Adhyaya 41: Rite of the Varāha Dvādaśī Vow and an Exemplary Narrative on Expiation for Brahmin-Slaying

Verse 1

दुर्वासा उवाच । एवं माघे सिते पक्षे द्वादशीं धरणीभृतः । वराहस्य शृणुष्वाद्यां मुने परमधार्मिक ॥ ४१.१ ॥

Durvāsā dijo: «Así, en el mes de Māgha, en la quincena luminosa, escucha—oh sabio de dharma supremo—el relato del voto de Dvādaśī de Varāha, el Sostenedor de la Tierra».

Verse 2

प्रागुक्तेन विधानेन सङ्कल्पस्नानमेव च । कृत्वा देवं समभ्यर्च्य एकादश्यां विचक्षणः ॥ ४१.२ ॥

Conforme al rito expuesto antes, tras realizar el baño ritual acompañado del saṅkalpa (resolución sagrada) y habiendo adorado debidamente a la Deidad, el practicante prudente lo hace en el día de Ekādaśī.

Verse 3

धूपनैवेद्यगन्धैश्चार्चयित्वाऽच्युतं नरः । पश्चात्तस्याग्रतः कुम्भं जलपूर्णं तु विन्यसेत् ॥ ४१.३ ॥

Habiendo adorado a Acyuta con incienso, ofrendas de alimento (naivedya) y fragancias, el hombre debe después colocar ante Él una vasija (kumbha) llena de agua.

Verse 4

ॐ वाराहायेति पादौ तु माधवायेति वै कटिम् । क्षेत्रज्ञायेति जठरं विश्वरूपेत्युरो हरेः ॥ ४१.४ ॥

Pronunciando «Oṁ, salutación a Varāha», asígnese a los pies; «a Mādhava», en verdad, a la cintura; «a Kṣetrajña», al abdomen; y «a Viśvarūpa», al pecho de Hari.

Verse 5

सर्वज्ञायेति कण्ठं तु प्रजानां पतये शिरः । प्रद्युम्नायेति च भुजौ दिव्यास्त्राय सुदर्शनम् । अमृतोद्भवाय शङ्खं तु एष देवर्चने विधिः ॥ ४१.५ ॥

«Sarvajña» asígnese a la garganta; «Señor de las criaturas», a la cabeza; «Pradyumna», a los brazos; al arma divina, el Sudarśana (disco); y «Nacido del néctar», a la caracola (śaṅkha). Éste es el rito prescrito en la adoración de la Deidad.

Verse 6

एवमभ्यर्च्य मेधावी तस्मिन्कुम्भे तु विन्यसेत् । सौवर्णं रौप्यताम्रं वा पात्रं विभवशक्तितः ॥ ४१.६ ॥

Habiendo adorado así, el practicante prudente debe colocar en esa vasija ritual un recipiente—de oro, o de plata, o de cobre—según sus medios y capacidad.

Verse 7

सर्वबीजैस्तु सम्पूर्णं स्थापयित्वा विचक्षणः । तत्र शक्त्या तु सौवर्णं वाराहं कारयेद्बुधः ॥ ४१.७ ॥

Habiendo establecido plenamente con todas las semillas, el entendido debe, según su capacidad, mandar hacer una imagen de Varāha en oro.

Verse 8

दंष्ट्राग्रेणोद्धृतां पृथ्वीं सपर्वतवनद्रुमाम् । माधवं मधुहन्तारं वाराहं रूपमास्थितम् ॥ ४१.८ ॥

Él (Viṣṇu), habiendo alzado la Tierra en la punta de su colmillo—con sus montañas, bosques y árboles—asumió la forma del Jabalí: Mādhava, el matador de Madhu.

Verse 9

सर्वबीजभृते पात्रे रत्नगर्भं घटोपरि । स्थापयेत् परमं देवं जातरूपमयं हरिम् ॥ ४१.९ ॥

Sobre el recipiente que contiene todas las semillas, y sobre la parte superior de la vasija, debe instalarse al Dios supremo—Hari—hecho de oro (jātarūpa).

Verse 10

सितवस्त्रयुगच्छन्नं ताम्रपात्रं तु वै मुने । स्थाप्यार्च्चयेद्गन्धपुष्पैर्नैवेद्यैर्विविधैः शुभैः ॥ ४१.१० ॥

Oh sabio, tras colocar un recipiente de cobre cubierto con un par de paños blancos, debe rendirse culto con sustancias fragantes y flores, y con diversas ofrendas alimentarias auspiciosas (naivedya).

Verse 11

पुष्पमण्डलिकां कृत्वा जागरं तत्र कारयेत् । प्रादुर्भावान् हरेस्तत्र वाचयेद् भावयेद् बुधः ॥ ४१.११ ॥

Habiendo formado un maṇḍala de flores, debe disponerse allí una vigilia; y allí el sabio debe hacer recitar las manifestaciones de Hari y contemplarlas en su corazón.

Verse 12

एवं सन्नियमस्यान्तं प्रभाते उदिते रवौ । शुचिः स्नात्वा हरिं पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४१.१२ ॥

Así, al concluir la observancia (niyama) al amanecer, cuando el sol ya ha salido, uno, purificado y tras bañarse, debe adorar a Hari y presentar la ofrenda a un brāhmaṇa.

Verse 13

वेदवेदाङ्गविदुषे साधुवृत्ताय धीमते । विष्णुभक्ताय विप्रर्षे विशेषेण प्रदापयेत् ॥ ४१.१३ ॥

Debe darse—de manera especial—a un sabio brāhmaṇa, versado en el Veda y sus disciplinas auxiliares (vedāṅga), de conducta virtuosa, prudente y devoto de Viṣṇu.

Verse 14

देवं सकुम्भं तं दत्त्वा हरिं वाराहरूपिणम् । ब्राह्मणाय भवेद्यद्धि फलं तन्मे निशामय ॥ ४१.१४ ॥

Habiendo entregado a ese Deva—Hari en la forma de Varāha—junto con un kumbha (vasija de agua) a un brāhmaṇa, el mérito (phala) que de ello surja, escúchalo de mí.

Verse 15

इह जन्मनि सौभाग्यं श्रीः कान्तिस्तुष्टिरेव च । दरिद्रो वित्तवान् सद्यः अपुत्रो लभते सुतम् । अलक्ष्मीर् नश्यते सद्यो लक्ष्मीः संविशते क्षणात् ॥ ४१.१५ ॥

En esta misma vida surge la buena fortuna: prosperidad, esplendor y también satisfacción. El pobre se vuelve rico de inmediato; quien no tiene hijo obtiene un hijo. La Alakṣmī (desventura) se destruye al instante, y Lakṣmī (prosperidad) entra en un momento.

Verse 16

इह जन्मनि सौभाग्यं परलोके निशामय । अस्मिन्नर्थे पुरावृत्तमितिहासं पुरातनम् ॥ ४१.१६ ॥

En esta misma vida hay buena fortuna, y también en el otro mundo; escucha. A propósito de ello, relataré un antiguo relato histórico, una tradición venerable.

Verse 17

इह लोकेऽभवद् राजा वीरधन्वेति विश्रुतः । स कदाचिद् वनं प्रायान् मृगहेतोः परंतपः ॥ ४१.१७ ॥

En este mundo hubo un rey célebre llamado Vīradhanvan. Cierta vez, aquel domador de enemigos se internó en el bosque con el propósito de cazar.

Verse 18

व्यापादयन् मृगगणान् तत्रार्षिवनमध्यगः । जघान मृगरूपान् सोऽज्ञानतो ब्राह्मणान् नृपः ॥ ४१.१८ ॥

Mientras abatía manadas de ciervos y, habiendo entrado en medio del bosque de los sabios, el rey—sin saberlo—dio muerte a brāhmaṇas que estaban en forma de ciervo.

Verse 19

भ्रातरस्तत्र पञ्चाशन्मृगरूपेण संस्थिताः । संवर्तस्य सुता ब्रह्मन् वेदाध्ययनतत्पराः ॥ ४१.१९ ॥

Allí permanecían cincuenta hermanos establecidos en forma de ciervo. Oh brāhmaṇa, eran hijos de Saṃvarta, entregados al estudio de los Vedas.

Verse 20

सत्यतपा उवाच । कारणं किं समाश्रित्य ते चक्रुर्मृगरूपताम् । एतन्मे कौतुकं ब्रह्मन् प्रणतस्य प्रसीद मे ॥ ४१.२० ॥

Dijo Satyatapā: «¿Apoyados en qué causa asumieron la forma de ciervo? Esta es mi curiosidad, oh brāhmaṇa; séme propicio, pues me inclino reverentemente ante ti».

Verse 21

दुर्वासा उवाच । ते कदाचिद्वनं याता दृष्ट्वा हरिणपोतकान् । जातमात्रान् स्वमात्रा तु विहीनान् दृश्य सत्तम । एकैकं जगृहुस्ते हि ते मृताः स्कन्धसंस्थिताः ॥ ४१.२१ ॥

Dijo Durvāsā: Una vez fueron al bosque. Al ver cervatillos recién nacidos, privados de su propia madre, oh el mejor de los seres, los alzaron uno por uno; y aquellos cervatillos murieron, quedando sobre sus hombros.

Verse 22

ततस्ते दुःखिताः सर्वे ययुः पितरमन्तिकम् । ऊचुश्च वचनं छेदं मृगहिंसामृते मुने ॥ ४१.२२ ॥

Entonces, todos ellos, afligidos, se acercaron a su padre y hablaron al sabio con palabras firmes, declarando su abstención de cortar y de ejercer violencia contra los animales.

Verse 23

ऋषिपुत्रका ऊचुः । जातमात्रा मृगाः पञ्च अस्माभिर्निहता मुने । अकामतस्ततोऽस्माकं प्रायश्चित्तं विधीयताम् ॥ ४१.२३ ॥

Los hijos de los rishis dijeron: «Oh sabio, cinco ciervos recién nacidos han sido muertos por nosotros. Puesto que no fue con intención, prescribid para nosotros un prāyaścitta, una expiación».

Verse 24

संवर्त्त उवाच । मत्पिता हिंसकस्त्वासीदहं तस्माद्विशेषतः । भवन्तः पापकर्माणः संजाताः मम पुत्रकाः ॥ ४१.२४ ॥

Saṃvartta dijo: «Mi padre fue violento, y yo, por esa causa, lo fui aún más. Así, vosotros—mis hijos—habéis nacido como ejecutores de actos pecaminosos».

Verse 25

इदानीं मृगचर्माणि परिधाय यतव्रताः । चरघ्वं पञ्चवर्षाणि ततः शुद्धा भविष्यथ ॥ ४१.२५ ॥

«Ahora, revestíos con pieles de ciervo y, observando votos de disciplina, vivid así durante cinco años; después quedaréis purificados».

Verse 26

एवमुक्तास्तु ते पुत्रा मृगचर्मोपवीतिनः । वनं विविशुरव्यग्रा जपन्तो ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ४१.२६ ॥

Así exhortados, aquellos hijos—ceñidos con piel de ciervo como vestidura sagrada—entraron en el bosque, sin turbación en la mente, recitando sin cesar al Brahman eterno.

Verse 27

तथा वर्षे व्यतिक्रान्ते वीरधन्वा महीपतिः । तत्राजगाम यस्मिंस्ते चरन्ति मृगरूपिणः ॥ ४१.२७ ॥

Luego, transcurrido un año, el rey Vīradhanvā llegó a aquel lugar donde ellos—tomando forma de ciervos—andaban vagando.

Verse 28

ते चाप्येकतरॊर्मूले मृगचर्मोपवीतिनः । जपन्तः संस्थितास्ते हि राज्ञा दृष्ट्वा मृगा इति । मत्वा विद्धास्तु युगपन्मृतास्ते ब्रह्मवादिनः ॥ ४१.२८ ॥

Ellos también, ceñidos con piel de ciervo como vestidura sagrada, permanecían al pie de cierto árbol, absortos en la recitación. Pero el rey, al verlos, pensó: «Son ciervos»; y, al herirlos de una vez, aquellos expositores del Brahman murieron juntos.

Verse 29

तान् दृष्ट्वा तु मृतान् राजा ब्राह्मणान् संहितव्रतान् । भयेन वेपमानस्तु देवराताश्रमं ययौ । तत्रापृच्छद् ब्रह्मवध्याः ममायाता महामुने ॥ ४१.२९ ॥

Pero al verlos muertos—brāhmaṇas firmes en sus votos—el rey, temblando de miedo, fue al eremitorio de Devarāta. Allí preguntó: «Oh gran sabio, ¿ha caído sobre mí el pecado de matar a un brāhmaṇa?»

Verse 30

अमूल्य तद्वधं वृत्तं कथयित्वा नराधिपः । भृशं शोकपरीतात्मा रुरोद भृशदुःखितः ॥ ४१.३० ॥

Oh Amūlya, tras relatar lo sucedido en aquella muerte, el rey—con el ánimo abrumado por el duelo—rompió a llorar, hondamente afligido.

Verse 31

स ऋषिर्देवरातस्तु रुदन्तं नृपसत्तमम् । उवाच मा भैर्नृपतेऽपनेष्यामि पातकम् ॥ ४१.३१ ॥

Entonces el sabio Devarāta se dirigió al más excelso de los reyes, que lloraba: «No temas, oh rey; yo eliminaré tu falta, tu pecado».

Verse 32

पाताले सुतलाख्ये च यथा धात्री निमज्जती । उद्धृता देवदेवेन विष्णुना क्रोडमूर्त्तिना ॥ ४१.३२ ॥

Cuando la Tierra (Dhātrī) se hundía en Pātāla, en la región llamada Sutala, fue alzada por Viṣṇu—Dios de dioses—que asumió la forma de un jabalí.

Verse 33

तद्वद् भवन्तं राजेन्द्र ब्रह्मवध्यापरिप्लुतम् । उद्धरिष्यति देवोऽसौ स्वयमेव जनार्दनः ॥ ४१.३३ ॥

Del mismo modo, oh señor de reyes, tú, anegado por la culpa del brahmanicidio, serás rescatado por esa misma deidad, Janārdana, por su propia voluntad.

Verse 34

एवमुक्तस्ततो राजा हर्षितो वाक्यमब्रवीत् । कतरेण प्रकारेण स मे देवः प्रसीदति । प्रसन्ने चाशुभं सर्वं येन नश्यति सत्तम ॥ ४१.३४ ॥

Así interpelado, el rey, lleno de gozo, dijo: «¿De qué modo se complace conmigo ese Dios, oh el mejor de los seres? Y cuando está complacido, ¿por qué medio se destruye toda inauspiciosidad?»

Verse 35

दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन देवरात इमं व्रतम् । आचख्यौ सोऽपि तं कृत्वा भुक्त्वा भोगान्सुपुष्कलान् ॥ ४१.३५ ॥

Dijo Durvāsā: Así interpelado por él, el muni Devarāta explicó este voto sagrado. Y quien lo cumplió también, tras realizarlo, gozó de abundantes deleites.

Verse 36

मृत्युकाले मुनिश्रेष्ठ सौवर्णेन विराजता । विमानेनागमत् स्वर्गमिन्द्रलोकं स पार्थिवः ॥ ४१.३६ ॥

Oh, el mejor de los sabios: en la hora de la muerte, aquel rey, resplandeciente en un vehículo celeste de oro, partió al cielo, al mundo de Indra.

Verse 37

तस्येन्द्रस्त्वर्घ्यमादाय प्रत्युत्थानेन निर्ययौ । आयान्तमिन्द्रं दृष्ट्वा तु तमूचुर्विष्णुकिङ्कराः । न द्रष्टव्यो देवराजस्त्वद्धीनस्तपसा इति ॥ ४१.३७ ॥

Entonces Indra, tomando la ofrenda de arghya, salió a recibirlo con un gesto de respetuosa bienvenida. Pero al ver a Indra acercarse, los servidores de Viṣṇu le dijeron: «El rey de los dioses no debe ser admitido a audiencia; por el poder de la austeridad, él está bajo tu autoridad».

Verse 38

एवं सर्वे लोकपालाः निर्ययुस्तस्य तेजसा । प्रत्याख्याताश्च तैर्विष्णुकिंकरैर्हीनकर्मणः । एवं स सत्यलोकान्तं गतो राजा महामुने ॥ ४१.३८ ॥

Así, todos los guardianes de los mundos se retiraron, vencidos por su resplandor. Y aquellos servidores de Viṣṇu rechazaron al autor de actos viles. De este modo, oh gran sabio, el rey llegó hasta la región de Satyaloka.

Verse 39

अपुनर्मारके लोके दाहप्रलयवर्ज्जिते । अद्यापि तिष्ठते देवैः स्तूयमानो महानृपः । प्रसन्ने यज्ञपुरुषे किं चित्रं येन तद्भवेत् ॥ ४१.३९ ॥

En ese mundo donde no hay retorno a la muerte, libre de la conflagración de la disolución cósmica, aquel gran rey permanece aún hoy, alabado por los dioses. Cuando el Yajña-Puruṣa está complacido, ¿qué tiene de asombroso que esto llegue a ser?

Verse 40

इह जन्मनि सौभाग्यमायुरारोग्यसंपदः । एकैका विधिनोपास्ता ददात्यमृतमुत्तमम् ॥ ४१.४० ॥

En esta misma vida, tal observancia concede buena fortuna, larga vida, salud y prosperidad. Cada práctica, cuando se realiza debidamente según el método prescrito, otorga el supremo “amṛta”, es decir, el beneficio más alto.

Verse 41

किं पुनर्वर्षसंपूर्णे स ददाति स्वकं पदम् । नारायणश्चतुर्मूर्तिः परार्ध्यं च न संशयः ॥ ४१.४१ ॥

Además, cuando se cumple un año entero, él concede su propia morada. Nārāyaṇa, manifestado en cuatro formas, otorga lo supremamente precioso; de ello no hay duda.

Verse 42

यथैवोद्धृतवान् वेदान् मत्स्यरूपेण केशवः । क्षीराम्बुधौ मथ्यमाने मन्दरं धृतवान् प्रभुः । तद्वच्च कूर्मरूपाख्या द्वितीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४२ ॥

Así como Keśava, en la forma del Pez (Matsya), rescató los Vedas, y como el Señor sostuvo el monte Mandara cuando se batía el Océano de Leche, así también, oh Vaiṣṇavī, contempla la segunda manifestación, llamada la forma de la Tortuga (Kūrma).

Verse 43

यथा रसातलात् क्ष्मां च धृतवान् पुरुषोत्तमः । वराहरूपी तद्वच्च तृतीया पश्य वैष्णवी ॥ ४१.४३ ॥

Así como Puruṣottama, tomando la forma del Jabalí (Varāha), levantó la Tierra desde Rasātala, así también, oh Vaiṣṇavī, contempla esta tercera manifestación.