Adhyaya 144: The Māhātmya of Someśvara and Related Liṅgas: The Liberation-Field of Triveṇī and the Śālagrāma Sacred Landscape

Verse 1

अथ सोमेश्वरादिलिङ्गमुक्तिक्षेत्रत्रिवेण्यादिमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ श्रुत्वा मन्दारमाहात्म्यं धर्मकामा वसुन्धरा ॥ विस्मयं परमं गत्वा पुनः पप्रच्छ माधवम्

Ahora (comienza) la glorificación de Somēśvara y de otros liṅgas, del campo de liberación (mukti-kṣetra), y de Triveṇī y lugares afines. Dijo Sūta: Al oír la grandeza de Mandāra, Vasundharā—deseosa de dharma—quedó sobrecogida de asombro y volvió a preguntar a Mādhava.

Verse 2

धरण्युवाच ॥ मया देवप्रसादेन श्रुतं मन्दारवर्णनम् ॥ मन्दारात्परमं स्थानं विष्णो तद्वक्तुमर्हसि

Dharāṇī dijo: Por la gracia del dios he escuchado la descripción de Mandāra. Oh Viṣṇu, debes explicar ese lugar que es superior a Mandāra.

Verse 3

श्रीवराह उवाच ॥ शृणु तत्त्वेन मे देवि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि मे गुह्यं शालग्राममिति स्मृतम्

Śrī Varāha dijo: Escucha con verdad, oh Diosa, lo que me preguntas. Te expondré mi enseñanza secreta, recordada como «Śālagrāma».

Verse 4

द्वापरे तु युगे भूमे यदूनां कुलसङ्कुले ॥ तत्र शूर इति ख्यातो यदूनां वंशवर्धनः

En la era de Dvāpara, oh Tierra, en medio de la densa red de linajes de los Yadus, hubo uno célebre llamado Śūra, acrecentador de la estirpe de los Yadus.

Verse 5

तस्य पुत्रो महाभागो सर्वकर्मपरायणः ॥ वसुदेवो गृहे जातो यादवानाṃ कुलोद्वहः ॥

Su hijo fue sumamente afortunado, dedicado a todo deber justo: en aquella casa nació Vasudeva, ilustre sostenedor del linaje de los Yādava.

Verse 6

तस्य भार्या च वसुधे सर्वावयवसुन्दरी ॥ देवकी नाम नामाच मनोज्ञा शुभदर्शना ॥

Y su esposa, oh Vasudhā, era hermosa en todos sus miembros; se llamaba Devakī, encantadora y de apariencia auspiciosa.

Verse 7

तस्या गर्भे महाभागे भविष्यामि न संशयः ॥ वासुदेव इति ख्यातो देवानामरिमर्दनः ॥

En su vientre, oh muy afortunada, yo llegaré a ser—sin duda—conocido como Vāsudeva, el que somete a los enemigos de los dioses.

Verse 8

ततोऽपि संस्थिते तत्र यादवानाṃ कुलोद्वहे ॥ तत्र ब्रह्मर्षिपरमः सालङ्कायन एव च ॥

Luego, cuando el sostenedor del linaje de los Yādava quedó establecido allí, también estaba presente allí el excelso brahmarṣi, Sālaṅkāyana.

Verse 9

ममैवाराधनार्थाय भ्रमते स दिशो दश ॥ पुत्रार्थं स तपस्तेपे मेरुशृङ्गे समाहितः ॥

Para rendirme culto a mí solo, recorrió las diez direcciones; deseando un hijo, practicó austeridades, concentrado en la cumbre del Meru.

Verse 10

ईश्वरेण समं पूर्वं सर्वयोगेश्वरं स्थितम् ॥ न च पश्यति मां देवि मार्गमाण इतस्ततः ॥

Antaño, aun estando junto al Señor—soberano de todos los yogas—no me ve, oh Diosa, mientras me busca de aquí para allá.

Verse 11

ईश्वरेण समं पूर्वमहमासं वसुन्धरे ॥ तस्यैव तप्यमानस्य सालङ्कायनकस्य ह ॥

Antaño yo estaba junto al Señor, oh Vasundharā; en verdad, en relación con aquel mismo Sālaṅkāyana que practicaba austeridades.

Verse 12

तस्मिन्क्षेत्रे हरो देवो मत्स्व रूपेण संयुतः ॥ शालग्रामे गिरौ तस्मिञ्छिलारूपेण तिष्ठति ॥

En esa región sagrada, el dios Hara—unido a mi propia forma—mora en aquel monte de Śālagrāma en forma de piedra.

Verse 13

अहं तिष्ठामि तत्रैव गिरिरूपेण नित्यशः ॥ तस्मिञ्छिलाः समग्रास्तु मत्स्वरूपा न संशयः ॥

Yo también permanezco allí mismo, perpetuamente, en forma de montaña; y las piedras de allí, en su totalidad, son de mi propia forma, sin duda.

Verse 14

पूजनीयाः प्रयत्नेन किंपुनश्चक्रलाञ्छिताः ॥ लिङ्गरूपेण च हरस्तत्र देवालये गिरौ ॥

Han de ser veneradas con esmero—cuánto más aquellas marcadas con el emblema del disco (cakra); y Hara también está allí en el monte, en el templo, en forma de liṅga.

Verse 15

शिवनाभाः शिलास्तत्र चक्रनाभास्तथा शिलाः ॥ सोमेश्वराधिष्ठितस्तु शिवरूपो गिरिः स्मृतः

Allí se hallan piedras con “ombligos semejantes a Śiva”, y también piedras con “ombligos semejantes a una rueda”. Y aquel monte, presidido por Someśvara, es recordado como de la forma de Śiva.

Verse 16

सोमेन तत्र संस्थाप्य स्वनाम्ना लिङ्गमुत्तमम् ॥ वर्षाणां तु सहस्रं वै स्वशापस्य निवृत्तये

Allí Soma instaló un liṅga excelso que llevaba su propio nombre; y durante mil años, en verdad, para que cesara su propia maldición.

Verse 17

ततः शापाद्विनिर्मुक्तः तेजसा च परिप्लुतः ॥ स्वकं तेजोबलं प्राप्य तुष्टाव गिरिजा पतिम्

Entonces, liberado de la maldición y colmado de resplandor, al recobrar su propia fuerza de fulgor, alabó al Señor de Girijā (Pārvatī).

Verse 18

सोमेश्वराच्च वरदमाविर्भूतं त्र्यम्बकम्

Y desde Someśvara se manifestó Tryambaka (Śiva), el otorgador de dones.

Verse 19

शशाङ्कशेखरं दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ॥ पिनाकपाणिं देवेशं भक्तानामभयप्रदम्

De cresta lunar, divino y resplandeciente, venerado por todos los dioses; con el Pināka en la mano, Señor de los dioses, que concede intrepidez a los devotos.

Verse 20

त्रिशूलिनं डमरुणा लसद्धस्तं वृषध्वजम् ॥ नानामुखैर्गणैर्जुष्टं नानारूपैर्भयानकैः

Portador del tridente, con la mano resplandeciente que sostiene el ḍamaru; señalado por el estandarte del toro; acompañado por gaṇas de muchos rostros y múltiples formas, sobrecogedores.

Verse 21

त्रिपुरघ्नं महाकालमन्धकादिनिषूदनम् ॥ गजाजिनावृतं स्थाणुं व्याघ्रचर्मविभूषितम्

Matador de Tripura; Mahākāla; destructor de Andhaka y de otros; el Inmóvil (Sthāṇu), envuelto en piel de elefante, adornado con piel de tigre.

Verse 22

नागभोगोपवीतं च रुद्रमालाधरं प्रभुम् ॥ अरूपमपि सर्वेशं भक्तेच्छोपात्तविग्रहम्

Llevando como cordón sagrado el aro de una serpiente, portando una guirnalda de rudrākṣa, el Señor; aunque sin forma, Soberano de todo, asume un cuerpo conforme al deseo del devoto.

Verse 23

वह्निसोमार्क नयनं मनोवाचामगोचरम् ॥ जटाजूटप्रकटितं गङ्गासम्मार्ज्जितांहसम्

Cuyos ojos son Fuego, Luna y Sol; inaccesible a la mente y a la palabra; manifestado con una masa de cabellos enmarañados; cuyas culpas son lavadas por el Gaṅgā.

Verse 24

कैलासनिलयं शम्भुं हिमाचलकृताश्रमम् ॥ एवं स्तुतस्तदा शम्भुरिन्दुं वचनमब्रवीत्

Śambhu, cuya morada es Kailāsa y cuyo āśrama está asentado en el Himālaya: así alabado, Śambhu habló entonces palabras a Indu (Soma).

Verse 25

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ॥ दुर्लभं दर्शनं यस्मात् प्राप्तवानसि गोपते ॥

«Elige un don—que te sea propicio—lo que haya en tu mente. Pues has obtenido una visión difícil de alcanzar, oh protector (gopati).»

Verse 26

सोम उवाच ॥ वरं ददासि चेद्देव मम लिङ्गे सदा वस ॥ एतल्लिङ्गस्य भक्तानां पूरयस्व मनोरथम् ॥

Soma dijo: «Si concedes un don, oh dios, habita siempre en mi liṅga. Cumple los anhelos de los devotos de este liṅga.»

Verse 27

देवदेव उवाच ॥ विष्णुसान्निध्यमप्यत्र सदैव निवसाम्यहम् ॥ विशेषतस्त्वदीयेऽस्मिन्नद्यप्रभृतिगोपते ॥

Devadeva dijo: «Aquí habito siempre, junto con la presencia de Viṣṇu también. Y en particular, desde hoy en adelante, morar é en este (liṅga) que es tuyo, oh gopati.»

Verse 28

वरान्दास्यामि भद्रं ते देवानामपि दुर्लभान् ॥ सालङ्कायनकाख्यस्य मुनेस्तपसो बलात् ॥

«Te concederé dones—que te sea propicio—dones difíciles incluso para los dioses, por el poder de las austeridades del sabio llamado Sālaṅkāyanaka.»

Verse 29

विष्णुना सह सम्मन्त्र्य स्थितावावां कलानिधे ॥ शालग्रामगिरिर्विष्णुरहं सोमेश्वराभिधः ॥

«Tras deliberar junto con Viṣṇu, nosotros dos permanecimos aquí, oh señor de las fases (de la Luna). El monte Śāligrāma es Viṣṇu, y yo soy conocido con el nombre de Someśvara.»

Verse 30

तयोः पर्वतयोऱ्या वै शिला विष्णुशिवाभिधा ॥ रेवया च कृतं पूर्वं तपः शिवसुतुष्टिदम् ॥

Y la roca perteneciente a esos dos montes se llama en verdad “Viṣṇu–Śiva”. Y antiguamente, Revā realizó austeridades (tapas) que otorgan satisfacción a Śiva.

Verse 31

मम त्वत्सदृशः पुत्रो भूयादिति मनीषया ॥ अहं कस्यापि न सुतः किं करोमीति चिन्तयन् ॥

Con la intención: «Que yo tenga un hijo como tú», ella actuó/oró. Y él, reflexionando, pensó: «Yo no soy hijo de nadie; ¿qué he de hacer?», así cavilaba.

Verse 32

रेवायास्तु वरो देयस्त्ववश्यं मृगलाञ्छन ॥ निश्चित्यैवं तदा प्रोक्तः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

Ciertamente debe concederse un don a Revā, oh portador de la marca del ciervo. Habiéndolo decidido así, entonces habló con el ser interior sereno y complacido.

Verse 33

लिङ्गरूपेण ते देवि गजाननपुरस्कृतः ॥ गर्भे तव वसिष्यामि पुत्रो भूत्वा शिवप्रिये ॥

En forma de liṅga, oh diosa, precedido (o acompañado) por Gajānana, habitaré en tu seno, convirtiéndome en hijo, oh amada de Śiva.

Verse 34

मम त्वमपरा मूर्तिः ख्याता जलमयी शिवा ॥ शिवशक्तिविभेदेन आवामेकत्रसंस्थितौ ॥

Tú eres mi otra manifestación, célebre como Śivā hecha de agua. Por la distinción de Śiva y Śakti, nosotros dos permanecemos establecidos juntos en un solo lugar.

Verse 35

एवं दत्तवरा रेवा मत्सान्निध्यमिहागता ॥ रेवाखण्डमिति ख्यातं ततः प्रभृति गोपते ॥

Así, Revā, tras recibir el don, llegó aquí a mi presencia; desde entonces, oh señor de los vaqueros, fue conocido como el Revā-khaṇḍa.

Verse 36

गण्डक्यापि पुरा तप्तं वर्षाणामयुतं विधो ॥ शीर्णपर्णाशनं कृत्वा वायुभक्षा अप्यनन्तरम् ॥

Incluso Gaṇḍakī, antaño, practicó austeridades durante diez mil años, oh sabio: primero alimentándose de hojas marchitas y después viviendo incluso sólo del aire.

Verse 37

उवाच मधुरं वाक्यं प्रीतः प्रणतवत्सलः ॥ गण्डकि त्वां प्रसन्नोऽस्मि तपसा विस्मितोऽनघे ॥

Complacido y afectuoso con quien se inclina reverente, habló con dulzura: «Oh Gaṇḍakī, estoy satisfecho contigo; tu austeridad me asombra, oh intachable».

Verse 38

अनविच्छिन्नया भक्त्या वरं वरय सुव्रते ॥ किं देयं तद्वदस्वाशु प्रीतोऽस्मि वरवर्णिनि ॥

«Por tu devoción ininterrumpida, oh mujer de excelente observancia, elige un don. Di pronto qué debe concederse; estoy complacido, oh de hermosos miembros».

Verse 39

गण्डक्यपि पुरा दृष्ट्वा शंखचक्रगदाधरम् ॥ दण्डवत्प्रणता भूत्वा ततः स्तोतुं प्रचक्रमे ॥

Entonces Gaṇḍakī, al verlo portando caracola, disco y maza, se postró por completo; y después comenzó a alabarlo.

Verse 40

अहो देव मया दृष्टो दुर्दर्शो योगिनामपि ॥ त्वया सर्वमिदं सृष्टं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥

¡Oh, Dios! Te he contemplado, a Ti, a quien incluso los yoguis difícilmente pueden ver. Por Ti ha sido creado todo este universo, lo inmóvil y lo móvil.

Verse 41

तदनु त्वं प्रविष्टोऽसि पुरुषस्तेन चोच्यते ॥ त्वल्लीलोन्मीलिते विश्वे कः स्वतन्त्रोऽस्ति वै पुमान् ॥

Después entraste en ello; por eso eres llamado «Puruṣa». En un universo desplegado por Tu juego divino, ¿qué hombre podría ser verdaderamente independiente?

Verse 42

अनाद्यन्तमपर्यन्तं यद्ब्रह्म श्रुतिबोधितम् ॥ तदेव त्वं महाविष्णो यस्त्वां वेद स वेदवित् ॥

Ese Brahman, sin comienzo ni fin y más allá de todo límite, enseñado por los Vedas: eso mismo eres Tú, oh Mahāviṣṇu. Quien Te conoce es un verdadero conocedor del Veda.

Verse 43

तवैवाद्या जगन्माता या शक्तिः परमा स्मृता ॥ तां योगमायां प्रकृतिं प्रधानमिति चक्षते ॥

Tuya es en verdad la primordial Madre del mundo, el poder supremo recordado por la tradición; se la llama Yogamāyā, Prakṛti y también Pradhāna.

Verse 44

निर्गुणः पुरुषोऽव्यक्तश्चित्स्वरूपो निरञ्जनः ॥ आनन्दरूपः शुद्धात्मा ह्यकर्त्ता निर्विकारकः ॥

El Puruṣa está más allá de las guṇas, es inmanifestado, de naturaleza de conciencia, inmaculado; de forma de bienaventuranza, de sí mismo puro; en verdad no-agente y sin transformación.

Verse 45

स्वां योगमायामाविश्य कर्तृत्वं प्राप्तवानसि ॥ प्रकृत्या सृज्यमानेऽस्मिन्द्रष्टा साक्षी निगद्यते ॥

Al entrar en tu propia Yoga-māyā, has asumido la condición de agente. Sin embargo, cuando la creación procede por medio de Prakṛti, se te describe como el vidente y la Presencia testigo.

Verse 46

स्फटिके हि यथा स्वच्छे जपा कुसुमरागतः ॥ प्रकाश्यते त्वप्रकाशाज्ज्योतीरूपं नतास्मि तत् ॥

Así como en un cristal puro se manifiesta el matiz de la flor de hibisco, así también, por tu iluminación, se revela tu forma como Luz; ante eso me inclino.

Verse 47

ब्रह्मादयोऽपि कवयो न विदन्ति यथार्थतः ॥ तत्कथं वेद्म्यहं मूढा तव रूपं निरञ्जनम् ॥

Ni siquiera Brahmā y los demás sabios inspirados lo conocen tal como es en verdad. ¿Cómo, entonces, podría yo, confundida, comprender tu forma inmaculada?

Verse 48

मूढस्य जगतो मध्ये स्थिता किञ्चिदजानती ॥ त्वया धृता कृता चास्मि योग्यायोग्यमविन्दती ॥

Permaneciendo en medio de un mundo extraviado, sabiendo poco, he sido sostenida y formada por ti; y, sin embargo, sigo encontrando lo conveniente y lo inconveniente.

Verse 49

तेन लोके महत्त्वं च त्वत्प्रसादेन चैषिता ॥ ययाचेऽज्ञातयोदार तन्मे दातुं त्वमर्हसि ॥

Por ello he buscado grandeza en el mundo mediante tu gracia. Oh noble, pedí por ignorancia; aun así, tú debes concedérmelo.

Verse 50

दयालुरसि दीनेषु नेति मां न वद प्रभो ॥ ततः प्रोवाच भगवान्देवि यद्यत्त्वमिच्छसि ॥

Tú eres compasivo con los afligidos; no me digas “no”, oh Señor. Entonces el Bienaventurado dijo: “Diosa, lo que tú desees…”

Verse 51

तद्याचय वरारोहे अदेयमपि सर्वथा ॥ यद्दुर्लभं मनुष्याणां शीघ्रं याचय मां प्रति ॥

Por tanto, pide, oh de caderas hermosas, incluso aquello que de ningún modo debe darse. Lo que sea difícil de obtener para los hombres, pídemelo pronto.

Verse 52

मद्दर्शनमनु प्राप्य को वा अपूर्णो मनोरथः ॥ ततो हिमांशो सा देवी गण्डकी लोकतारिणी ॥

Tras alcanzar mi visión (darśana), ¿qué deseo podría quedar sin cumplirse? Entonces aquella diosa—Gaṇḍakī, la salvadora de los mundos—(se manifestó), oh de semblante lunar.

Verse 53

प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥ यदि देव प्रसन्नोऽसि देयो मे वाञ्छितो वरः ॥

Con las palmas juntas, inclinándose, pronunció dulces palabras: “Si estás complacido, oh Dios, concédeme el don que anhelo.”

Verse 54

मम गर्भगतो भूत्वा विष्णो मत्पुत्रतां व्रज ॥ ततः प्रसन्नो भगवान्श्चिन्तयामास गोपते ॥

“Entra en mi vientre, oh Viṣṇu, y hazte mi hijo.” Entonces el Bienaventurado, complacido, reflexionó—oh protector (gopati).

Verse 55

इत्येवं कृपया देवो निश्चित्य मनसा स्वयम्॥ गण्डकीमवदत्प्रीतः शृणु देवि वचो मम॥

Así, el Dios, movido por compasión y habiéndolo resuelto en su propio corazón, habló complacido a Gaṇḍakī: «Escucha, oh Devī, mis palabras».

Verse 56

शालग्रामशिलारूपी तव गर्भगतः सदा॥ स्थास्यामि तव पुत्रत्वे भक्तानुग्रहकारणात्॥

«Asumiendo la forma de una piedra de Śālagrāma, permaneceré siempre en tu seno; morar é como tu “hijo”, para otorgar gracia a los devotos.»

Verse 57

मत्सान्निध्यान्नदीनां त्वमतिश्रेष्ठा भविष्यसि॥ दर्शनात्स्पर्शनात्स्नानात्पानाच्चैवावगाहनात्॥

«Por mi cercanía, llegarás a ser la más excelente entre los ríos, por los méritos de verte, tocarte, bañarse, beber y sumergirse en ti.»

Verse 58

हरिष्यसि महापापं वाङ्मनःकायसम्भवम्॥ यः स्नास्यति विधानॆन देवर्षिपितृतर्पकः॥

«Eliminarás el gran pecado nacido de la palabra, la mente y el cuerpo. Quien se bañe conforme al rito, ofreciendo tarpaṇa a los dioses, a los ṛṣis y a los antepasados…»

Verse 59

तर्पयेत्स्वपितॄंश्चापि तारयित्वा दिवं नयेत्॥ स्वयं मम प्रियो भूत्वा ब्रह्मलोके गमिष्यति॥

«…debe también satisfacer a sus propios antepasados; tras liberarlos, los conducirá al cielo. Y él mismo, haciéndose amado por mí, irá a Brahmaloka.»

Verse 60

यदि त्वय्युत्सृजेत्प्राणान् मम कर्मपरायणः॥ सोऽपि याति मम स्थानं यत्र गत्वा न शोचति॥

Si alguien, dedicado a mis preceptos, entregara su vida en ti, él también llega a mi morada; al alcanzarla, ya no se aflige.

Verse 61

एवं दत्त्वा वरान्देव्यै तत्रैवान्तरधीयत॥ ततः प्रभृति तिष्ठामः क्षेत्रेऽस्मिञ्छशलाञ्छन॥

Así, tras conceder dones a la diosa, desapareció allí mismo. Desde entonces permanecemos en este lugar sagrado, oh portador de la marca de la liebre.

Verse 62

अहं च भगवान्विष्णुर्भक्तेच्छोपात्तविग्रहः॥ एवमुक्त्वा द्विजपतिमन्वगृह्णाद्धरः प्रभुः॥

«Y yo soy Bhagavān Viṣṇu, que asumo una forma conforme al deseo del devoto». Dicho esto, el Señor Hari, poderoso sustentador, acogió al señor de los dos veces nacidos.

Verse 63

प्रभासयन्नुडुपतेरङ्गानि प्रममार्ज ह॥ शङ्करेण करेणापि नीरुजानि विधाय च॥

Iluminó los miembros del señor de las estrellas (la luna) y los limpió; y también, mediante la mano de Śaṅkara, los dejó libres de enfermedad.

Verse 64

रावणेन प्रकटिता जलधारा अतिपुण्यदा॥ बाणगङ्गेति विख्याता या स्नाता चाघहारिणी॥

Una corriente de agua manifestada por Rāvaṇa, que otorga mérito extraordinario, es célebre como «Bāṇa-Gaṅgā»; quien se baña en ella, se dice, elimina el pecado.

Verse 65

सोमेशात्पूर्व दिग्भागे रावणस्य तपोवनम् ॥ यत्र स्थित्वा त्रिरात्रेण तपसः फलमश्रुते ॥

Al oriente de Someśa se halla el bosque de austeridades de Rāvaṇa; permaneciendo allí tres noches, se dice que se obtiene el fruto de la práctica ascética.

Verse 66

यत्र नृत्येन देवेशस्तुष्टस्तस्मै वरं ददौ ॥ तेन रावणनृत्येन प्रख्यातो नर्त्तनाचलः ॥

Allí, por su danza, el Señor de los dioses quedó complacido y le concedió un don; por aquella danza de Rāvaṇa, el monte se hizo célebre como Narttanācala, la “Montaña de la Danza”.

Verse 67

स्नात्वा तु बाणगङ्गायां दृष्ट्वा बाणेश्वरं प्रभुम् ॥ गङ्गास्नानफलं प्राप्य मोदते देववद्दिवि ॥

Tras bañarse en la Bāṇagaṅgā y contemplar al Señor Bāṇeśvara, se alcanza el mérito de bañarse en el Gaṅgā y se goza en el cielo como los dioses.

Verse 68

सालङ्कायनकोऽप्याशु क्षेत्रे तस्मिन्परं मम ॥ शालग्रামে महातीव्रमास्थितं परमं तपः ॥

Y también Sālaṅkāyana, prontamente, en aquel sagrado territorio mío, en Śālagrāma, emprendió la austeridad suprema, de rigor sumamente intenso.

Verse 69

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि परं गुह्यं वसुन्धरे ॥ तप्यतस्तस्य तु मुने रीश्वरेण समं सुतम् ॥

Y te diré además algo—lo más secreto, oh Vasundharā: mientras aquel sabio proseguía sus austeridades, resolvió obtener un hijo igual al Señor.

Verse 70

प्राप्यामिति परं भावं ज्ञात्वा देवो महेश्वरः ॥ सुन्दरं त्वपरं रूपं धृत्वा दृष्टिसुखावहम् ॥

Conociendo su intención suprema—«obtendré tal hijo»—el dios Maheśvara asumió otra forma, hermosa y deleitosa a la vista.

Verse 71

सालङ्कायनपुत्रत्वं योगमायामुपाश्रितः ॥ प्राप्तोऽपि तं न जानाति दक्षिणं पाश्वर्मास्थितः ॥

Refugiándose en Yogamāyā, alcanzó la condición de hijo de Sālaṅkāyana; pero el sabio no lo reconoció, pues estaba situado a su lado derecho.

Verse 72

मायायोगबलोपेतस्त्र्यक्षो वै शूलपाणिधृक् ॥ रूपवान् गुणवांश्चैव वपुषादित्यसन्निभः ॥

Dotado del poder de māyā y de yoga, de tres ojos en verdad y portando el tridente en la mano, era hermoso y lleno de virtudes; su cuerpo resplandecía como el sol.

Verse 73

उत्तिष्ठ मुनि शार्दूल सफलस्ते मनोरथः ॥ त्वद्दक्षिणाङ्गाज्जातोऽस्मि पुत्रस्ते शाधि मां प्रभो ॥

«Levántate, tigre entre los sabios; tu deseo ha dado fruto. De tu lado derecho he nacido como tu hijo: instrúyeme, oh señor.»

Verse 74

त्वया तपः समारब्धमीश्वरेण समं सुतम् ॥ प्राप्स्यामिति ततो मह्यं सदृशोऽन्यो न कश्चन ॥

«Emprendiste austeridades con el propósito: “obtendré un hijo igual al Señor”; por eso, para mí no hay nadie comparable a ti.»

Verse 75

विचार्येति तवाहं वै जातोऽस्मि स्वयमेव च ॥ तपसाराधयन् देवं शङ्खचक्रगदाधरम्

«Tras reflexionar así, en verdad nací para ti por mi propia voluntad. Mediante la austeridad propicié al Señor, la Deidad que porta la caracola, el disco y la maza.»

Verse 76

प्राप्तोऽसि परमां सिद्धिं त्वत्पुत्रोऽहं यतः स्थितः ॥ श्रुत्वा तन्नन्दिनो वाक्यं प्रहृष्टवदनो मुनिः

«Has alcanzado la suprema perfección, pues aquí estoy como tu hijo.» Al oír las palabras de Nandin, el rostro del sabio se iluminó de alegría.

Verse 77

विस्मितस्तु तदोवाच कथं नाद्यापि मे हरिः ॥ दृग्गोचरत्‍वमायाति जातं चेत्तपसः फलम्

Asombrado, dijo entonces: «¿Cómo es que Hari aún no ha venido a mi vista, si en verdad ha surgido el fruto de mi austeridad?»

Verse 78

यावत्तं न समीक्षिष्ये तावन्न विरतं तपः ॥ अहमत्रैव वत्स्यामि यावदच्युतदर्शनम्

«Mientras no lo contemple, mi austeridad no cesará. Permaneceré aquí mismo hasta obtener la visión de Acyuta.»

Verse 79

त्वमपि योगेन मथुरां व्रज सत्वरम् ॥ मदाश्रमे तत्र पुण्ये धनं गोव्रजसङ्कुलम्

«Tú también, por medio del yoga, ve con presteza a Mathurā. Allí, en mi sagrado āśrama, hay riqueza: una región colmada del asentamiento de los vaqueros (Govraja).»

Verse 80

अमुष्यायणमादाय शीघ्रमत्र समानय

«Toma contigo a Amuṣyāyaṇa y tráelo aquí sin demora.»

Verse 81

ततस्त्वाज्ञां समादाय नन्दी सत्वरमाव्रजत् ॥ गत्वा च मथुरां तस्य ऋषेराश्रममीक्ष्य च

Entonces, tras recibir la orden, Nandin partió con presteza. Habiendo llegado a Mathurā y visto el āśrama de aquel ṛṣi, procedió en consecuencia.

Verse 82

सालङ्कायनशिष्योऽपि अमुष्यायणसंज्ञितः ॥ सर्वत्र कुशलं साधो प्रभावात्तु गुरोर्मम

«Yo también soy discípulo de Sālaṅkāyana, conocido con el nombre de Amuṣyāyaṇa. En todas partes todo está bien, oh virtuoso, por la influencia de mi maestro.»

Verse 83

गुरोश्च कुशलं ब्रूहि कुत्रास्ते स तपोधनः ॥ भवान् कुतः समायातः किमत्रागमकारणम्

«Y dime también del bienestar del maestro. ¿Dónde está ese asceta, rico en austeridades? ¿De dónde has venido y cuál es la causa de tu llegada aquí?»

Verse 84

तन्मे विस्तरतो ब्रूहि अर्घ्यश्चैवोपगृह्यताम् ॥ इत्युक्तः सोऽर्घ्यमादाय विश्रम्य च ततो गुरोः

«Explícamelo con detalle, y acepta también este arghya.» Dicho esto, él aceptó el arghya, descansó, y luego (prosiguió) respecto del maestro.

Verse 85

वृत्तान्तं कथयामास त्वागमस्य च कारणम् ॥ ततस्तेनैव सहितो गोधनं तत्प्रगृह्य च ॥

Relató el suceso y también la causa de tu venida; luego, acompañado por él, tomó la riqueza en ganado y emprendió el camino.

Verse 86

दिनैः कतिपयैश्चैव गण्डकीतीरमाश्रितः ॥ शनैरुत्तीर्य च ततस्त्रिवेणीं प्राप्य हर्षितः ॥

Tras unos pocos días, habiendo llegado y tomado refugio en la ribera del Gaṇḍakī, cruzó poco a poco; y al alcanzar Triveṇī se llenó de gozo.

Verse 87

देविका नाम देवानां प्रभावाच्च तपस्यताम् ॥ नियमार्थं समुद्भूता गण्डक्याः मिलिता शुभा ॥

Un río llamado Devikā, surgido por la potencia de los dioses y de los ascetas, brotó para el cumplimiento de la disciplina religiosa y, de modo auspicioso, se unió al Gaṇḍakī.

Verse 88

आश्रमादपरा चासीत्त्पुलस्त्यपुलहाश्रमात् ॥ गण्डक्या मिलिता सापि त्रिवेणी गण्डकीत्यभूत् ॥

Otra corriente existía también desde el āśrama—desde el āśrama de Pulastya y Pulaha; esa igualmente se unió al Gaṇḍakī, y la Triveṇī llegó a ser conocida como «Gaṇḍakī».

Verse 89

कामिकं तन्महातीर्थं पितॄणामतिवल्लभम् ॥ तत्र स्थितं महालिङ्गं त्रिजलेश्वरसंज्ञितम् ॥

Ese gran tīrtha se llama Kāmika, sumamente amado por los Pitṛs (antepasados); allí se alza un gran liṅga conocido con el nombre de Trijaleśvara.

Verse 90

मुक्तिभुक्तिप्रदं देवि दर्शनादघनाशनम् ॥

Oh Diosa, concede liberación y frutos mundanos; con solo contemplarlo destruye el pecado.

Verse 91

वेणीमाधवनाम्ना अपि यत्र विष्णुः स्वयं स्थितः ॥ गङ्गा च यमुना चैव सरस्वत्यपरा नदी ॥

También llamado Veṇīmādhava, donde el propio Viṣṇu mora: allí están el Gaṅgā y el Yamunā, y otra corriente, la Sarasvatī.

Verse 92

सर्वेषां चैव देवानामृषीणां सरसामपि ॥ सर्वेषां चैव तीर्थानां समाजस्तत्र मे श्रुतः ॥

Allí, según he oído, se congregan todos los dioses, los ṛṣis e incluso los lagos sagrados; y asimismo la asamblea de todos los tīrthas.

Verse 93

यत्राप्लुता दिवं यान्ति मृता मुक्तिं प्रयान्ति च ॥ तीर्थराज इति ख्यातं तत्तीर्थं केशवप्रियम् ॥

Donde quienes se han bañado van al cielo, y quienes mueren allí alcanzan la liberación; ese tīrtha es célebre como «Tīrtharāja», amado de Keśava.

Verse 94

सैव त्रिवेणी विख्याता किमपूर्वां प्रशंससि ॥ एतद्गुह्यतमं प्रोक्तं त्वया विष्णो न संशयः ॥

Esa misma Triveṇī es bien conocida: ¿por qué la elogias como si fuera algo sin precedentes? Tú has expuesto este asunto sumamente secreto, oh Viṣṇu; no hay duda.

Verse 95

तत्कथ्यतां महाभाग लोकानां हितकाम्यया ॥ मय्यनुक्रोशबुद्ध्या च कृपां कुरु दयानिधे ॥

Oh noble, cuéntalo, deseando el bienestar de los mundos. Y con mente compasiva hacia mí, concédeme tu misericordia, oh océano de bondad.

Verse 96

श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व देवि भद्रं ते यद्गुह्यं परि पृच्छसि ॥ अत्र ते कीर्तयिष्यामि सेतिहासां कथां शुभाम् ॥

Śrī Varāha dijo: Escucha, oh diosa; que sea auspicioso para ti. Ese asunto secreto por el que preguntas, aquí te relataré una narración propicia junto con su historia tradicional.

Verse 97

पुरा विष्णुस्तपस्तेपे लोकानां हितकाम्यया ॥ हिमालये गिरौ रम्ये देवतागणसेविते ॥

Antaño, Viṣṇu practicó austeridades, deseando el bienestar de los mundos, en el Himalaya, en una hermosa montaña frecuentada por huestes de deidades.

Verse 98

ततो बहुतिथे काले याते सति तपस्यतः ॥ तीव्रं तेजः प्रादुरासीद्येन लोकाश्चराचराः ॥

Luego, tras pasar mucho tiempo mientras él estaba entregado a la austeridad, se manifestó un fulgor terrible, por el cual los mundos, móviles e inmóviles, quedaron afectados.

Verse 99

तस्योष्मणा समुद्भूतः स्वेदपूरस्तु गण्डयोः ॥ तेन जाता धुनी दिव्या लोकानामघहारिणी ॥

De su calor surgió un torrente de sudor en sus mejillas; de ello nació una corriente fluvial divina, que elimina los pecados de los mundos.

Verse 100

देवाः सर्वे ततो जग्मुर्ब्रह्माणं प्रति चोत्सुकाः ॥ पप्रच्छुः प्रभवं तस्य प्रणम्य च पुनःपुनः ॥

Entonces todos los dioses fueron con ansia ante Brahmā y, tras postrarse una y otra vez, preguntaron por el origen de aquel prodigio y resplandor extraordinario.

Verse 101

ब्रह्मापि हि न जानाति मोहितस्तस्य मायया ॥ ततो देवैः समं ब्रह्मा शङ्करं प्रत्युपस्थितः ॥

Ni siquiera Brahmā lo sabía, pues estaba confundido por su māyā. Entonces Brahmā, junto con los dioses, se acercó a Śaṅkara.

Verse 102

तं दृष्ट्वा सहसा देवैः समेतं प्रत्युपस्थितम् ॥ पप्रच्छ तं महादेवस्तदामनकारणम् ॥

Al verlo llegar de improviso, acompañado de los dioses y presentarse ante él, Mahādeva le preguntó entonces la causa de aquella venida.

Verse 103

ब्रह्मा तं च महादेवं पप्रच्छ प्रणतः स्थितः ॥ अत्यद्भुतं महत्तेजश्चाद्भुतं किं महेश्वर ॥

Brahmā, permaneciendo de pie con reverencia, preguntó a Mahādeva: «Ha aparecido un resplandor grandioso y sumamente maravilloso. ¿Qué prodigio es este, oh Maheśvara?»

Verse 104

येन प्रत्याहता क्ष्मा असौ जगद्व्यतिकरावहा ॥ किन्नु स्यात्कथमेतेत्स्यात्कश्चास्य प्रभवो विभो ॥

«Por ello esta tierra ha sido golpeada, trayendo perturbación al mundo: ¿qué podría ser en verdad, cómo pudo suceder esto y cuál es su origen, oh poderoso?»

Verse 105

शिवः क्षणं ततो ध्यात्वा ब्रह्माद्यान् प्रत्युवाच ह ।। महसोऽस्य समुत्पत्तिं महतो दर्शयामि वः ॥

Śiva, tras meditar un instante, respondió a Brahmā y a los demás dioses: «Os mostraré el surgimiento de este gran resplandor y la grandeza que le es propia»

Verse 106

जगाम देवसहितः सोमः सहगणः प्रभुः ।। यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्महता तपसान्वितः ॥

Soma, el Señor, acompañado por los dioses y su séquito, fue al lugar donde mora el Bienaventurado Viṣṇu, dotado de gran austeridad (tapas).

Verse 107

उवाच परमप्रीतस्तदा शम्भुः स्मयन्निव ।। तपस्यसि किमिच्छन्तस्त्वं कर्ता जगतां प्रभुः ॥

Entonces Śambhu, muy complacido y como sonriendo, dijo: «¿Deseando qué practicas austeridad, tú que eres el hacedor y Señor de los mundos?»

Verse 108

सर्वाधारोऽखिलाध्यक्षस्तत्किं यत्तव दुर्लभम् ।। एवमुक्तः प्रत्युवाच प्रणम्य जगतां प्रभुः ॥

«Tú eres el sostén de todo y el supervisor de cuanto existe; ¿qué podría serte difícil de obtener?» Así interpelado, el Señor de los mundos se inclinó y respondió.

Verse 109

त्वद्दर्शनममनुप्राप्य कृतार्थोऽस्मि जगत्पते ।

«Al alcanzar tu visión sagrada, quedo plenamente realizado, oh Señor del mundo.»

Verse 110

शिव उवाच ।। मुक्तिक्षेत्रमिदं देव दर्शनादेव मुक्तिदम् ।। गण्डस्वेदोद्भवा यत्र गण्डकी सरितां वरा ॥

Śiva dijo: «Oh dios, este es un campo de liberación; con solo verlo concede la liberación. Aquí surgió el río Gaṇḍakī, el mejor de los ríos, nacido del sudor de la mejilla (gaṇḍa)».

Verse 111

भविष्यति न सन्देहो यस्या गर्भे भविष्यति ।। त्वयि स्थिते जगन्नाथे तव सान्निध्यकारणात् ॥

«No hay duda: acontecerá lo que haya de acontecer, lo que surja en su seno, porque tú permaneces aquí, oh Jagannātha, por la misma causa de tu cercanía».

Verse 112

अहं ब्रह्मा च देवाश्च ऋषिभिः सह केशव ।। सर्वे वेदाश्च यज्ञाश्च सर्वतीर्थानि चाप्युत ॥

«Oh Keśava, yo, Brahmā, y los dioses junto con los ṛṣis; en verdad todos los Vedas, los sacrificios (yajñas) y también todos los tīrthas sagrados, oh Acyuta, estamos aquí reunidos».

Verse 113

वसिष्यामः सदैवात्र गण्डक्यां जगतां पते ।। कार्त्तिकं सकलं मासं यः स्नास्यति नरः प्रभो ॥

«Oh Señor de los mundos, moraremos aquí para siempre, junto al Gaṇḍakī. El hombre que se bañe durante todo el mes de Kārttika, oh Señor, …»

Verse 114

सर्वपापविनिर्मुक्तो मुक्तिभागी न संशयः ।। तीर्थानां परमं तीर्थं मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥

«Liberado de todo pecado, llega a participar de la liberación; no hay duda. Es el supremo tīrtha entre los tīrthas y lo más auspicioso entre lo auspicioso».

Verse 115

यत्र स्नानेन लभ्येत गङ्गास्नानफलं नरैः ॥ स्मरणाद्दर्शनात्स्पर्शान्निष्पापो जायते नरः

En ese lugar, al bañarse, los hombres obtienen el fruto del baño en el Gaṅgā; y con sólo recordarlo, verlo y tocarlo, una persona queda libre de pecado.

Verse 116

यस्यास्त्समतां कन्या लभेद्गङ्गां विना नदीम् ॥ यत्र सा परमा पुण्या गण्डकी भुक्तिमुक्तिदा

Sin el Gaṅgā, ¿qué otro río podría una doncella obtener como su igual? Allí donde se halla el supremamente meritorio y santísimo río Gaṇḍakī, se dice que otorga tanto el goce mundano como la liberación.

Verse 117

अपरा देविका नाम्ना गण्डक्या सह संगता ॥ पुलस्त्यपुलहौ पूर्वं तेपाते परमं तपः

Otro río, llamado Devikā, se une con el Gaṇḍakī; antiguamente, Pulastya y Pulaha practicaron allí la austeridad suprema (tapas).

Verse 118

ततोऽभूद्ब्रह्मतनया पुण्या सा सरितां वरा ॥ गण्डक्या यत्र मिलिता ब्रह्मपुत्री यशस्विनी

Entonces surgió un río sagrado, el mejor entre los ríos, llamado hija de Brahmā; y donde esa ilustre “hija de Brahmā” se une con el Gaṇḍakī, ese lugar es ensalzado.

Verse 119

त्रिवेणी सा महापुण्या देवानामपि दुर्लभा ॥ धरे जानीहि तत्क्षेत्रं योजनं परमार्च्छितम्

Esa Triveṇī es grandemente meritoria, difícil de alcanzar incluso para los dioses. Oh Tierra, conoce ese recinto sagrado como extendiéndose por un yojana, supremamente venerable.

Verse 120

पुरा वेदनिधेः पुत्रौ जयो विजय एव च ॥ यजनाय गतौ राज्ञा वृत्तौ तौ कर्दमात्मजौ

Antaño, los dos hijos de Vedanidhi—Jaya y Vijaya—fueron para oficiar un yajña; aquellos dos hijos de Kardama fueron contratados por un rey.

Verse 121

तृणबिन्दोः सुतौ पापौ जातौ दृष्ट्यैव सुव्रतौ ॥ यज्ञविद्यासुनिपुणौ वेदवेदाङ्गपारगौ

Los dos hijos de Tṛṇabindu nacieron ‘pecaminosos’ tan solo por una mirada, oh de buenos votos; sin embargo, eran muy diestros en las ciencias del yajña y habían dominado el Veda y sus disciplinas auxiliares (vedāṅga).

Verse 122

पूजयन्तौ हरिं भक्त्या तन्निष्ठेन्द्रियमाणसौ ॥ ययोः पूजयतोर्नित्यं सान्निध्यं किल केशवः

Adorando a Hari con devoción, con los sentidos y la mente firmemente establecidos en ello, para aquellos dos que adoraban, se dice que Keśava está continuamente presente.

Verse 123

ददाति पूजावसरे भक्त्या किल वशीकृतः ॥ मरुत्तेन कदाचित्तावाहूतौ कुशलौ द्विजौ

En el momento del culto se dice que Él concede dones, como si fuese conquistado por la devoción. En cierta ocasión, los dos capaces brāhmanes fueron invitados por Marutta.

Verse 124

राज्ञा समाप्तयज्ञेन पूजयित्वा पुरस्कृतौ ॥ दक्षिणाभिस्तोषयित्वा विसृष्टौ गृह मागतौ

Cuando el rey concluyó el yajña, los honró y los distinguió; tras satisfacerlos con las dakṣiṇā (dádivas sacerdotales), los despidió, y ellos regresaron a su hogar.

Verse 125

विभागं कर्त्तुमारब्धौ पस्पर्द्धाते परस्परम् ॥ समो विभागः कर्त्तव्य इति ज्येष्ठोऽभ्यभाषत ॥

Cuando comenzaron a hacer la partición, disputaron entre sí. Entonces el mayor declaró: «Debe hacerse una división equitativa».

Verse 126

विजयश्चाब्रवीच्चैनं येन लब्धं हि तस्य तत् ॥ जयोऽब्रवीदसामर्थ्यं मन्वानो मां ब्रवीषि किम् ॥

Y Vijaya le dijo: «En verdad, eso pertenece a quien lo obtuvo». Jaya respondió: «¿Por qué me hablas así, creyéndome incapaz?»

Verse 127

गजो भव मदान्धस्त्वं यो मामेवं प्रभाषसे ॥ एवं तौ ग्राहमातङ्गावभूतां शापतः पृथक् ॥

«¡Conviértete en un elefante, cegado por la embriaguez, tú que me hablas de este modo!» Así, por una maldición, los dos se volvieron por separado: un cocodrilo y un elefante.

Verse 128

गण्डक्यामेव सञ्जातो ग्राहः पूर्वस्मृतिर्द्विजः ॥ त्रिवेणीक्षेत्रमध्ये तु जयोऽभूद्वै महान्गजः ॥

En el Gaṇḍakī nació en verdad un cocodrilo: un dos veces nacido que conservaba el recuerdo de su estado anterior. Y en medio del sagrado territorio de Triveṇī, Jaya se convirtió en un gran elefante.

Verse 129

करिशावैर्गजीभिश्च क्रीडमानो वने वसन् ॥ बहून्यब्दसहस्राणि व्यतीतानि तयोस्तदा ॥

Habitando en el bosque y jugando con elefantes jóvenes y elefantas, pasaron entonces para ambos muchos miles de años.

Verse 130

वने विहरतोर् भूमे शापमोहितयोः सतोः ॥ कदाचित्स गजः स्नातुं करेणु गणसंवृतः ॥

Oh Tierra, mientras los dos vagaban por el bosque, extraviados por la maldición, en cierta ocasión aquel elefante—rodeado por una manada de hembras—fue a bañarse.

Verse 131

ततः पिण्डारके गता मम क्षेत्रे वसुन्धरे ॥

Entonces fueron a Piṇḍāraka, dentro de mi región sagrada, oh Vasundharā (Tierra).

Verse 132

लोहर्गले ततो गत्वा सहस्रं चैव तिष्ठति ॥

De allí, habiendo ido a Lohargala, permanece allí por mil años.

Verse 133

धरण्युवाच ॥ प्रयागे या त्रिवेणीति यत्र देवो महेश्वरः ॥ शूलटङ्क इति ख्यातः सोमेश इति चापरः ॥

Dharaṇī dijo: «En Prayāga, aquella confluencia llamada Triveṇī—donde el dios Maheśvara es célebre como Śūlaṭaṅka, y también, con otro nombre, como Someśa».

Verse 134

महर्लोकादयः सर्वे विस्मिताः सर्वतो दिशम् ॥ तस्य प्रभवमिच्छन्तो ज्ञातुं नेशुः कथंचन ॥

Todos los seres, начиная por los de Maharloka, quedaron asombrados en todas direcciones; aunque deseaban conocer su origen, no pudieron determinarlo de modo alguno.

Verse 135

यत्र सृष्टिविधानार्थं कृत्वाश्रमपदं पृथक् ॥ सृष्टेर्विधानसामर्थ्यं यत्र लब्धं ततः परम् ॥

Allí, para establecer el orden del acto creador, se instituyó un lugar de āśrama separado; y desde allí, después, se obtuvo la capacidad de disponer la creación.

Verse 136

न ददासि गृहीत्वा यत्तस्माद्ग्राहत्वमाप्नुहि ॥ विजयोऽप्यब्रवीन्नूनमन्धीभूतोऽति किं धनैः ॥

«No entregas lo que has tomado; por eso, alcanza el estado de ser apresado, es decir, conviértete en un “tomador” atado por el aferramiento». Incluso Vijaya dijo: «En verdad, ¿de qué sirve la riqueza si uno queda excesivamente cegado?»

Verse 137

तत्त्वानि पीडितान्यासन्ननेकानि क्षयं ययुः ॥ ततो जलेश्वरॊ राजा भगवन्तं व्यजिज्ञपत् ॥

Muchos tattvas, los principios, fueron afligidos y cayeron en decadencia. Entonces el rey Jaleśvara suplicó e interrogó al Señor.

Verse 138

तत्र स्नानेन तेजस्वी सूर्यलोके महीयते ॥ यदि प्राणैर्वियुज्येत मम लोके महीयते ॥

Allí, por el baño ritual, el resplandeciente es honrado en el mundo de Sūrya. Y si allí se separa de los alientos vitales, es honrado en mi mundo.

Verse 139

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् ॥ यत्र शम्भुः स्थितः साक्षान्महायोगी महेश्वरः ॥

Este tīrtha llamado Traidhārika surgió de las (tres) guedejas enmarañadas. Allí Śambhu está presente de modo directo: el Mahāyogin, Maheśvara.

Verse 140

तत्राथ मुञ्चते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः ॥ यक्षलोकमतिग्रम्य मम लोकं प्रपद्यते ॥

Allí, quien está enteramente consagrado a la bhakti de Śiva abandona los alientos vitales; trascendiendo el reino de los Yakṣas, alcanza mi mundo.

Verse 141

सोम उवाच ॥ शिवं सौम्यं उमाकान्तं भक्तानुग्रहकातरम् ॥ नतोऽस्मि पञ्चवदनं नीलकण्ठं त्रिलोचनम् ॥

Soma dijo: «Me inclino ante Śiva: benigno, amado de Umā, solícito en conceder gracia a los devotos; me inclino ante el de cinco rostros, el de garganta azul, el de tres ojos».

Verse 142

ममैवान्या परा मूर्त्तिस्तं शशाङ्क न संशयः ॥ एतल्लिङ्गार्च्छकानां च भक्तानां मम सर्वदा ॥

«Esa es, en verdad, otra manifestación mía, más elevada, oh Śaśāṅka, sin duda. Así es siempre para mis devotos, también para quienes veneran el liṅga».

Verse 143

दिव्यवर्षशतं तेपे विष्णुं चिन्तयती तदा ॥ ततः साक्षाज्जगन्नाथो हरिर्भक्तजनप्रियः ॥

Entonces, meditando en Viṣṇu, ella practicó austeridad durante cien años divinos. Luego Hari—Señor del mundo, amado de los devotos—se manifestó directamente.

Verse 144

प्रकृतैस्त्रिगुणैरस्मिन्सृज्यमानेऽपि नान्यथा ॥ सान्निध्यमात्रतो देव त्वयि स्फुरति कारणे ॥

Aunque este (mundo) sea producido por Prakṛti con sus tres guṇas, no es de otro modo: oh Deva, por tu sola presencia, el principio causal resplandece en ti.

Verse 145

किं याचितं निम्नगया नित्यं मत्सङ्गलुब्धया ॥ दास्यामि याचितं येन लोकानां भवमोक्षणम् ॥

“¿Qué ha pedido el río Niminagā, siempre ávido de mi compañía? Concederé lo solicitado, por lo cual los seres alcanzan la liberación del devenir mundano (saṃsāra).”

Verse 146

पश्यतस्तस्य तु विधोस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ सोमेशाद्दक्षिणे भागे बाणेनाद्रिं विभिद्य वै ॥

“Mientras él miraba, aquel señor (vidhu) desapareció allí mismo. Luego, al lado meridional de Someśa, en verdad, atravesó la montaña con una flecha.”

Verse 147

स तं न ज्ञायते जातं ममैवाराधने स्थितः ॥ अथ नन्दी प्रहस्याह महादेवाज्ञया मुनिम् ॥

“No lo reconoció como alguien que había llegado a ser, aunque permanecía dedicado a mi propio culto. Entonces Nandin, sonriendo, habló al sabio por mandato de Mahādeva.”

Verse 148

दृष्ट्वामुष्यायनं तत्र पृष्ट्वा नाम तमप्युत ॥ गृहे वित्ते च कुशलमपृच्छद्गोधनेषु च ॥

“Al ver su llegada allí y preguntarle también su nombre, indagó por su bienestar: por su casa, por su riqueza y asimismo por sus vacas y demás ganado.”

Verse 149

त्रिवेणीमभितो यातोऽवगाहनपरायणः ॥ सिञ्चन्करेणूस्ताभिश्च सिच्यमानो जलं पिबन् ॥

“Recorrió la Triveṇī, entregado al rito de la inmersión. Rociando a las elefantas y siendo rociado por ellas a su vez, bebió agua.”

Verse 150

स्वयं च पाययंस् ताश्च चिक्रिड प्रीतमानसः ॥ एवं संक्रीडतस्तत्र दैवयोगेन तस्य हि ॥

Y él mismo les dio de beber agua y jugó, con el corazón complacido. Mientras así se recreaba allí, por disposición del destino, ocurrió lo que siguió.

Verse 151

ग्राहः सम्प्रेरितः पूर्वं वैरयोगमनुस्मरन् ॥ जग्राह सुदृढं पादं गजोऽपि च विषाणतः ॥

Un cocodrilo, impulsado por causas anteriores y recordando un antiguo vínculo de enemistad, asió con fuerza el pie del elefante; y el elefante también respondió, hiriendo con su colmillo.

Verse 152

ग्राहं विव्याध सोऽप्येनमाकर्षयत तज्जले ॥ तयोऱ्युद्धं समभवदनेकाब्दं विकर्षणैः ॥

Él hirió al cocodrilo, pero éste a su vez lo arrastró a aquellas aguas. Entonces se entabló su combate durante muchos años, con tirones y contra-tirones repetidos.

Verse 153

आकर्षणैश्च बहुभिर्दन्तभेदैः परस्परम् ॥ प्रयुध्यतस्तयोरेवं मत्सरग्रस्तयोः सतॊः ॥

Con muchos arrastres y golpes mutuos de colmillos, los dos combatieron así, ambos presos de celos y rencor.

Verse 154

तेन विज्ञापितो देवो भगवान्भक्तवत्सलः ॥ सुदर्शनॆन चक्रेण ग्राहास्यं समपाटयत् ॥

Al ser informado por su súplica, el Dios—Bhagavān, amante de sus devotos—hendió la boca del cocodrilo con el disco Sudarśana.

Verse 155

क्षिप्तं पुनः पुनस्तत्तु शिलाः सङ्घट्टयद्धरे ॥ सङ्घट्टनात्तु चक्रस्य शिलाश्चक्रेण लाञ्छिताः ॥

Arrojadas una y otra vez, aquellas piedras chocaron entre sí sobre el suelo; y por el impacto con el cakra, las piedras quedaron marcadas con el signo del cakra.

Verse 156

बाहुल्येन बभूवुर्हि तस्मिन्क्षेत्रे परे मम ॥ वज्रकीटैश्च ज्ञातानि सन्ततानि विलोकय ॥

En verdad se hicieron abundantes en ese supremo kṣetra sagrado mío; y, reconocibles por las marcas llamadas vajra-kīṭa, contempla su serie ininterrumpida.

Verse 157

न सन्देहस्त्वया कार्यस्त्रिवेणीं प्रति सुन्दरी ॥ त्रिवेणिक्षेत्रमहिमा एवं ते परिकीर्तितः ॥

No debes albergar duda respecto de Triveṇī, oh hermosa; así te ha sido proclamada la grandeza del lugar sagrado de Triveṇī.

Verse 158

यदा च भरतो राजा पुलस्त्यस्याश्रमान्तिके ॥ स्थित्वा पर्यचरद्विष्णुं त्रिजलेशमपूजयत् ॥

Y cuando el rey Bharata, tras permanecer cerca del āśrama de Pulastya, sirvió devotamente a Viṣṇu y lo adoró como Trijaleśa, el Señor de las tres aguas,

Verse 159

ततःप्रभृति तस्यासीद्भरतेनारतिः स्फुटम् ॥ पुनश्च मृगदेहान्ते जडः स भरतोऽभवत् ॥

Desde entonces, en Bharata surgió claramente el apego; y después, al término de un cuerpo de ciervo —tras un nacimiento como ciervo—, ese mismo Bharata se volvió de mente embotada.

Verse 160

तैनैव पूजितो यस्माज्जलेश्वर इति स्मृतः ॥ यस्य सम्पूजनाद्भक्त्या योगसिद्धिः प्रजायते ॥

Porque fue venerado por Bharata de ese mismo modo, se le recuerda como “Jaleśvara”; y mediante su adoración devota nace la realización yóguica.

Verse 161

शालग्रামে परे क्षेत्रे यदाहं सुभगे स्थितः ॥ तत्र ज्ञात्वा जलेशेन स्तुतोऽहं वसुधे महि ॥

Cuando yo moraba, oh afortunada, en el supremo lugar sagrado de Śālagrāma, entonces—al reconocerme allí—Jaleśa me alabó, oh Vasudhā (Tierra).

Verse 162

ततो भक्तकृपावेशात्क्षिप्तवांस्तत्सुदर्शनम् ॥ प्रथमं पतितं यत्र तत्र तीर्थं ततोऽभवत् ॥

Luego, movido por compasión hacia el devoto, arrojó aquel Sudarśana; donde cayó por primera vez, ese lugar se convirtió entonces en un tīrtha.

Verse 163

भक्तसंरक्षणार्थाय मयाज्ञप्तं सुदर्शनम् ॥ यत्र यत्र भ्रमति तत्तत्र तत्राङ्किताः शिलाः ॥

Para la protección de los devotos, yo ordené a Sudarśana; dondequiera que deambule, allí y allí las piedras quedan marcadas e inscritas.

Verse 164

एवं तद्वै भ्रमाक्षिप्तं सर्वं चकमयं त्वभूत् ॥ ततः स पञ्चरात्राणि स्थित्वा वै विधिपूर्वकम् ॥

Así, en verdad, al ser arrojado mientras vagaba, todo quedó ‘hecho de cakra’, es decir, impregnado de marcas del cakra; después, él permaneció cinco noches conforme al rito prescrito.

Verse 165

गोधनान्यग्रतः कृत्वा हरिक्षेत्रं जगाम ह ॥ हरिणाधिष्ठितं क्षेत्रं पूजनीयं ततः स्मृतम् ॥

Poniendo delante la manada de vacas, fue al sagrado kṣetra de Hari. Ese lugar, presidido por Hari, ha sido por ello recordado como digno de veneración.

Verse 166

शालग्रामस्वरूपेण मया यत्र स्थितं स्वयम् ॥ स्वभक्तानां विशेषेण परमानन्ददायकम् ॥

Donde yo mismo permanezco en la forma de Śālagrāma: ese lugar, especialmente para mis devotos, otorga la dicha suprema.

Verse 167

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः ॥ स्थितवांस्तद्दिनादेतत्ख्यातं हरिहरप्रभम् ॥

Cuando Nandī—Śūlapāṇi—se detuvo con la manada de vacas puesta delante, desde aquel día este lugar se hizo célebre como Harihara-prabha.

Verse 168

देवानामाटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम् ॥ तस्य देवस्य महिमा केन वक्तुं हि शक्यते ॥

Y por el deambular de los dioses allí, se le llama ‘Devāṭa’. En verdad, ¿quién podría expresar adecuadamente la grandeza de esa deidad?

Verse 169

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः ॥ मुनिभिर्देवगन्धर्वैः सेव्यतेऽचिन्त्यशक्तिमान् ॥

Ese Śūlapāṇi, señor de los dioses, concede la ausencia de temor a los devotos; es servido por sabios y por gandharvas celestiales, cuya potencia es inconcebible.

Verse 170

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि ॥ पुत्रत्वं नन्दिरूपेण प्राप्तः साक्षाच्छिवः प्रभुः ॥

En aquel lugar, Mahādeva—Śiva mismo, el Señor—alcanzó la condición de hijo de Sālaṅkāyana, tomando la forma de Nandī.

Verse 171

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः ॥ आस्थितः परमं पीठं तीर्थे चैव त्रिधारके ॥

Y él mismo—el gran yogui, otorgador de siddhis—se asentó en el supremo pedestal, en el tīrtha llamado Tridhāraka.

Verse 172

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः ॥ गङ्गा च यमुना चैव पुण्या चैव सरस्वती ॥

De las tres guedejas enmarañadas surgieron tres corrientes, en verdad maravillosas: el Gaṅgā, el Yamunā y la santa Sarasvatī.

Verse 173

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः ॥ दिशञ्ज्ञानं स्वभक्तानां संसाराद्येन मुच्यते ॥

En la región llamada Śālagrāma, quien se entrega al cultivo de Hari concede conocimiento a sus devotos, por el cual se es liberado del saṃsāra.

Verse 174

तीर्थे त्रिधारे यः स्नात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ॥ महायोगिनमभ्यर्च्य न भूयो जन्मभाग्भवेत् ॥

Quien se baña en el tīrtha de Tridhārā, satisface a los antepasados y a los dioses, y venera al gran yogui, no volverá a participar del nacimiento (no renacerá).

Verse 175

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्रैकं कौतुकं वृत्तं तच्छृणुष्व महत्तरम् ॥

En el sector oriental de aquel mismo lugar se recuerda un vado llamado Haṃsatīrtha. Allí ocurrió un suceso extraordinario; escucha eso, aún más digno de asombro.

Verse 176

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे ॥ नैवेद्यैर्विविधैः सृष्टैः पूजयित्वा तु योगिनम् ॥

Una vez, en la noche de Śivarātri, durante el gran festival de adoración celebrado por los devotos, tras ofrecer diversos naivedya preparados, rindieron honor a un yogui.

Verse 177

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः ॥ गृहीत्वान्नं तु तत्काकस्तेन चोड्डीय निर्गतः ॥

Allí, unos cuervos hambrientos se lanzaron sobre aquella comida. Un cuervo tomó el alimento y, llevándolo consigo, alzó el vuelo y se marchó.

Verse 178

तद्गृहीतुं परः काकः स्तेनायुध्यत चाम्बरे ॥ तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः ॥

Para arrebatárselo, otro cuervo luchó con el ladrón en el cielo; y mientras ambos combatían, cayeron en aquel estanque.

Verse 179

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ ॥ तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं तत्र ये मिलिता जनाः ॥

Allí, transformados entonces en dos cisnes, salieron resplandecientes como la luna. Al ver aquel gran prodigio, los que se habían reunido allí quedaron asombrados.

Verse 180

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे ॥ ततः प्रभृति तत्तीर्थं हंसतीर्थमिति स्मृतम् ॥

Por ello, oh el mejor de los seres, desde entonces lo llamaron “Haṃsatīrtha”; y desde entonces ese vado ha sido recordado con el nombre de Haṃsatīrtha.

Verse 181

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम् ॥ तत्र स्नातो नरः शुद्धो यक्षलोके महीयते ॥

Antiguamente, aquel lugar fue hecho por los yakṣas, y por eso se recuerda como Yakṣatīrtha. El hombre que se baña allí queda purificado y es honrado en el mundo de los yakṣas.

Verse 182

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः ॥ अहं शिवश्च लोकानामनुग्रहपरायणौ ॥

Tal es la potencia de ese tīrtha, debido al poder del gran yogui. Yo y Śiva estamos dedicados a otorgar gracia a los mundos, para el bienestar de los seres.

Verse 183

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुधरे ॥ आरभ्य मुक्तिक्षेत्रं तत्क्षेत्रं द्वादशयोजनम् ॥

Todo esto te ha sido explicado: la región sagrada secreta, oh Tierra. A partir de allí, ese ‘campo de liberación’ se extiende por doce yojanas.

Verse 184

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥

Este es el más secreto entre los secretos; ¿qué más deseas oír?