Adhyaya 16: The Account of Saramā: Indra’s Restoration after Loss of Sovereignty

Verse 1

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ॥ १६.१ ॥

Dharāṇī dijo: «Entonces Devarāja Śatakratu (Indra) fue maldecido por Durvāsas: “Habitarás entre los mortales, en verdad, por medio del hijo de Supratīka”.»

Verse 2

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ॥ १६.२ ॥

Así fue increpado: «¡Has sido arrojado del cielo, necio!»—a Bhūdhara (la montaña) [se le dijo/se oyó]. Entonces Indra descendió al mundo mortal, acompañado por todos los dioses.

Verse 3

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेण्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ॥ १६.३ ॥

¿Y qué hizo en verdad entonces el Bienaventurado Parameṣṭhin, supremo conocedor del yoga, cuando el invencible fue abatido allí?

Verse 4

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस् तदा । एतन् मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ॥ १६.४ ॥

En el cielo, entre relámpagos y fulgores resplandecientes, ¿qué hicieron en verdad aquellos dos en ese momento? Oh Deva, por tu gracia, disipa esta duda mía.

Verse 5

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्री देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ॥ १६.५ ॥

Śrī Varāha dijo: «Oh Dhātrī, Sustentador: Indra, rey de los dioses, el Śatakratu que cumple cien ritos, tras ser vencido por Dūrjaya, en aquel tiempo en Bhārata-varṣa buscó refugio y permaneció apostado al oriente de Vārāṇasī, junto con los dioses, los Yakṣas y las grandes serpientes».

Verse 6

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संशृतौ ॥ लोकपालायितं कृत्स्नं चक्रतुयोगमायया ॥ १६.६ ॥

Entonces, oh resplandeciente, asumiendo un estado yóguico—como relámpago sobre relámpago—se acogieron a una disciplina de viento y acción, provocando un prolongado ardor febril; y mediante la māyā del yoga hicieron que todo el dominio pareciera estar bajo la custodia de los Lokapālas, los guardianes del mundo.

Verse 7

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ॥ १६.७ ॥

Al oír entonces que Dūrjaya, el difícil de vencer, había muerto estando en el interior del océano, llevaron consigo el ejército de cuatro cuerpos y se encaminaron hacia los dioses.

Verse 8

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ॥ १६.८ ॥

Entonces aquellos dos daityas llegaron con un gran ejército y, tomando refugio en el monte Himavant (el Himalaya), se apostaron allí.

Verse 9

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंष्ट्रिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ॥ १६.९ ॥

También los dioses, tras reunir un gran ejército y afirmar su determinación como si mostrasen los colmillos, deliberaron sin distracción, deseando alcanzar el puesto de Indra (la soberanía).

Verse 10

अब्रवीत्तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेण तदन्तरम् ॥ १६.१० ॥

Allí habló el sabio Āṅgirasa, preceptor de los dioses: «En verdad, realizad el sacrificio de gomedha; primero con el rito inicial, y después con los que siguen».

Verse 11

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैर् एकस्थितिर् अथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रम् एष वै ॥ १६.११ ॥

«Deben realizarse todos los kratus, todos los sacrificios prescritos; y luego, oh inmortales, permaneced unidos en un solo lugar. La instrucción os la he dado: que esto se cumpla pronto, en verdad».

Verse 12

एवमुक्तास्तदा देवाः गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ॥ १६.१२ ॥

Así instruidos, los dioses dispusieron debidamente las vacas y los demás animales; y, para su desplazamiento y protección, los soltaron y designaron a Saramā como guardiana.

Verse 13

ताश्च गावो देवशून्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ॥ १६.१३ ॥

Y aquellas vacas—privadas de la protección divina—eran custodiadas en la montaña que sostiene la tierra. Entonces esas vacas, errantes, fueron al lugar donde estaban aquellos Asuras.

Verse 14

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रं ऊचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चर्यन्ते रक्षमानया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ॥ १६.१४ ॥

Y aquellas vacas, al verla, dijeron a Śukra, el sacerdote familiar: “Oh Brahmán, por el bien del ganado, las vacas divinas vagan bajo su custodia. En esta Saramā—desprovista de los dioses—dinos qué debe hacerse ahora.”

Verse 15

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ॥ १६.१५ ॥

Así interpelado, Śukra respondió entonces a los Asuras: «Llevad pronto a estas vacas, oh Asuras; no os demoréis.»

Verse 16

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गां यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ॥ १६.१६ ॥

Así instruidos, los Dāityas se llevaron aquellas vacas, como si hubiera sido por azar. Cuando ya habían sido arrebatadas, Saramā se entregó a buscar el camino por el que las habían conducido.

Verse 17

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ॥ १६.१७ ॥

Ella vio, en la montaña que sostenía la Tierra, a las vacas conducidas por los hijos de Diti. Incluso los Dāityas advirtieron a una perra, la que había observado y reconocido con precisión el camino.

Verse 18

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ॥ १६.१८ ॥

Al verla, le hablaste con tono conciliador, con palabras precedidas de suave persuasión: «Pero, después de ordeñar a estas vacas, oh Saramā auspiciosa, toma la leche».

Verse 19

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद्ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यानायकाः ॥ १६.१९ ॥

Al serle dicho: «Bebe así», se lo dieron de inmediato; y, tras darle leche para beber, aquellos jefes de los Daityas así lo hicieron por ella.

Verse 20

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमाः विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ॥ १६.२० ॥

«Oh bondadosa, no informes de estas vacas al rey de los dioses.» Dicho esto, los Daityas soltaron a aquella perra en el bosque.

Verse 21

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ॥ १६.२१ ॥

Liberada por ellos, ella, temblando, fue con presteza a los dioses; y Saramā rindió homenaje a Indra, señor de los dioses, el más excelso entre los Suras.

Verse 22

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशून्या महाबलाः ॥ १६.२२ ॥

Y las deidades Marut, designadas por Devendra (Indra), dijeron: «Id en secreto para la protección, al lugar que ahora está desprovisto de dioses, oh poderosos».

Verse 23

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्चक्रुर्धराधरे ॥ १६.२३ ॥

Así, interpelados por él en aquella forma sutil, partieron sin demora; y al llegar, también rindieron reverencia al Señor de los dioses sobre aquel monte, portador de la tierra.

Verse 24

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ॥ १६.२४ ॥

El Rey de los dioses (Indra) le preguntó: «Saramā, ¿adónde han ido las vacas?» Interpelada así, Saramā respondió: «No lo sé», y habló en ese sentido.

Verse 25

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ॥ १६.२५ ॥

Entonces Indra, poseído por la ira, dijo a los Maruts: «¿Dónde están las vacas preparadas para el sacrificio (yajña)? ¿Cómo ha sucedido esto, oh Śunī?»

Verse 26

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ॥ १६.२६ ॥

Así interpelados por Devendra (Indra) en el monte portador de la tierra, los Maruts—ya sin turbación—comenzaron a relatar aquel hecho, de manera concisa, tal como lo había realizado Saramā.

Verse 27

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ॥ १६.२७ ॥

Entonces Indra se levantó y golpeó con el pie a la perra (Śunī); el Señor de los dioses—Pākaśāsana—quedó sobrecogido por una gran ira.

Verse 28

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ॥ १६.२८ ॥

«Has bebido la leche, necio; y esas vacas también han sido arrebatadas por los asuras». Dicho esto, oh Dharā (Tierra), Sāramā fue golpeada por él con el pie.

Verse 29

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्रुवे । स्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ॥ १६.२९ ॥

Por el golpe del pie de Indra, la leche brotó de su boca. Con aquella leche que fluía, la perra se convirtió allí en vaca; y entonces, oh Dharā (Tierra), Devendra se dirigió a ese lugar junto con su ejército.

Verse 30

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ताः गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्याः बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ॥ १६.३० ॥

Al llegar, Devendra vio aquellas vacas que los Daityas habían llevado (arrebatado y arreado). Los Daityas, muy poderosos, las guardaban por la fuerza. Pero al ser abatidos por el ejército, abandonaron de inmediato las vacas, dejando atrás sus propios cuerpos.

Verse 31

सामन्तैश्च सुरेन्द्रोऽथ वृितः परमहर्षितैः । ताश्च लब्ध्वा महेन्द्रस्तु मुदा परमया युतः ॥ १६.३१ ॥

Entonces el señor de los dioses (Indra), rodeado de jefes y asistentes colmados de júbilo, y tras recobrar aquello, el gran Indra quedó lleno de gozo supremo.

Verse 32

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृद्धेन्द्रस्य तद् बलम् ॥ १६.३२ ॥

Aquel Señor realizó diversos sacrificios, incluso por millares. Y mientras se llevaban a cabo esos ritos, el poder de Indra creció por ello.

Verse 33

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ॥ १६.३३ ॥

Indra, fortalecido en poder, se dirigió al ejército de los dioses: «Que los Suras se armen con presteza para la obra de dar muerte a los Daityas».

Verse 34

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ॥ १६.३४ ॥

Dicho esto, los dioses se armaron y se aprestaron al instante; y los dioses—junto con Vāsava (Indra)—partieron para la aniquilación de los asuras.

Verse 35

गत्वा तु युयुधुस् तूर्णं विजिग्युस् त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ॥ १६.३५ ॥

Habiendo llegado, combatieron con presteza y vencieron al ejército demoníaco. Y los asuras, derrotados por los devas—los que quedaron tras la matanza—se hundieron en las aguas del océano, aterrados y fuera de sí, en el dharādhara, la montaña de la tierra.

Verse 36

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ॥ १६.३६ ॥

Oh Dharā (Tierra), el rey de los dioses también—junto con los guardianes del mundo—ascendió a Tridiva (el cielo) y gozó como antes; aquel dios, soberano de los dioses, permaneció como Señor.

Verse 37

य एनं शृणुयान्नित्यं सारमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ॥ १६.३७ ॥

Quien escucha regularmente este excelente relato esencial alcanza el fruto, es decir, el mérito, del sacrificio gomedha.

Verse 38

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रिणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ॥ १६.३८ ॥

Aquel rey que ha perdido su reino, si escucha esto con atención concentrada, ese hombre recobra su propia soberanía, como quien alcanza el cielo, cual Indra, señor de los dioses.