excelso sabio, quien así comprende: que Nārāyaṇa es lo supremo; que Brahmā, nacido del loto, es subordinado; y que yo también lo soy—entendiendo que, en la primacía esencial, hay sólo Uno—es tenido por libre de ilusión (moha).