Adhyaya 193: Naciketas’ Journey to Yama’s Abode and the Eulogy of Truthfulness

Verse 1

अथ नचिकेतः प्रयाणवर्णनम् ॥ लोमहर्षण उवाच ॥ व्यासशिष्यं महाप्राज्ञं वेदवेदाङ्गपारगम् ॥ द्वारदेशे समासीनं कृतपूर्वाह्निकक्रियम्

Ahora (comienza) la descripción de la partida de Naciketas. Lomaharṣaṇa dijo: (Vi) al discípulo de Vyāsa—sumamente sabio, consumado en los Vedas y sus Vedāṅgas—sentado en la zona de la entrada, habiendo cumplido los ritos matutinos.

Verse 2

अश्वमेधे तथा वृत्ते राजा वै जनमेजयः ॥ ब्रह्मवध्याभिभूतस्य दीक्षां द्वादशवार्षिकीम्

Cuando el Aśvamedha hubo sido así concluido, el rey Janamejaya—afligido por la culpa de matar a un brahmán—emprendió una dīkṣā, una observancia consagratoria, de doce años.

Verse 3

प्रायश्चित्तं चरित्वैवमागतो गजसाह्वयम् ॥ उपगम्य महात्मानं जाह्नवीतीरसंश्रयम् ॥

Habiendo realizado así el rito expiatorio, llegó al lugar llamado Gajasāhvaya; y, acercándose al magnánimo que moraba en la ribera de la Jāhnavī (Gaṅgā),

Verse 4

ऋषिं परमसंपन्नं वैशम्पायनमञ्जसा ॥ कर्मणा प्रेरितस्तेन चिन्ताव्याकुललोचनः ॥

—al rishi supremamente consumado Vaiśampāyana, sin rodeos; y, impulsado por aquel acto, tenía los ojos turbados por la ansiedad del pensamiento.

Verse 5

कुरूणां पश्चिमो राजा पश्चात्तापेन पीडितः ॥ व्यासशिष्यमुपागम्य प्रश्नमेनमपृच्छत ॥

El rey posterior entre los Kurus, atormentado por el remordimiento, se acercó al discípulo de Vyāsa y le formuló una pregunta.

Verse 6

जनमेजय उवाच ॥ भगवञ्जायते तीव्रं चिन्तयानस्य सुव्रत ॥ कर्मपाकफलं यस्मिन्मानुषैरुपभुज्यते ॥

Janamejaya dijo: «Venerable señor, al reflexionar, surge en mí una intensa inquietud, oh tú de recta observancia: ¿de qué modo es experimentado por los seres humanos el fruto que madura de las acciones (karma)?»

Verse 7

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं कीदृशं तु यमालयम् ॥ किं प्रमाणं च किं रूपं कथं गत्वा स पश्यति ॥

«Esto deseo oír: ¿cómo es la morada de Yama? ¿Cuál es su medida y cuál su forma, y cómo—habiendo llegado allí—la percibe uno?»

Verse 8

न गच्छेयं कथं विप्र प्रेतराज्ञो निवेशनम् ॥ धर्मराजस्य धीरस्य सर्वलोकानुशासिनः ॥

«Oh brāhmana, ¿cómo podría uno no ir a la morada del señor de los difuntos, del firme Rey del Dharma que gobierna todos los mundos?»

Verse 9

सूत उवाच ॥ एवं पृष्टो महातेजास्तेन राज्ञा द्विजोत्तमः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं राजानं जनमेजयम् ॥

Sūta dijo: Así preguntado por aquel rey, el más excelso de los dos veces nacidos, de gran resplandor, habló dulces palabras al rey Janamejaya.

Verse 10

पावनीं सर्वपापानां प्रवृत्तौ शुभकारिणीम् ॥ इतिहासपुराणानां कथां वै विदुषां प्रियाम् ॥

(Él expuso) un relato de Itihāsa y Purāṇa—amado por los sabios—que purifica de todos los pecados y promueve una conducta auspiciosa.

Verse 11

कश्चिदासीत्पुरा राजन् ऋषिः परमधार्मिकः ॥ उद्दालक इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥

Hubo una vez, oh rey, un ṛṣi de suprema rectitud dhármica, conocido como Uddālaka, conocedor de los principios de todos los Vedāṅgas.

Verse 12

तस्य पुत्रो महातेजा योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥ नाचिकेत इति ख्यातः सर्ववेदाङ्गतत्त्ववित् ॥

Su hijo, de gran resplandor e inteligencia, habiendo emprendido la disciplina del yoga, fue conocido como Nāciketa, conocedor de los principios de todos los Vedāṅgas.

Verse 13

तेन रुष्टेन शप्तोऽभूत्पुत्रः परमधार्मिकः ॥ गच्छ शीघ्रं यमं पश्य मम क्रोधेन दुर्मते ॥

Airado por él, el hijo sumamente justo fue maldecido: «Ve pronto y contempla a Yama; por mi ira, oh necio de mente»

Verse 14

क्षणेनान्तरहितो जातः पितरं प्रत्युवाच ह ॥ विनयात्पृष्टतो वाक्यं भावेन च समन्वितम् ॥

En un instante se volvió invisible y luego habló a su padre; pronunció palabras solicitadas con humildad y acompañadas de sincero sentimiento.

Verse 15

मा भूद्वाक्यं च ते मिथ्या धार्मिकस्य कदाचन ॥ गमिष्यामि पुरं रम्यं धर्मराजस्य धीमतः ॥

«Que tu palabra no sea jamás falsa, en ningún tiempo, especialmente respecto de un justo. Iré a la hermosa ciudad del sabio Dharmarāja.»

Verse 16

इह चैव पुनस्तावदागमिष्ये न संशयः ॥

«Y aquí mismo, de nuevo, volveré dentro de poco; no hay duda.»

Verse 17

तथेत्युक्त्वा महातेजाः पुत्रः परमधार्मिकः ॥ चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु योगमास्थाय बुद्धिमान् ॥

Diciendo «Así sea», el hijo sumamente justo, de gran resplandor, reflexionó un momento; y, siendo sabio, asumió la concentración yóguica.

Verse 18

पितोवाच ॥ एकस्त्वमसि वत्सश्च नान्यो बन्धुर्विधीयते ॥ अधर्मं चानृतं चास्तु त्वकीर्तिर्वापि पुत्रक ॥

Dijo el padre: «Tú solo eres mi hijo; no se me ha asignado otro pariente. Que haya incluso adharma y falsedad—que haya aun pérdida de reputación, hijo mío…»

Verse 19

अप्रवृत्तस्त्वसम्भाष्यो योऽहं मिथ्या प्रयुक्तवान् ॥ त्वां वै धर्मसमाचारमभिधानॆन शप्तवान् ॥

«Yo—quien no debió proceder así, indigno de ser tratado—habiendo recurrido a la falsedad, en verdad te he maldecido a ti, de conducta justa, tan solo por pronunciar una designación (un nombre).»

Verse 20

अहं पुत्र न सद्वादी न क्षमे धर्मदूषितम् ॥ मम त्वं हि महाभाग नित्यं चित्तानुपालकः ॥

«Hijo mío, no soy quien habla bien ni con verdad; no tolero lo que mancilla el dharma. Pero tú, afortunado, eres siempre el guardián de mi mente (de mi freno moral).»

Verse 21

धर्मज्ञश्च यशस्वी च नित्यं क्षान्तो जितेन्द्रियः ॥ शुश्रूषुरनहंवादी शक्तस्तारयितुं मम ॥

«Eres conocedor del dharma y de buena fama; siempre paciente, con los sentidos dominados—solícito en el servicio, sin afán de imponerte—capaz de rescatarme.»

Verse 22

याचितस्त्वं मया पुत्र गन्तुं वै तत्र नार्हसि ॥

«Aunque te lo he suplicado, hijo mío, no debes ir allí.»

Verse 23

यदि वैवस्वतो राजा तत्र प्राप्तं यदृच्छया ॥ रोषेण त्वां महातेजा विसृज्येन्न कदाचन ॥

Si el rey Vaivasvata llegara allí por azar, ese poderoso, encolerizado, jamás te dejaría en libertad.

Verse 24

विनश्येयमहं पश्य कुलसेतु-विनाशनः ॥ धिक्कृतः सर्वलोकेन पापकर्ता नराधमः ॥

Mira: yo quedaría arruinado, como quien destruye el ‘puente’ del linaje; despreciado por todo el mundo, hacedor de pecado, el más vil de los hombres.

Verse 25

नरकस्य पूदिताख्या दुःखेन नरकं विदुः ॥ पुतित्राणं भवेत् पुत्रादिहेष्यति परत्र च ॥

Conocen un infierno llamado Pūditā, un infierno marcado por el sufrimiento. Por medio de un hijo hay ‘protección’ o ‘rescate’ (trāṇa) para el padre, aquí en este mundo y también en el más allá.

Verse 26

हुतं दत्तं तपस्तप्तं पितरश्चापि पोषिताः ॥ अपुत्रस्य हि तत्सर्वं मोघं भवति निश्चयः ॥

Las oblaciones ofrecidas, los dones entregados, las austeridades practicadas y aun los antepasados nutridos: para quien no tiene hijo, todo ello se vuelve estéril; ésta es la conclusión firme.

Verse 27

शुश्रूषावान्भवेच्छूद्रो वैश्यो वा कृषिजीवनः ॥ सस्यगोप्ता तु राजन्यो ब्राह्मणो वा स्वकर्मकृत् ॥

El Śūdra debe estar dedicado al servicio; o el Vaiśya puede vivir de la agricultura. El Kṣatriya debe ser protector de las cosechas; y el Brāhmaṇa, quien cumple sus deberes prescritos.

Verse 28

पुत्रेण लभते जन्म पौत्रेण तु पितामहः ॥ पुत्रस्य च प्रपौत्रेण मोदते प्रपितामहः ॥

Por medio de un hijo se alcanza el (renovado) nacimiento; por medio de un nieto lo alcanza el abuelo (pitāmaha); y por medio de un bisnieto se regocija el bisabuelo (prapitāmaha).

Verse 29

न हास्यामिति वत्स त्वां मम वंशविवर्धनम् ॥ याच्यमानः प्रयत्नेन तत्र गन्तुं न चार्हति ॥

«No te abandonaré, hijo mío—tú que acrecientas mi linaje». Aun cuando se le ruegue con empeño, no es digno de ir allí.

Verse 30

वैशम्पायन उवाच ॥ एवं विलपमानं तं पितरं प्रत्युवाच ह ॥ हृष्टपुष्ट वपुर्भूत्वा पुत्रः परमधार्मिकः ॥

Vaiśaṃpāyana dijo: Así, al padre que se lamentaba, el hijo—sumamente justo—le respondió, habiéndose vuelto alegre y robusto de cuerpo.

Verse 31

पुत्र उवाच ॥ न विषादस्त्वया कार्यो द्रक्ष्यसे मामिहागतम् ॥ दृष्ट्वा च तमहं देवं सर्वलोकनमस्कृतम् ॥

El hijo dijo: «No debes afligirte. Me verás volver aquí. Y tras ver a esa deidad, venerada por todos los mundos, yo…»

Verse 32

आगच्छामि पुनश्चात्र न भयं मेऽस्ति मृत्युतः ॥ पूजयिष्यति मां तात राजा त्वदनुकम्पया ॥

«Volveré aquí de nuevo; no tengo temor a la muerte. El rey, por compasión hacia ti, padre, me honrará.»

Verse 33

सत्ये तिष्ठ महाभाग सत्यं च परिपालय ॥ सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव

Oh afortunado, permanece firme en la verdad y guarda la verdad. La verdad es la escalera al cielo, como una barca para cruzar a la orilla lejana del océano.

Verse 34

सूर्यस्तपति सत्येन वातः सत्येन वाति च ॥ अग्निर्दहति सत्येन सत्येन पृथिवी स्थिता

Por la verdad el sol calienta; por la verdad el viento sopla. Por la verdad el fuego arde; por la verdad la tierra permanece firme.

Verse 35

उदधिर्ल्लङ्घयेन्नैव मर्यादां सत्यपालितः ॥ मन्त्रः प्रयुक्तः सत्येन सर्वलोकहितायते

El océano no traspasaría su límite cuando ese límite es guardado por la verdad. Un mantra, cuando se emplea con verdad, se vuelve benéfico para todos los mundos.

Verse 36

सत्येन यज्ञा वर्त्तन्ते मन्त्रपूताः सुपूजिताः ॥ सत्येन वेदा गायन्ति सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः

Por la verdad avanzan los sacrificios (yajñas), purificados por mantras y debidamente venerados. Por la verdad los Vedas ‘cantan’; sobre la verdad están establecidos los mundos.

Verse 37

सत्येन सर्वं लभते यथा तात मया श्रुतम् ॥ न हि सत्यमतिक्रम्य विद्यते किञ्चिदुत्तमम्

Por la verdad se obtiene todo, según he oído, querido. Pues, tras transgredir la verdad, no se halla nada superior.

Verse 38

देवदेवेन रुद्रेण वेदगर्भः पुरा किल ॥ सत्यस्थितेन देवानां परित्यक्तो महात्मना

Antaño, se dice, Vedagarbha fue abandonado por los dioses—por medio de Rudra, el Dios de los dioses, el magnánimo—porque permanecía firme en la verdad.

Verse 39

दीक्षां धारयते ब्रह्मा स तेनैव सुयन्त्रितः ॥ और्वेणाग्निस्तथा क्षिप्तः सत्येन वडवामुखे

Brahmā sostiene la disciplina consagratoria (dīkṣā); por eso mismo queda bien contenido. Asimismo, por la verdad, el fuego de Auruva es arrojado a la boca de rostro de yegua (submarina).

Verse 40

संवर्तेन पुरा तात सर्वे लोकाः सदैवताः ॥ देवानामनुकम्पार्थं धृता वीर्यवता तदा

Antaño, querido, en el tiempo de Saṃvarta (la disolución), todos los mundos, junto con sus deidades, fueron entonces sostenidos por un poderoso, por compasión hacia los dioses.

Verse 41

पाताले पालयन् सत्यं बद्धो वैरोचनो वसन् ॥ वर्द्धमानो महाशृङ्गैः शतशृङ्गो महागिरिः

En Pātāla, guardando la verdad mientras moraba allí, el hijo de Virocana (Bali) permaneció atado. El gran monte Śataśṛṅga, que crece con altísimas cumbres, (sirve de ejemplo).

Verse 42

स्थितः सत्ये महाविन्ध्यो वर्द्धमानो न वर्द्धते ॥ सर्वं चराचरमिदं सत्येन श्रीयते जगत्

Establecido en la verdad, el gran Vindhya—aunque ‘crece’—no crece más allá de la medida. Este mundo entero, móvil e inmóvil, prospera por la verdad.

Verse 43

गृहधर्माश्च ये दृष्टा वानप्रस्थाश्च शोभिताः ॥ यतीनां च गतिः शुद्धा ये चान्ये व्रतसंस्थिताः

Se reconocen los deberes del cabeza de familia que se observan, y los venerables moradores del bosque, adornados de disciplina; y el curso puro de los yatis (ascetas), junto con otros establecidos en votos.

Verse 44

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ॥ अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

Mil sacrificios de Aśvamedha y la veracidad fueron puestos en una balanza; en verdad, la veracidad supera incluso a mil Aśvamedhas.

Verse 45

सत्येन पालयते धर्मो धर्मो रक्षति रक्षितः ॥ तस्मात् सत्यं कुरुष्वाद्य रक्ष आत्मानमात्मना

Por la veracidad se preserva el dharma; y el dharma, cuando es protegido, protege a su vez. Por ello, practica hoy la verdad; protégete a ti mismo mediante tu propia disciplina.

Verse 46

ऋषिपुत्रो महातेजा सत्यवागनसूयकः ॥ प्राप्तश्च परमं स्थानं यत्र राज्ञो यमस्य तु

Un hijo de un ṛṣi, de gran resplandor—veraz en el habla y libre de malicia—alcanzó la morada suprema, donde reside el rey Yama.

Verse 47

वैशम्पायन उवाच ॥ शृणु राजन् पुरावृत्तां कथां परमशोभनाम् । धर्मवृद्धिकरीं नित्यां यशस्यां कीर्तिवर्ध्धिनीम्

Vaiśampāyana dijo: Oh Rey, escucha un relato antiguo, sumamente hermoso, que siempre acrecienta el dharma, otorga renombre y aumenta la fama.

Verse 48

मिथ्याभिशंसिनं तात यथेष्टं तारयिष्यति ॥ रोषेण हि मृषावादी निर्दयः कुलपांसनः

Oh querido, (alguien podría decir que) el calumniador que habla falsedades será ‘liberado’ como le plazca; pero, en la ira, el mentiroso se vuelve despiadado, una vergüenza para su linaje.

Verse 49

तपो वा विपुलं तप्त्वा दत्त्वा दानमनुत्तमम् ॥ अपुत्रो नाप्नुयात्स्वर्गं यथा तात मया श्रुतम्

Aun tras practicar abundantes austeridades (tapas), o tras otorgar dones insuperables (dāna), quien no tiene hijo no alcanzaría el cielo; así, querido, lo he oído.

Verse 50

सत्यं गाति तथा साम सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम् ॥ सत्यं स्वर्गश्च धर्मश्च सत्यादन्यन्न विद्यते

La verdad prevalece, y asimismo la concordia; todo está establecido en la verdad. La verdad—junto con el cielo y el dharma—es suprema; fuera de la verdad no se halla nada más (en último término).

Verse 51

एवमुक्त्वा हृष्टपुष्टः स्वेन देहेन सुव्रत ॥ तपसा प्राप्तयोगस्तु जितात्मा कृतसंयमः

Habiendo dicho esto, oh de voto excelente, se alegró y se fortaleció en su propio cuerpo; por la austeridad alcanzó la realización yóguica, dueño de sí y ejercitado en la disciplina.