Adhyaya 24: The Birth of the Nāgas, Brahmā’s Curse, and the Pañcamī Observance

Verse 1

धरण्युवाच । कथं ते गात्रसंस्पर्शान्मूर्त्तिमन्तो महाबलाः । नागा बभूवुर्देवेश कारणं ते महीधर ॥ २४.१ ॥

La Tierra dijo: «Oh Señor de los dioses, ¿cómo llegaron a existir los Nāgas—encarnados y de gran fuerza—por el contacto con tus miembros? Oh portador de la Tierra, ¿cuál es la causa de ello?»

Verse 2

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा गणपतेर्जन्म प्रजापालो नराधिपः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा तं मुनिं संहितव्रतम् ॥ २४.२ ॥

Śrī Varāha dijo: Habiendo oído acerca del nacimiento de Gaṇapati, el rey Prajāpāla, soberano entre los hombres, se dirigió a aquel sabio—de votos bien disciplinados—con palabras refinadas.

Verse 3

प्रजापाल उवाच । भगवँस्तार्क्षविषयाः कथं मूर्त्तिमुपागताः । नागा बभूवुः कुटिला एतदाख्यातुमर्हसि ॥ २४.३ ॥

Prajāpāla dijo: «Oh Bienaventurado, ¿cómo llegaron a asumir forma corpórea aquellos vinculados con Tārkṣya (Garuḍa)? ¿Y cómo se volvieron los Nāgas de figura serpentina, enroscada? Dignate relatármelo.»

Verse 4

महातपा उवाच । सृजता ब्रह्मणा सृष्टिं मरीचिः सूतिकारणम् । प्रथमं मनसा ध्यातस्तस्य पुत्रस्तु कश्यपः ॥ २४.४ ॥

Mahātapā dijo: «Cuando Brahmā estaba generando la creación, Marīci fue una causa en el engendramiento de los seres. Primero fue concebido por la mente; y su hijo, en verdad, fue Kaśyapa.»

Verse 5

तस्य दाक्षायणी भार्या कद्रूर्नाम शुचिस्मिता । मारीचो जनयामास तस्यां पुत्रान् महाबलान् ॥ २४.५ ॥

Su esposa, la Dākṣāyaṇī llamada Kadrū, de sonrisa pura, fue aquella en quien Marīci engendró hijos de gran fuerza.

Verse 6

अनन्तं वासुकिं चैव कम्बलं च महाबलम् । कर्कोटकं च राजेन्द्र पद्मं चान्यं सरीसृपम् ॥ २४.६ ॥

“(Se mencionan) a Ananta y a Vāsuki, y también a Kambala, el poderoso; y asimismo a Karkoṭaka, oh señor de reyes, y a Padma, otro entre los seres reptantes (serpientes).”

Verse 7

महापद्मं तथा शङ्खं कुलिकं चापराजितम् । एते कश्यपदायादाः प्रधानाः परिकीर्तिताः ॥ २४.७ ॥

“Asimismo (están) Mahāpadma, Śaṅkha, Kulika y Aparājita. Estos—descendientes de Kaśyapa—han sido proclamados como los principales.”

Verse 8

एतेषां तु प्रसूत्या तु इदमापूरितं जगत् । कुटिला हीनकर्माणस्तिक्ष्णास्योत्थविषोल्बणाः । दृष्ट्वा संदश्य मनुजान् कुर्युर्भस्म क्षणाद्ध्रुवम् ॥ २४.८ ॥

“En verdad, por la procreación de estos, este mundo ha quedado colmado. Torcidos por naturaleza, de conducta vil, de bocas afiladas e hinchados de veneno poderoso: al ver a los hombres, los morderían y, en un instante, sin duda los reducirían a cenizas.”

Verse 9

शब्दगामी यथा स्पर्शं मनुष्याणां नराधिप । अहन्यहनि जायेत क्षयः परमदारुणः ॥ २४.९ ॥

Oh señor de los hombres, así como el sonido avanza hasta alcanzar el tacto entre los seres humanos, del mismo modo, día tras día, surgiría una decadencia sumamente terrible.

Verse 10

आत्मनस्तु क्षयं दृष्ट्वा प्रजाः सर्वाः समन्ततः । जग्मुः शरण्यं शरणं परं तु परमेश्वरम् ॥ २४.१० ॥

Al ver el decaimiento de su propia condición, todas las criaturas por doquier acudieron en busca de refugio: al Refugio supremo, el Señor Supremo, Parameśvara.

Verse 11

इममेवार्थमुद्दिश्य प्रजाः सर्वा महीपते । उचुः कमलजं विष्णुं पुराणं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २४.११ ॥

Con este mismo propósito, oh rey, todo el pueblo se dirigió a Viṣṇu—nacido del loto—y mencionó el Purāṇa conocido con el nombre de “Brahma”.

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेवेश लोकानां प्रसूति परमेश्वर । त्राहि नस्तीक्ष्णदंष्ट्राणां भुजङ्गानां महात्मनाम् ॥ २४.१२ ॥

Los dioses dijeron: «Oh Señor de los dioses, oh fuente de los mundos, oh Supremo Señor: protégennos de las grandes serpientes de colmillos afilados».

Verse 13

अहन्यहनि ये देव पश्येयुरुरगादृशा । मनुष्यपशुरूपं वा तत्सर्वं भस्मसाद् भवेत् ॥ २४.१३ ॥

Oh Deva, cuanto ellos contemplen día tras día con una mirada de serpiente—sea con forma humana o animal—todo ello quedará reducido a cenizas.

Verse 14

त्वया सृष्टिः कृता देव नीयते सा भुजङ्गमैः । एतज्ज्ञात्वा तु दुर्वृत्तं तत्कुरुष्व महामते ॥ २४.१४ ॥

Oh Deva, la creación hecha por Ti está siendo arrastrada por los seres-serpiente. Sabiendo esto, oh magnánimo, actúa para corregir esa mala conducta, ese desorden.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । अहं रक्षां विधास्यामि भवतीनां न संशयः । व्रजध्वं स्वानि धिष्ण्यानि प्रजा माभूत् ससाध्वसा ॥ २४.१५ ॥

Brahmā dijo: «Yo os otorgaré protección—no hay duda. Volved a vuestras moradas; que el pueblo no sea vencido por el temor».

Verse 16

एवमुक्त्वा प्रजास्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । आजग्मुः परमप्रीत्या नत्वा चैव स्वयम्भुवे ॥ २४.१६ ॥

Así exhortados por aquel Brahmā de forma no manifiesta, los seres partieron con gozo supremo, tras postrarse ante el Autoengendrado (Svayambhū).

Verse 17

अगतासु प्रजास्वाद्यस्तानाहूय भुजङ्गमान् । शशाप परमक्रुद्धो वासुकिप्रमुखांस्तदा ॥ २४.१७ ॥

Entonces, cuando el pueblo ya se había marchado, Ādya (el Primordial) convocó a aquellas serpientes y, colmado de ira, pronunció una maldición contra ellas, con Vāsuki a la cabeza.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यतो मत्प्रभवान् नित्यं क्षयं नयत मानुषान् । भवान्तरेऽथान्यस्मिन् मातुः शापात् सुदारुणात् । भविताऽतिक्षयं घोरं नूनं स्वायम्भुवेऽन्तरे ॥ २४.१८ ॥

Brahmā dijo: «Puesto que esos seres nacidos de mí llevan continuamente a los humanos a la decadencia, entonces, en otra existencia, por una durísima maldición de la madre, habrá sin duda una destrucción terrible y excesiva durante el período de Svāyambhuva Manu».

Verse 19

एवमुक्तास्तु वेपन्तो ब्रह्माणं भुजगोत्तमाः । निपत्य पादयोस्तस्य इदमूचुर्वचस्तदा ॥ २४.१९ ॥

Así interpeladas, las serpientes más excelsas, temblando, cayeron a los pies de Brahmā y entonces pronunciaron estas palabras.

Verse 20

नागा ऊचुः । भगवन् कुटिला जातिरस्माकं भवता कृता । विषोल्बणत्वं क्रूरत्वं दृक्शस्त्रत्वं च नस्त्वया । सम्पादितं त्वया देव इदानीं शमयाच्युत ॥ २४.२० ॥

Dijeron los Nāgas: «Oh Señor Bienaventurado, por Ti nuestra estirpe fue hecha de naturaleza torcida. Por Ti se han producido nuestro veneno desmedido, nuestra crueldad y el poder de nuestra mirada, cual arma. Por ello, oh Dios—oh Acyuta—aplácala ahora».

Verse 21

ब्रह्मोवाच । यदि नाम मया सृष्टा भवन्तः कुटिलाशयाः । ततः किं मनुजान् नित्यं भक्षयध्वं गतव्यथाः ॥ २४.२१ ॥

Brahmā dijo: «Aun si es cierto que yo os creé con intención torcida, ¿qué se sigue de ello? ¿Por qué devoráis siempre a los seres humanos, como si estuvierais libres de aflicción y de consecuencia?»

Verse 22

नागा ऊचुः । मर्यादां कुरु देवेश स्थानं चैव पृथक् पृथक् । मनुष्याणां तथाऽस्माकं समयं च पृथक् पृथक् । नागानां वचनं श्रुत्वा देवो वचनमब्रवीत् ॥ २४.२२ ॥

Los Nāgas dijeron: «Oh Señor de los dioses, establece los límites debidos y asigna moradas separadas, distintas para cada cual. Asimismo, fija pactos (normas) distintos para los humanos y para nosotros». Al oír las palabras de los Nāgas, la deidad respondió.

Verse 23

अहं करोमि वो नागाः समयं मनुजैः सह । तदेकमनसः सर्वे शृणुध्वं मम शासनम् ॥ २४.२३ ॥

«Oh Nāgas, establezco para vosotros un pacto junto con los humanos. Por tanto, todos, con una sola intención, escuchad mi mandato.»

Verse 24

पातालं वितलं चैव हर्म्याख्यं च तृतीयकम् । दत्तं चैव सदा रम्यं गृहं तत्र गमिष्यथ ॥ २४.२४ ॥

«(Existen) Pātāla y Vitāla, y la tercera región llamada Harmya. También se os ha concedido una morada siempre deleitosa; iréis allí.»

Verse 25

तत्र भोगान् बहुविधान् भुञ्जाना मम शासनात् । तिष्ठध्वं सप्तमं यावद् रात्र्यन्तं तु पुनः पुनः ॥ २४.२५ ॥

Allí, gozando de muchos tipos de deleites conforme a mi mandato, permaneced hasta la séptima noche; y al término de cada noche, una y otra vez, continuad según lo ordenado.

Verse 26

ततो वैवस्वतस्यादौ काश्यपेया भविष्यथ । दायादाः सर्वदेवानां सुपर्णस्य च धीमतः ॥ २४.२६ ॥

Luego, al comienzo de la era de Vaivasvata (la de Manu), llegaréis a ser los Kāśyapeya, herederos de todos los dioses, y también herederos del sabio Suparṇa (Garuḍa).

Verse 27

तदा प्रसूतिर् वः सर्वा भोक्ष्यते चित्रभानुना । भवतां नैव दोषोऽयं भविष्यति न संशयः ॥ २४.२७ ॥

Entonces toda vuestra descendencia será consumida por Citrabhānu; pero para vosotros no habrá falta alguna en ello, sin duda.

Verse 28

ये वै क्रूरा भोगिनो दुर्विनीता—स्तेषामन्तो भविता नान्यथैतत् । कालप्राप्तं भक्षयध्वं दशध्वं तथा अपकारे च कृते मनुष्यम् ॥ २४.२८ ॥

“Aquellos que son crueles, entregados al goce de los sentidos y mal disciplinados—su fin llegará sin falta; no puede ser de otro modo. Cuando llegue el tiempo destinado, devoradlos, mordedlos; y del mismo modo, cuando un ser humano haya cometido daño.”

Verse 29

मन्त्रौषधैर्गारुडमण्डलैश्च बद्धैर्दृष्टैर्मानवा ये चरन्ति । तेषां भीतैर्वर्त्तितव्यं न चान्यच्छ्चिन्त्यं कार्यं चान्यथा वो विनाशः ॥ २४.२९ ॥

Aquellos humanos que andan protegidos por mantras, sustancias medicinales y mandalas de Garuḍa—asegurados por tales ataduras y salvaguardas—deben ser tratados con cautela; no ha de idearse ni emprenderse nada más, pues de otro modo será vuestra ruina.

Verse 30

इतीरिते ब्रह्मणा ते भुजङ्गा जग्मुः स्थानं क्ष्मातलाख्यं हि सर्वे । तस्थुर्भोगान् भुञ्जमानाः समग्रान् रसातले लीलया संस्थितास्ते ॥ २४.३० ॥

Cuando Brahmā hubo hablado así, todos aquellos seres serpiente (bhujaṅga) fueron al lugar llamado Kṣmātala. Allí permanecieron en Rasātala, establecidos con ligereza como en un juego, gozando plenamente de la porción completa de deleites que les correspondía.

Verse 31

एवं शापं तु ते लब्ध्वा प्रसादं च चतुर्मुखात् । तस्थुः पातालनिलये मुदितेनान्तरात्मना ॥ २४.३१ ॥

Así, tras recibir aquella maldición y también el favor del de Cuatro Rostros (Brahmā), permanecieron en la morada de Pātāla, con el corazón interior colmado de júbilo.

Verse 32

एतत्सर्वं च पञ्चम्यां तेषां जातं महात्मनाम् । अतस्त्वियं तिथिर्धन्या सर्वपापहरा शुभा ॥ २४.३२ ॥

Todo esto aconteció a aquellos magnánimos en el quinto día lunar (pañcamī). Por ello, esta fecha lunar se tiene por bendita: auspiciosa y descrita como destructora de toda falta.

Verse 33

एतस्यां संयतो यस्तु अम्लं तु परिवर्जयेत् । क्षीरेण स्नापयेन्नागांस्तस्य यास्यन्ति मित्रताम् ॥ २४.३३ ॥

Pero quien, con autodominio en esta observancia, evite lo agrio y bañe a los nāgas con leche, esos nāgas acudirán a él en amistad.