Adhyaya 18: The Origin of Fire and the Liturgical Names of Agni

Verse 1

प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्याः गणपतेर्वापि नागानां वा गुहस्य च ॥ १८.१ ॥

Prajāpāla dijo: «Oh gran sabio, ¿cómo surgió Agni? ¿Y cómo los Aśvines? ¿Y también cómo nació Gaṇapati de Gaurī, y los Nāgas, y Guha (Skanda)?»

Verse 2

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गायाः वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ॥ १८.२ ॥

«—acerca de Āditya (el Sol), de Candra (la Luna), de las Mātṛs (Madres divinas) o de Durgā; asimismo de las Direcciones; y de Dhanada (Kubera), o de Viṣṇu, de Dharma y de Parameṣṭhin (Brahmā).»

Verse 3

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ॥ १८.३ ॥

«Y también acerca de Śambhu (Śiva), y de los Pitṛs (antepasados), y asimismo de la Luna, oh sabio: estas son deidades vinculadas al cuerpo; ¿cómo han llegado a poseer forma encarnada?»

Verse 4

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्याम् यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ॥ १८.४ ॥

«Y además, oh sabio: ¿cuál es la ofrenda alimentaria (bhojya) apropiada para esas observancias? ¿Cuál es su denominación y cuál es el tithi (día lunar) correspondiente? ¿En qué tithi, cuando los hombres realizan estos sacrificios, conceden un fruto libre de aflicción? Esto, junto con su sentido secreto, oh sabio, debes explicármelo.»

Verse 5

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ॥ १८.५ ॥

Mahātapā dijo: «En su naturaleza intrínseca, el Sí mismo, realizable por el yoga, es de la esencia de Nārāyaṇa. Aunque omnisciente, cuando se entrega al juego (līlā), surge en el Sí mismo, respecto de sí mismo, el deseo de experimentar (bhoga). Cuando el gran elemento (mahābhūta) fue agitado, nació aquella maravillosa enunciación: “etac”.»

Verse 6

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ॥ १८.६ ॥

Aun esa agua, estando descontenta, consintió una transformación. Entonces, mientras él efectuaba el cambio, surgió un gran fuego—rodeado por miríadas de llamas, resonante y de naturaleza abrasadora.

Verse 7

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ॥ १८.७ ॥

Aquel principio, también sumamente resplandeciente, manifestó una transformación. Cuando el fuego se modificaba, surgió un viento supremamente feroz; y de ese estado transformado nació el espacio (ākāśa).

Verse 8

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ॥ १८.८ ॥

Entonces surgió el firmamento (vyoman), caracterizado por el sonido; y también el viento poderoso. Luego el fuego, unido al agua, quedó entonces mutuamente trabado con ello.

Verse 9

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ॥ १८.९ ॥

El agua, secada por el calor y empujada por el viento de ímpetu feroz—y asimismo apremiada por la vasta extensión del cielo—fue puesta en su curso en ese mismo instante.

Verse 10

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतरा अभवत् ॥ १८.१० ॥

Así, todo se consolidó en una masa y sobrevino la dureza. Esta misma Tierra, oh noble, llegó a ser mayor (más expandida) que ellos.

Verse 11

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ॥ १८.११ ॥

Por el aumento de la compactación producido por la combinación de los cuatro elementos, y porque cada uno sucesivo incrementa una sola cualidad, debe entenderse que la Tierra posee cinco cualidades; y esas (cualidades) también están establecidas en ella.

Verse 12

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ॥ १८.१२ ॥

Y al producir esa compactación (endurecimiento), se convirtió en el huevo cósmico (brahmāṇḍa). Dentro de él estaba Nārāyaṇa, el divino—de cuatro formas y cuatro brazos.

Verse 13

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ॥ १८.१३ ॥

Asumiendo la forma de Prajāpati y deseando crear los diversos seres, el Lokapitāmaha—aunque reflexionaba—no llegó a (un método claro de) creación.

Verse 14

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ॥ १८.१४ ॥

Entonces surgió en él una ira inmensa y sumamente terrible; de esa ira brotó una fuerza ígnea de mil llamas, que se alzó con naturaleza abrasadora.

Verse 15

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ॥ १८.१५ ॥

Deseando quemar a Brahmā, fue entonces amonestado por Brahmā: «Lleva el havya, la oblación para los dioses, y el kavya, la ofrenda para los antepasados». Desde ese momento, oh rey, llegó a ser Havyavāhana, el portador de las oblaciones.

Verse 16

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसादि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ॥ १८.१६ ॥

Afligido por el hambre, se acercó a Brahmā y dijo: «¿Qué he de hacer? Sé propicio conmigo». Entonces Brahmā respondió: «Alcanzarás satisfacción de tres maneras».

Verse 17

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥ १८.१७ ॥

Cuando por primera vez se otorgó la dakṣiṇā, la dádiva sacrificial, surgió la satisfacción, pues los inmortales (los dioses) quedaron complacidos. Y como tú conduces la «porción meridional» (dakṣiṇā-bhāga), de ello llegó a ser el «fuego del sur» (dakṣiṇāgni).

Verse 18

आ समन्ताद्धुतं किञ्चिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ॥ १८.१८ ॥

Oh Vibhāvasu (Agni), cuanto haya sido ofrecido desde todas partes en los tres mundos, llévalo en favor de los dioses; por eso eres Havyavāhana, el portador de las oblaciones.

Verse 19

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ॥ १८.१९ ॥

«Al cuerpo se le ha llamado “casa”; y puesto que ahora tú eres su señor, por ello debes llegar a ser, en verdad, el Gārhapatya; oh poderoso que todo lo penetras.»

Verse 20

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ॥ १८.२० ॥

Oh Señor, puesto que por ese poder conduces a todos los hombres—tras haber sido vertidas en ti las oblaciones—hacia un buen destino, por ello la designación «Vaiśvānara» quedará establecida como tu nombre.

Verse 21

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ॥ १८.२१ ॥

Se dice que “Draviṇa” es “fuerza”, y por ello la riqueza es llamada “draviṇa”. Pero eres tú solo quien la otorga; por eso él se volvió desapegado de la riqueza.

Verse 22

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ॥ १८.२२ ॥

Tú proteges el cuerpo—en verdad, proteges la existencia encarnada—por lo cual eres siempre el Señor omnipenetrante. Por eso, tu hijo llegará a llamarse Tanūnapāt.

Verse 23

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ॥ १८.२३ ॥

Oh Señor, puesto que en verdad conoces lo que ha nacido y también lo que no ha nacido, sea por ello tu nombre “Jātavedā”, oh Soberano.

Verse 24

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ॥ १८.२४ ॥

La gente en general—y en particular los dvija, los “dos veces nacidos”—te alaban; por ello, puesto que te ensalzan, sé conocido como Nārāśaṁsa.

Verse 25

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२५ ॥

Se dice que “Agas” es aquello que continuamente desaparece (queda velado), silencioso y de naturaleza cierta. Y porque posees el estado de “Agast” por ser omnipenetrante, por ello llegarás a ser Agni, el fuego.

Verse 26

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनैध्मस्त्वं भविष्यसि ॥ १८.२६ ॥

“Dhmā” es un sonido que denota “llenar por completo”, y se proclama con el nombre “Idhmā”. Puesto que por ti acontece la llegada de lo ya colmado, por ello serás conocido como Idhmā.

Verse 27

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ॥ १८.२७ ॥

Oh hijo, ejecutor del gran sacrificio: estos nombres tuyos son dignos de ser invocados en el rito. Los hombres que te adoren te complacerán, mediante sus fines deseados, sin duda alguna.