Adhyaya 115: The Arising of Diverse Dharmas: Devotional Observances and Varṇa-Based Duties

Verse 1

अथ विविधधर्मोत्पत्तिः ॥ ततो महीवचः श्रुत्वा देवो नारायणोऽब्रवीत् ॥ कथयिष्यामि ते देवि कर्म स्वर्गसुखावहम्

Ahora (comienza) el surgimiento de diversos dharmas (prácticas). Entonces, al oír las palabras de Mahī (la Tierra), el dios Nārāyaṇa dijo: «Te relataré, oh Diosa, la práctica que trae la dicha propia del cielo».

Verse 2

यत्त्वया पृच्छ्यते देवि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ स्थितिं सत्तां तु मर्त्यानां भक्त्या ये च व्यवस्थिताः

Lo que preguntas, oh Diosa—escucha, oh Vasundharā. Expondré la condición y el modo de ser de los mortales, y también de quienes están firmemente establecidos en la devoción.

Verse 3

नाहं दानसहस्रेण नाहं यज्ञशतैरपि ॥ तुष्यामि न तु वित्तेन ये नराः स्वल्पचेतसः

No me complazco con mil dádivas, ni siquiera con cien sacrificios; tampoco con la riqueza, tal como la persiguen los hombres de entendimiento limitado.

Verse 4

एकचित्तं समाधाय यो मां जानाति माधवि ॥ नित्यं तुष्यामि तस्याहं पुरुषं बहुदोषकम्

Quien, habiendo recogido la mente en un solo punto, me conoce, oh Mādhavī—yo me complazco continuamente en esa persona, aunque tenga muchas faltas.

Verse 5

यच्च पृच्छसि मां भद्रे कर्म स्वर्गसुखावहम् ॥ तच्छृणुष्व वरारोहॆ गदतो मे शुचिस्मिते

Y lo que me preguntas, oh bienaventurada—acerca de la práctica que trae la dicha del cielo—escucha, oh de hermosas caderas, mientras hablo, oh de sonrisa pura.

Verse 6

ये नमस्यति मां नित्यं पुरुषा बहुचेतसः ॥ अर्द्धरात्रेऽन्धकारे च मध्याह्ने वापराह्णके

Aquellos hombres que constantemente se inclinan ante mí—aunque su mente esté dispersa en muchos pensamientos—lo hacen a medianoche, en la oscuridad, al mediodía o por la tarde.

Verse 7

यस्य चित्तं न नश्येत मम भक्तिव्यवस्थितम् ॥ द्वादश्यामुपवासं तु यः कुर्यान्मम तत्परः ॥

Aquel cuya mente no decae, firmemente establecida en la devoción hacia Mí—si tal persona, entregada a Mí, emprende el ayuno en Dvādaśī,

Verse 8

ते मामेव प्रपश्यन्ति मयि भक्तिपरायणाः ॥ लब्धचेतो गुणज्ञश्च नरो भक्तिव्यवस्थितः ॥

Quienes, con bhakti de un solo propósito, están consagrados a Mí, me contemplan a Mí solo; el hombre establecido en la devoción tiene la mente aquietada y discierne rectamente las cualidades.

Verse 9

इच्छया अपि भवेद्भद्रे स्वर्गे वसति सुन्दरि ॥ स्वल्पकेन न गम्यन्ते दुष्प्राप्योऽहं वरानने ॥

Aun por el mero deseo, oh afortunada—oh hermosa—puede uno llegar a morar en el cielo; pero a Mí no se me alcanza por medios triviales, pues soy difícil de obtener, oh de bello rostro.

Verse 10

द्वादश्यामुपवासं तु ये च कुर्वन्ति ते नराः ॥ तेषामेव प्रपश्यन्ति मम भक्तिपरायणाः ॥

Aquellos hombres que en verdad observan el ayuno en Dvādaśī—mis devotos entregados a la bhakti—para ellos solos se concede la visión (de Mí).

Verse 11

कृत्वा चैवोपवासं प्रगृह्य चैव जलाञ्जलिम् ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा आदित्यं चावलोकयेत् ॥

Y habiendo cumplido el ayuno, y tomando un añjali (un cuenco de las manos) de agua, tras pronunciar «Namo Nārāyaṇa» (“Homenaje a Nārāyaṇa”), debe contemplar al Sol.

Verse 12

यावन्तो बिन्दवः किञ्चित्पतन्त्येवाञ्जलेर्जलात् ॥ तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥

Tantas gotas como caen, aunque sea un poco, del agua en las manos ahuecadas: por tantos miles de años es honrado en el mundo celestial.

Verse 13

अथ चैव तु द्वादश्यां पुरुषा धर्मवादकाः ॥ विधिना च प्रयत्नेन ये मां कुर्वन्ति मानुषाः ॥

Y además, en Dvādaśī, aquellas personas—expositores del dharma—que, como seres humanos, me adoran con el rito debido y con empeño,

Verse 14

पाण्डुरैश्चैव पुष्पैश्च मृष्टैर्धूपैस्तु धूपयेत् ॥ यो मे धारयते भूमौ तस्यापि शृणु या गतिः ॥

Y debe ofrecerse incienso fragante y flores pálidas (blancas); y en cuanto a quien me instala o sostiene (mi imagen o emblema) sobre la tierra, escucha también cuál es su destino.

Verse 15

दत्त्वा शिरसि पुष्पाणि इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥ हृदि कृत्वा तु मन्त्रांश्च शुक्लाम्बरधरो धरे ॥

Habiendo colocado flores sobre la cabeza, debe recitarse este mantra; y, habiendo asentado los mantras en el corazón, vestido con ropas blancas, debe realizarse el rito.

Verse 16

सुमान्यः सुमना गृह्य प्रीयतां भगवान्हरिः ॥

Tomando hermosas flores con mente serena: «Que el Bienaventurado Hari se complazca».

Verse 17

नमोऽस्तु विष्णवे व्यक्ताव्यक्तगन्धिगन्धान्सुगन्धान्वा गृह्ण गृह्ण नमो भगवते विष्णवे ॥ अनेन मन्त्रेण गन्धं दद्यात् ॥ श्रुत्वा प्रत्यागतमाधारसवनं पतये भवं प्रविष्टं मे धूप धूपनं गृह्णातु मे भगवाञ्च्युतः ॥ अनेन मन्त्रेण धूपं दद्यात् ॥

Homenaje a Viṣṇu: acepta, acepta las fragancias, sean manifiestas o no manifiestas, perfumadas o de otro tipo; homenaje al Bienaventurado Señor Viṣṇu. Con este mantra debe ofrecerse perfume. Habiendo oído y regresado al soporte del rito, que el Señor Acyuta acepte mi incienso y el acto de sahumar que ha entrado en esta ofrenda por el bien del Señor; con este mantra debe ofrecerse incienso.

Verse 18

श्रुत्वा चैवं च शास्त्राणि यो मामेव तु कारयेत् ॥ मम लोकं च गच्छेत जायेतैव चतुर्भुजः ॥

Así, habiendo oído las enseñanzas de los śāstra, quien haga que estas ordenanzas se cumplan refiriéndolas sólo a mí, va a mi mundo y en verdad nace con cuatro brazos.

Verse 19

श्यामाकं स्वस्तिकं चैव गोधूमं मुद्गकं तथा ॥ शालयस्तु यवाश्चैव तथा नीवारकाङ्गुकाः ॥

Mijo śyāmāka, grano llamado svastika, trigo y mudga (judía verde); asimismo variedades de arroz, cebada, y también el arroz silvestre nīvāra y los granos aṅguka.

Verse 20

एतानि यस्तु भुञ्जीत मम कर्मपरायणः ॥ शङ्खं चक्रं लाङ्गलं च मुसलं स च पश्यति ॥

Pero quien coma estos granos, dedicado a las prácticas prescritas por mí, contempla la caracola, el disco, el arado y el mazo.

Verse 21

ब्राह्मणस्य तु वक्ष्यामि शृणु कर्म वसुन्धरे ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत मम भक्तिपरायणः ॥

Ahora declararé los deberes de un brāhmaṇa; escucha, oh Vasundharā: los actos que debe realizar quien está entregado a la devoción hacia mí.

Verse 22

षट्कर्मनिरतो भूत्वा अहङ्कारविवर्जितः ॥ लाभालाभं परित्यज्य भिक्षाहारो जितेन्द्रियः ॥

Dedicado a los seis deberes, libre de egoísmo; abandonando la preocupación por ganancia y pérdida, vive de limosnas y mantiene los sentidos dominados.

Verse 23

मम कर्मसमायुक्तः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ शास्त्रानुसारिमध्यस्थो नवृद्धशिशुचेतनः ॥

Unido a las prácticas enseñadas por mí, libre de calumnia; siguiendo los śāstras y permaneciendo imparcial, muestra consideración por el niño y el anciano.

Verse 24

एतद्वै ब्रह्मणः कर्म एकचित्तो जितेन्द्रियः ॥ इष्टापूर्तं च कुरुते स मामेति वसुन्धरे ॥

Éste, en verdad, es el deber del brāhmaṇa: con mente unificada y sentidos dominados, realiza iṣṭa y pūrta (obras sacrificiales y públicas de mérito); y llega a mí, oh Vasundharā.

Verse 25

क्षत्रियाणां प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥ यानि कर्माणि कुर्वीत क्षत्रियो मध्यसंस्थितः ॥

Declararé los deberes de los kṣatriyas que permanecen firmes en las prácticas que enseño: qué actos debe realizar un kṣatriya, establecido en el justo equilibrio.

Verse 26

दानशूरश्च कर्मज्ञो यज्ञेषु कुशलः शुचिः ॥ मम कर्मसु मेधावी अहङ्कारविवर्जितः ॥

Valeroso en el dar, conocedor de los deberes, diestro en los yajñas y puro; inteligente en las prácticas enseñadas por mí y libre de egoísmo.

Verse 27

अल्पभाषी गुणज्ञश्च नित्यं भागवतप्रियः ॥ गुरुविद्योऽनसूयश्च निन्द्यकर्मविवर्जितः ॥

Habla poco, conoce la virtud y siempre ama a los devotos del Bhagavat; está formado en la reverencia al maestro y al saber, libre de envidia, y evita las acciones censurables.

Verse 28

भजते मम यो नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ वैश्यानां तु प्रवक्ष्यामि मम कर्मसु तिष्ठताम् ॥

Quien me adora constantemente va a mi mundo. Ahora expondré los deberes de los vaiśyas, aquellos que permanecen firmes en las obras prescritas para mí.

Verse 29

यानि कर्माणि कुरुते मम भक्तिपथे स्थितः ॥ एतैर्गुणैः स्वधर्मेण लाभालाभविवर्जितः ॥

Cualesquiera obras que realice, estando establecido en el sendero de la devoción hacia mí—dotado de estas cualidades y de su propio dharma—permanece libre del apego a la ganancia y a la no-ganancia.

Verse 30

ऋतुकालाभिगामी च शान्तात्मा मोहवर्जितः ॥ शुचिर्दक्षो निराहारो मम कर्मरतः सदा ॥

Se acerca a la unión conyugal sólo en la estación apropiada; es sereno de mente y libre de engaño; es puro y diestro, moderado en la comida, y siempre dedicado a las obras prescritas para mí.

Verse 31

गुरुसम्पूजको नित्यं युक्तो भक्तानुवत्सलः ॥ वैश्योऽप्येवं सुसंयुक्तो यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥

Honrando siempre al maestro, disciplinado y afectuoso con los devotos, un vaiśya así bien compuesto debe también hacer que se lleven a cabo las obras prescritas.

Verse 32

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ अथ शूद्रस्य वक्ष्यामि कर्माणि शृणु माधवि ॥

Yo no le fallo, y él no me falla. Ahora describiré los deberes del Śūdra; escucha, oh Mādhavī.

Verse 33

कर्माणि यानि कृत्वा ह शूद्रो मह्यं व्यवस्थितः ॥ दम्पती मम भक्तौ यो मम कर्म परायणौ ॥

Al cumplir cualesquiera deberes, el Śūdra queda firmemente establecido en mí. Una pareja casada, devota de mí y entregada a las obras que he prescrito—

Verse 34

उभौ भागवतौ भक्तौ मद्भक्तौ कर्मनिष्ठितौ ॥ देशकालौ च वानीतौ रजसा तमसोज्झितौ ॥

Ambos son bhāgavatas, devotos—mis devotos—firmes en sus deberes; y en su observancia del lugar y del tiempo están bien guiados, habiendo dejado atrás el rajas y el tamas.

Verse 35

निरहङ्कारशुद्धात्मा आतिथेयो विनीतवान् ॥ श्रद्धधानोऽतिपूतात्मा लोभमोहविवर्जितः ॥

Con el egoísmo apartado y el ser purificado, hospitalario y bien educado; dotado de fe, de ánimo sumamente puro, y libre de codicia y de engaño.

Verse 36

नमस्कारप्रियो नित्यं मम चिन्ताव्यवस्थितः ॥ शूद्रः कर्माणि मे देवि य एवं सममाचरेत् ॥

Siempre amante de las reverentes salutaciones, firmemente establecido en la contemplación de mí—oh Devī—, el Śūdra que cumple mis deberes de este modo, con ecuanimidad—

Verse 37

एवं कर्मगुणाश्चैव येन भक्त्या व्यवस्थितः ॥ सर्ववर्णाश्च मां देवि अपरं क्षत्रिये शृणु ॥

Así, mediante las cualidades manifestadas en la acción, uno queda firmemente establecido en la devoción. Y todas las castas, oh Diosa, pueden seguir esto; ahora escucha además, oh Kṣatriya.

Verse 38

येन तत्प्राप्यते योगं तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ त्यक्त्वा लाभमलाभं च मोहं कामं च वर्जयेत् ॥

Escucha, oh Vasundharā, el medio por el cual se alcanza ese yoga: debe abandonarse la ganancia y la no-ganancia, y evitarse el engaño y el deseo.

Verse 39

न शीतं च न चोष्णे च लब्धालब्धं विचिन्तयेत् ॥ न तिक्तेनास्ति कटुना मधुराम्लैर्न लावणैः ॥

No debe uno cavilar sobre el frío o el calor, ni sobre lo obtenido o no obtenido. No debe ser arrastrado por preferencias respecto de lo amargo, lo picante, lo dulce, lo agrio o lo salado.

Verse 40

न कषायैः स्पृहा यस्य प्राप्नुयात्सिद्धिमुत्तमाम् ॥ भार्या पुत्राः पिता माता उपभोगार्थसंयुतम् ॥

Aquel que no tiene anhelo ni siquiera por lo astringente alcanzaría la suprema perfección. Sin embargo, esposa, hijos, padre y madre están ligados a los fines del disfrute y así se vuelven causa de apego.

Verse 41

य एतान् हि परित्यज्य मम कर्मरतः सदा ॥ धृतिज्ञः कुशलश्चैव श्रद्धधानो धृतव्रतः ॥

Pues quien, habiendo abandonado en verdad estas cosas, está siempre dedicado a la acción para mí: es conocedor de la firmeza, hábil, lleno de fe y constante en sus votos.

Verse 42

तत्परो नित्यमुद्युक्तः अन्यकार्यजुगुप्सकः ॥ बाले वयसि कल्पश्च अल्पभोगी कुलान्वितः ॥

Concentrado en ese fin, siempre diligente y reacio a otras ocupaciones, desde la juventud se mantiene disciplinado, moderado en el disfrute y arraigado en un linaje y comunidad respetables.

Verse 43

कारुण्यः सर्वसत्त्वानां प्रत्युत्थायी महाक्षमः ॥ काले मौनक्रियां कुर्याद्यावत्तत्कर्म कारयेत् ॥

Compasivo con todos los seres, pronto a levantarse para servir y de gran paciencia, en el momento oportuno debe emprender la práctica del silencio, durante el tiempo que haya de cumplirse esa disciplina.

Verse 44

त्रिकालं च दिशो भागं सदा कर्मपथि स्थितः ॥ उपपन्नानभुञ्जानः कर्माण्यभोजनानि च ॥

Observando los tres momentos del día y las divisiones de las direcciones, permaneciendo siempre en la senda de la acción disciplinada, no consume lo impropio y realiza prácticas que incluyen la abstinencia de alimento.

Verse 45

अनुष्ठानपरश्चैव मम पार्श्वे मनश्चरः ॥ काले मूत्रपुरीषाणि विसृज्य स्नानवत्सलः ॥

Dedicado a las observancias, con la mente moviéndose cerca de mí (orientada al maestro o a la Deidad), en el momento oportuno debe evacuar orina y heces, siendo amante del baño y de la pureza.

Verse 46

पयसा यावकेनापि कदाचिद्वायुभक्षणः ॥ कदाचित्षष्ठकालेन क्वचिद्दृष्टमहाफलः ॥

A veces vive de leche, o incluso de gachas de cebada; a veces subsiste del aire (ayuno extremo); a veces come sólo en el sexto intervalo: así, en ciertos casos, se dice que se observan grandes frutos.

Verse 47

कदाचित्तु चतुर्थेन कदाचित्फलमेव च ॥ कदाचिद्दशमे भुञ्जेत्पक्षे मासे वसुन्धरे

A veces debe comerse en el cuarto día; a veces sólo fruta. A veces debe comerse en el décimo día—dentro de una quincena o de un mes, oh Vasundharā (Tierra).

Verse 48

य एतत्सप्त जन्मानि मम कर्माणि कुर्वते ॥ योगिनस्तान्प्रपश्यन्ति पूर्वोक्तान्कर्मसु स्थितान्

Quienquiera que realice estos actos míos durante siete nacimientos—los yoguis contemplan a esos (seres), establecidos en las acciones antes descritas.

Verse 49

यानि कर्माणि कुर्वन्तु मां प्रपश्यन्ति माधवि ॥ तानि ते कथयिष्यामि येन भक्त्या व्यवस्थिताः

Te diré aquellas acciones por las cuales, al realizarlas, me contemplan, oh Mādhavī; por ellas quedan firmemente establecidos en la devoción.

Verse 50

एतत्ते कथितं देवि श्रेष्ठं चैव मम प्रियम् ॥ तव चैवं प्रियार्थाय मन्त्रपूजां सुखावहम्

Esto te ha sido explicado, oh Devī—excelente y querido para mí; y asimismo, para tu agrado y por tu bien, describo la adoración mediante mantras, que trae bienestar.

Verse 51

अभ्युत्थानादिकुशलः पैशुन्येन विवर्जितः ॥ एतैर्गुणैः समायुक्तो यो मां व्रजति क्षत्रियः

Hábil en actos como levantarse para saludar y servir, y libre de calumnia—dotado de estas cualidades, el kṣatriya que se acerca a mí es digno de elogio.

Verse 52

त्यक्त्वा ऋषिसहस्राणि शूद्रमेव भजाम्यहम् ॥ चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि यत्त्वया परिपृच्छितम्

Dejando a un lado a miles de ṛṣis, favorezco incluso a un solo śūdra; y ahora expongo los deberes de los cuatro varṇas, tal como tú lo has preguntado.

Verse 53

पुष्पे गन्धे च धूपे च मत्कर्मणि सदा रतः ॥ कदाचित्कन्दमूलानि फलानि च कदाचन

Siempre dedicado a mi rito con flores, fragancia e incienso; a veces (tomando) bulbos y raíces, y a veces también frutos.