Adhyaya 25: The Birth of Ahaṅkāra as Guha/Skanda and His Appointment as Divine Commander

Verse 1

प्रजापाल उवाच । अहंकारात् कथं जज्ञे कार्त्तिकेयो द्विजोत्तम । एतन्मे संशयं छिन्धि पृच्छतो वै महामुने ॥ २५.१ ॥

Dijo Prajāpāla: «Oh el mejor de los dos veces nacidos, ¿cómo nació Kārttikeya a partir del ahaṃkāra (principio del yo)? Disipa esta duda mía, oh gran sabio, pues te lo pregunto».

Verse 2

महातपा उवाच । सर्वेषामेव तत्त्वानां यः परः पुरुषः स्मृतः । तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं तत्त्वादि त्रिविधं तु तत् ॥ २५.२ ॥

Mahātapā dijo: «Se recuerda al Puruṣa supremo como aquel que trasciende todos los principios (tattva). De Él surgió lo Inmanifestado (avyakta); y esa categoría fundamental—que comienza con los principios—se describe como triple».

Verse 3

पुरुषाव्यक्तयोर्मध्ये महत्त्वं समपद्यत । स चाहङ्कार इत्युक्तो यो महान् समुदाहृतः ॥ २५.३ ॥

Entre Puruṣa y lo Inmanifestado (Avyakta) surge el principio de Mahat; y ese mismo principio, llamado ‘ahaṃkāra’, es también descrito como el Gran (Mahān).

Verse 4

पुरुषो विष्णुरित्युक्तः शिवो वा नामतः स्मृतः । अव्यक्तं तु उमा देवी श्रीर्वा पद्मनिभेक्षणा ॥ २५.४ ॥

Se dice que ‘Puruṣa’ es Viṣṇu; y por nombre también se le recuerda como Śiva. Y lo ‘Inmanifestado’ (Avyakta) es la diosa Umā; o bien Śrī, la diosa de ojos semejantes al loto.

Verse 5

तत्संयोगादहंकारः स च सेनापतिर्गुहः । तस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु राजन् महामते ॥ २५.५ ॥

De esa conjunción surge el ahaṃkāra, el principio del “yo”; y con él se vincula Guha, el generalísimo de las huestes divinas. Expondré su origen; escucha, oh rey de gran entendimiento.

Verse 6

आद्यो नारायणो देवस्तस्माद् ब्रह्मा ततोऽभवत् । अतः स्वयम्भुवश्चान्ये मरीच्याद्यार्कसम्भवाः ॥ २५.६ ॥

Nārāyaṇa es la deidad primordial; de Él surgió entonces Brahmā. De esa estirpe nacieron Svayambhuva (Manu) y otros—comenzando por Marīci—nacidos de Arka (el Sol).

Verse 7

तेष्वारभ्य सुरा दैत्या गन्धर्वा मानुषाः खगाः । पशवः सर्वभूतानि सृष्टिरेषा प्रकीर्तिता ॥ २५.७ ॥

Comenzando por ellos, los Devas, los Daityas, los Gandharvas, los seres humanos, las aves, los animales y, en verdad, todos los seres vivientes: así ha sido enumerada esta creación.

Verse 8

सृष्ट्यां विस्तारितायां तु देवदैत्याः महाबलाः । सापत्न्यं भावमास्थाय युयुधुर्विजिगीषवः ॥ २५.८ ॥

Cuando la creación se hubo extendido, los poderosos Devas y Daityas, asumiendo un ánimo de rivalidad, combatieron con el deseo de conquistar.

Verse 9

दैत्यानां बलिनः सन्ति नायका युद्धदुर्मदाः । हिरण्यकशिपुः पूर्वं हिरण्याक्षो महाबलः । विप्रचित्तिर्विचित्तिश्च भीमाक्षः क्रौञ्च एव च ॥ २५.९ ॥

Entre los Daityas hay caudillos poderosos, ferozmente soberbios en la guerra: primero Hiraṇyakaśipu; luego Hiraṇyākṣa, de gran fuerza; y también Vipracitti, Vicitti, Bhīmākṣa y Krauñca.

Verse 10

एतेऽतिबलिनः शूरा देवसैन्यं महामृधे । अनारतं सितैर्बाणैर्जयन्तेऽनुदिनं मृधे ॥ २५.१० ॥

Estos guerreros, poderosísimos y heroicos, en la gran contienda, vencen sin cesar al ejército de los dioses—día tras día en combate—mediante sus flechas blancas y resplandecientes.

Verse 11

तेषां पराजयं दृष्ट्वा देवानां तु बृहस्पतिः । उवाच हीनं वः सैन्यं नायकेन विना सुराः ॥ २५.११ ॥

Al ver la derrota de los dioses, Bṛhaspati, preceptor de los Devas, dijo: «Oh dioses, vuestro ejército es deficiente, pues carece de un caudillo».

Verse 12

एकेनेन्द्रेण दिव्यं तु सैन्यं पातुं न शक्यते । अतः सेनापतिं किञ्चिदन्वेषयत माचिरम् ॥ २५.१२ ॥

Indra por sí solo no puede proteger al ejército divino. Por ello, buscad sin demora a un comandante adecuado (senāpati).

Verse 13

एवमुक्तास्ततो देवा जग्मुर्लोकपितामहम् । सेनापतिं च नो देहि वाक्यमूचुः ससम्भ्रमम् ॥ २५.१३ ॥

Dicho esto, los dioses fueron al Abuelo de los mundos (Brahmā) y, con apremio, dijeron: «Concédenos un comandante del ejército».

Verse 14

ततो दध्यौ चतुर्वक्त्रः किमेषां क्रियते मया । ब्रह्मा । अथ चिन्तयामास रुद्रं प्रति मनोगतम् ॥ २५.१४ ॥

Entonces el de cuatro rostros (Brahmā) meditó: «¿Qué he de hacer yo por ellos?» Y Brahmā dirigió su pensamiento interior hacia Rudra.

Verse 15

ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयः सिद्धचारणाः । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा जग्मुः कैलासपर्वतम् ॥ २५.१५ ॥

Entonces los dioses, junto con los Gandharvas, y también los Ṛṣis, los Siddhas y los Cāraṇas, poniendo a Brahmā al frente, se dirigieron al monte Kailāsa.

Verse 16

तत्र दृष्ट्वा महादेवं शिवं पशुपतिं विभुम् । तुष्टवुर्विविधैस्तोत्रैः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ॥ २५.१६ ॥

Allí, al ver a Mahādeva—Śiva, Paśupati, el Señor omnipenetrante—los moradores de los tres cielos, comenzando por Śakra (Indra), lo alabaron con himnos de muchas clases.

Verse 17

देवा ऊचुः । नमाम सर्वे शरणार्थिनो वयं महेश्वरं त्र्यम्बकभूतभावनम् । उमापते विश्वपते मरुत्पते जगत्पते शङ्कर पाहि नः स्वयम् ॥ २५.१७ ॥

Los dioses dijeron: «Todos nosotros nos postramos, buscando refugio, ante Maheśvara—Tryambaka, el que hace prosperar a los seres. Oh Señor de Umā, Señor del universo, Señor de los Maruts, Señor del mundo—oh Śaṅkara, protégenos Tú mismo».

Verse 18

जटाकलापाग्रशशाङ्कदीधिति-प्रकाशिताशेषजगत्त्रयामल । त्रिशूलपाणे पुरुषोत्तमाच्युत प्रपाहि दैत्याच्च जगत्त्रयोदरे ॥ २५.१८ ॥

Oh portador del tridente—Puruṣottama, Acyuta, el infalible—cuyas trenzas de cabello enmarañado son iluminadas por el resplandor de la luna en su cima, y por cuya luz se purifica la triple totalidad de los mundos: protégenos del demonio, aquí, en el seno de los tres mundos.

Verse 19

त्वमादिदेवः पुरुषोत्तमो हरिर्भवो महेशस्त्रिपुरान्तको विभुः । भगाक्षिहा दैत्यरिपुः पुरातनो वृषध्वजः पाहि सुरोत्तमोत्तम ॥ २५.१९ ॥

Tú eres la deidad primordial; la Persona Suprema—Hari; Bhava; Maheśa; el poderoso que puso fin a Tripura; el que destruyó el ojo de Bhaga; el antiguo enemigo de los Daityas; el que porta el toro como emblema. Protégennos, oh el mejor de los mejores entre los dioses.

Verse 20

गिरीशजानाथ गिरिप्रियाप्रिय प्रभो समस्तामरलोकपूजित । गणेश भूतेश शिवाक्षयाव्यय प्रपाहि नो दैत्यवरान्तकाच्युत ॥ २५.२० ॥

Oh Señor—pariente de Girīśa (Śiva), soberano, amado y no amado por la nacida de la montaña (Pārvatī), venerado por todos los mundos de los inmortales. Oh Gaṇeśa, señor de los seres, Śiva auspicioso, imperecedero e inmutable: protégenos, oh Acyuta, destructor del más eminente de los Daityas.

Verse 21

पृथ्व्यादितत्त्वेषु भवान् प्रतिष्ठितो ध्वनिस्वरूपो गगने विशेषतः । वायौ द्विधा तेजसि च त्रिधा जले चतुः क्षितौ पञ्चगुणः प्रपाहि नः ॥ २५.२१ ॥

Tú estás establecido en los principios que comienzan con la tierra; y, en particular, en el éter eres de la naturaleza del sonido. En el viento eres doble, en el fuego triple, en el agua cuádruple y en la tierra quíntuple: protégenos.

Verse 22

अग्निस्वरूपोऽसि तरौ तथोपले सत्त्वस्वरूपोऽसि तथा जलेष्वपि । तेजःस्वरूपो भगवान् महेश्वरः प्रपाहि नो दैत्यगणार्दितान् हर ॥ २५.२२ ॥

Tú eres de la forma del fuego en la madera y asimismo en la piedra; eres de la forma de la esencia vital, y así también aun en las aguas. Oh bienaventurado Maheśvara, cuya naturaleza es el resplandor—oh Hara, protege a quienes somos afligidos por las huestes de los Daityas.

Verse 23

नासीद्यदा अकाण्डमिदं त्रिलोचन प्रभाकरेंद्रद्रविणाधिपाः कुतः । तदा भवान् एव विरुद्धलोचन प्रमाणबाधादिविवर्जितः स्थितः ॥ २५.२३ ॥

Cuando esta manifestación del mundo no existía en absoluto, oh Trílocana (de tres ojos), ¿de dónde podrían entonces existir el Sol, Indra o el Señor de las Riquezas? En aquel tiempo, sólo Tú, oh de ojos distintivos, permanecías—libre de la refutación por los medios válidos de conocimiento y de todo lo semejante.

Verse 24

कपालमालिन् शशिखण्डशेखर श्मशानवासिन् सितभस्मगुण्ठित । फणीन्द्रसंवीततनॊऽन्तकापह प्रपाहि नो दक्षधिया सुरेश्वर ॥ २५.२४ ॥

Oh portador de una guirnalda de cráneos, cuya cresta está adornada con el creciente lunar; morador del crematorio, cubierto de ceniza blanca; cuyo cuerpo está ceñido por el rey de las serpientes; removedor del temor a la Muerte—oh Señor de los dioses, protégennos con recto discernimiento.

Verse 25

भवान् पुमान् शक्तिरियं गिरेः सुता सर्वाङ्गरूपा भगवंस्तथा त्वयि । त्रिशूलरूपेण जगत्त्रयं करे स्थितं त्रिनेत्रेषु मखाग्नयस्त्रयः ॥ २५.२५ ॥

Tú eres el principio masculino (Puruṣa); ésta es la Potencia (Śakti), hija de la Montaña, cuya forma penetra todos los miembros; y así también, oh Bienaventurado, ella mora en Ti. En la forma del tridente, los tres mundos están puestos en tu mano; y en tus tres ojos están establecidos los tres fuegos sacrificiales.

Verse 26

जटास्वरूपेण समस्तसागराः कुलाचलाः सिन्धुवहाश्च सर्वशः । शशी परं ज्ञानमिदं तव स्थितं न देव पश्यन्ति कुदृष्टयो जनाः ॥ २५.२६ ॥

En la forma de tus cabellos enmarañados (jaṭā) están presentes todos los océanos, las cordilleras y los ríos caudalosos por doquier. Oh Deva, este conocimiento supremo mora en Ti; pero las gentes de visión torcida no lo perciben.

Verse 27

नारायणस्त्वं जगतां समुद्भवस् तथा भवः सैव चतुर्मुखो भवान् । सत्त्वादिभेदेन तथाग्निभेदतो युगादिभेदेन च संस्थितस्त्रिधा ॥ २५.२७ ॥

Tú eres Nārāyaṇa, la fuente de la que surgen los mundos; asimismo eres Bhava (Śiva), y tú mismo eres el de cuatro rostros (Brahmā). Por las distinciones como las guṇa que comienzan con sattva, por las diferenciaciones del fuego, y por las divisiones como las yuga, quedas establecido en una forma triple.

Verse 28

भवन्तमेतॆ सुरनायकाः प्रभो भवार्थिनोऽन्यस्य वदन्ति तोषयन् । यतस्ततो नो भव भूतिभूषण प्रपाहि विश्वेश्वर रुद्र ते नमः ॥ २५.२८ ॥

Oh Señor, estos jefes de los dioses—buscando bienestar—te alaban a ti y a nadie más, para complacerte. Por ello, oh Bhava, tú cuyo adorno es la ceniza sagrada, protégennos de toda manera; oh Señor del universo, oh Rudra: reverencia a ti.

Verse 29

महातपा उवाच । एवं स्तुतस्तदा देवो रुद्रः पशुपतिः सुरैः । उवाच देवानव्यग्रः किं कार्यं ब्रूत मा चिरम् ॥ २५.२९ ॥

Mahātapā dijo: Entonces, alabado por los dioses, el dios Rudra—Paśupati—les habló sin agitación: «¿Qué tarea hay que hacer? Decídmelo; no tardéis».

Verse 30

देवा ऊचुः । सेनापतिं नो देवेश देहि दैत्यवधाय वै । देवानां ब्रह्ममुख्यानामेतदेव हितं भवेत् ॥ २५.३० ॥

Los dioses dijeron: «Oh Señor de los dioses, concédenos un comandante en jefe para la matanza de los Daitya. Para los dioses—encabezados por Brahmā—solo esto será beneficioso».

Verse 31

रुद्र उवाच । ददामि सेनानाथं वो देवा भवत विज्वराः । भविष्य्यमस्ति पौराणं योगादीनामचिन्तयन् ॥ २५.३१ ॥

Rudra dijo: «Os concedo un jefe de los ejércitos; oh dioses, quedaos libres de aflicción. En el futuro habrá un relato puránico sobre ello, mientras se contempla el yoga y las disciplinas afines».

Verse 32

एवमुक्त्वा हरो देवान् विसृज्य स्वाङ्गसंस्थिताम् । शक्तिं संक्षोभयामास पुत्रहेतोः परंतप ॥ २५.३२ ॥

Dicho esto, Hara (Śiva) despidió a los dioses y luego agitó la Śakti que moraba en su propio cuerpo, con el propósito de engendrar un hijo—oh abrasador de enemigos.

Verse 33

तस्य क्षोभयतः शक्तिं ज्वलनार्कसमप्रभः । कुमारः सहजां शक्तिं बिभ्रज्ज्ञानैकशालिनीम् ॥ २५.३३ ॥

Al agitar él aquella Potencia, el Kumāra—cuyo fulgor era como el fuego y el sol—llevó una Śakti innata, dotada únicamente de conocimiento.

Verse 34

उत्पत्तिस्तस्य राजेन्द्र बहुरूपा व्यवस्थिताः । मन्वन्तरेष्वनेकेषु देवसेनापतिः किल ॥ २५.३४ ॥

Oh señor de reyes, su origen está establecido en muchas formas; en verdad, en numerosos Manvantaras se le menciona como el comandante del ejército de los dioses.

Verse 35

योऽसौ शरीरगो देवः अहंकार इति कीर्तितः । प्रयोजनवशाद् देवः सैव सेनापतिर्विभो ॥ २५.३५ ॥

Aquel principio divino que mora en el cuerpo es proclamado como “ahaṃkāra” (el principio del yo). Por razón de su función, oh poderoso, él mismo actúa como comandante (senāpati) de las facultades.

Verse 36

तस्मिन् जाते स्वयं ब्रह्मा सर्वदैवैः समन्वितः । पूजयामास देवेशं शिवं पशुपतिं तदा ॥ २५.३६ ॥

Cuando aquello hubo sucedido, Brahmā mismo—acompañado por todos los dioses—adoró entonces al Señor de los dioses, Śiva, llamado Paśupati.

Verse 37

सर्वैश्च देवै ऋषिभिश्च सिद्धैः सेनापतिर्वरदानेन तेन । आप्यायितः सोऽपि सुरानुवाच सखायार्थं क्रडने कार्यमेव ॥ २५.३७ ॥

Honrado por todos los dioses, los ṛṣi y los siddha mediante aquel don que concede bendiciones, el comandante quedó fortalecido; y él, a su vez, dijo a los dioses: «Por causa de un amigo, es preciso emprender la acción en este asunto del certamen».

Verse 38

श्रुत्वा वचस्तस्य महानुभावो महादेवो वाक्यमिदं जगाद । ददामि ते क्रीडनकं तु कुक्कुटं तथानुगौ शाखविशाखसंज्ञौ । कुमार भूतग्रहणायको भवान् भवस्व देवेश्वर सेनयापतिः ॥ २५.३८ ॥

Al oír sus palabras, el magnánimo Mahādeva dijo: «Te concedo un juguete: un gallo; y también dos acompañantes llamados Śākha y Viśākha. Oh Kumāra, sé tú el jefe de las huestes de bhūta y el comandante del ejército del Señor de los dioses».

Verse 39

एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वे देवाश्च पार्थिव । तुष्टुवुर्वाग्भिरिष्टाभिः स्कन्दं सेनापतिं तदा ॥ २५.३९ ॥

Dicho esto, entonces el dios—y también todos los dioses, oh Rey—alabaron en aquel momento a Skanda, el comandante del ejército, con palabras deseadas y reverentes.

Verse 40

देवा ऊचुः । भवस्व देवसेनानीर्महेश्वरसुत प्रभो । षण्मुख स्कन्द विश्वेश कुक्कुटध्वज पावके ॥ २५.४० ॥

Los dioses dijeron: «Sé el general de los ejércitos divinos, oh Señor, hijo de Maheśvara. Oh Ṣaṇmukha, Skanda, Señor del universo, portador del estandarte del gallo, oh Pāvaka».

Verse 41

कम्पितारे कुमारेश स्कन्द बालग्रहानुग । जितारे क्रौञ्चविध्वंस कृत्तिकासुत मातृर्ज ॥ २५.४१ ॥

Oh Skanda, señor de Kumāra, tú que haces temblar a los seguidores de los espíritus que arrebatan a los niños; oh vencedor, destructor de Kraun̄ca; oh hijo de las Kṛttikā, nacido de las Madres: salutación.

Verse 42

भूतग्रहपतिश्रेष्ठ पावकि प्रियदर्शन । महाभूतपतेः पुत्र त्रिलोचन नमोऽस्तु ते ॥ २५.४२ ॥

Oh excelso señor de los seres y de los espíritus que se apoderan; oh Pāvaki, de grata visión; oh hijo del Señor de los Grandes Elementos; oh de Tres Ojos—sea para ti mi homenaje.

Verse 43

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ववर्ध भवानन्दनः । द्वादशादित्यसंकाशो बभूवाद्भुतदर्शनः । त्रैलोक्यमपि तत्तेजस्तापयामास पार्थिव ॥ २५.४३ ॥

Así, alabado entonces por los dioses, Bhavānandana creció en grandeza; resplandeciente como doce soles, se volvió una visión maravillosa. Oh Rey, aquel fulgor abrasó incluso los tres mundos.

Verse 44

प्रजापाल उवाच । कथं तं कृत्तिकापुत्रमुक्तवन्तः सुरं गुरुम् । कथं च पावकिरसौ कथं वा मातृनन्दनः ॥ २५.४४ ॥

Dijo Prajāpāla: «¿Cómo se dirigieron a aquel hijo de las Kṛttikās, el maestro divino? ¿Y cómo es que él es llamado también “Pāvakir”? ¿O de qué modo es conocido como “el deleite de la madre”?»

Verse 45

महातपा उवाच । आदिमन्वन्तरे देव उत्पत्तिर्या मयोदिता । परोक्षदर्शिभिर्देवैरेवमेव स्तुतः प्रभुः ॥ २५.४५ ॥

Mahātapā dijo: «Oh deidad, en el primer Manvantara, el relato del origen que he expuesto—de ese mismo modo fue alabado el Señor por los dioses, videntes de lo que está más allá de la percepción directa.»

Verse 46

कृत्तिका पावकस्त्वन्यमातरो गिरिजा तथा । द्वितीयजन्मनि गुहस्यैते उत्पत्तिहेतवः ॥ २५.४६ ॥

Kṛttikā, el Fuego (Pāvaka), las otras madres, y asimismo Girijā (Pārvatī): éstos son los factores causales del segundo nacimiento de Guha.

Verse 47

एवमेतत् तवाख्यातं पृच्छतः पार्थिवोत्तम । आत्मविद्यामृतं गुह्यमहङ्कारस्य सम्भवः ॥ २५.४७ ॥

Así, oh el mejor de los reyes, se te ha expuesto conforme preguntaste: el ‘néctar’ secreto del conocimiento del Sí mismo, a saber, el surgimiento del ahaṅkāra (la egoidad).

Verse 48

स्वयं स्कन्दो महादेवः सर्वपापप्रणाशनः । तस्य षष्ठीं तिथिं प्रादादभिषेके पितामहः ॥ २५.४८ ॥

Skanda mismo es Mahādeva, el destructor de todos los pecados. En el momento de la consagración (abhiṣeka), el Pitāmaha (el Abuelo primordial) le otorgó el sexto día lunar (Ṣaṣṭhī) como su tithi sagrado.

Verse 49

एतां फलाशनो यस्तु क्षयेन्नियतमानसः । अपुत्रोऽपि लभेत् पुत्रानधनोऽपि धनं लभेत् । यं यमिच्छेत मनसा तं तं लभति मानवः ॥ २५.४९ ॥

Pero quien, con la mente disciplinada, complete esta observancia sustentándose de frutos—aunque sea estéril, obtendrá hijos; aunque sea pobre, obtendrá riqueza. Aquello que el ser humano desee en su corazón, eso mismo alcanza.

Verse 50

यश्चैतत् पठति स्तोत्रं कार्त्तिकेयस्य मानवः । तस्य गेहे कुमाराणां क्षेमारोग्यं भविष्यति ॥ २५.५० ॥

Y quienquiera que recite este himno a Kārttikeya, en su hogar se manifestarán el bienestar y la salud sin enfermedad de los niños.