Adhyaya 19: The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya

Verse 2

इति श्रीवामनपुराणे अष्टादशो ऽध्यायः पुलस्त्य उवाच ततस्तु देवा महिषेम निर्जिताः स्थानानि संत्यज्य सवाहनायुधाः जग्मुः पुरस्कृत्य रिचामहं ते द्रष्टुं तदा चक्रधरं श्रियः पतिम् // वम्प्_19.1 गत्वा त्वपश्यंश्च मिथः सुरोत्तमौ स्थितौ खगेन्द्रासनशङ्करौ हि दृष्टावा प्रणम्यैव च सिद्दिसाधकौ न्यवेदयंस्तन्महिषादिचेष्टितम्

Dijo Pulastya: Entonces los Devas, vencidos por Mahīṣa (y sus huestes), abandonaron sus puestos—junto con sus monturas y armas—y partieron, poniendo al frente a Ṛcāmaha (Brahmā), para ver al Portador del disco, el Señor de Śrī (Viṣṇu). Habiendo llegado, contemplaron a los dos mejores de los dioses, de pie juntos: Śaṅkara y Aquel que está sentado sobre el rey de las aves (Viṣṇu sobre Garuḍa). Al verlos, los logrados se postraron y comunicaron las acciones de Mahīṣa y de los demás.

Verse 3

प्रभो ऽश्विसूर्येन्द्वनिलाग्निवेधसां जलेशशक्रादिषु चाधिकारान् आक्रम्य नाकात्तु निराकृता वयं कृतावनिस्था महिषासुरेण

¡Oh Señor! Tras apoderarse de los cargos y potestades de los Aśvins, del Sol, de la Luna, de Vāyu, de Agni, del Creador (Brahmā), de Varuṇa, de Indra y de los demás, Mahīṣāsura nos ha expulsado del cielo; hemos sido arrojados abajo y obligados a morar en la tierra.

Verse 4

एतद् भवन्तौ शरणागतानां श्रुत्वा वचो ब्रूत हितं सुराणाम् न चेद् व्रजामो ऽद्य रसातलं हि संकाल्यमाना युधि दानवेन

Por ello, vosotros dos, tras oír las palabras de nosotros que hemos buscado refugio, declarad lo que sea beneficioso para los dioses; de lo contrario, hoy mismo descenderemos a Rasātala, aplastados en la batalla por el Dānava.

Verse 5

इत्थं मुरारिः सह शङ्करेण श्रुत्वा वचो विप्लुतचेतसस्तान् दृष्ट्वाथ चक्रे सहसैव कोपं कालाग्निकल्पो हरिरव्ययात्मा

Así, Murāri (Viṣṇu), junto con Śaṅkara, al oír aquellas palabras de los devas afligidos y al verlos, se encendió de súbita ira—Hari, de naturaleza imperecedera, semejante al fuego del Tiempo al final (kālāgni).

Verse 6

ततो ऽनुकोपान्मधुसूदनस्य सशङ्करस्यापि पितामहस्य तथैव शक्रादिषु दैवतेषु महर्द्धि तेजो वदनाद् विनिःसुतम्

Entonces, por la benévola determinación de Madhusūdana (Viṣṇu), y también de Śaṅkara y de Pitāmaha (Brahmā), y asimismo entre las deidades encabezadas por Śakra (Indra), brotó de sus bocas un resplandor de poder supremo.

Verse 7

तच्चैकतां पर्वतकूटसन्निभं जगाम तेजः प्रवराश्रम् मुने कात्यायनस्याप्रतिमस्य तेन महर्षिणा तेज उपाकृतं च

Aquel resplandor se unificó en una sola masa concentrada, semejante a la cumbre de una montaña, y llegó a ti, oh sabio de ermita excelsa. Entonces el incomparable Kātyāyana, gran ṛṣi, lo recibió y lo recogió.

Verse 8

तेनार्षिसृष्टेन च तेज-सा वृतं ज्वलत्प्रकाशार्कसहस्रतुल्यम् तस्माच्च जाता तरलायताक्षी कात्यायनी योगविशुद्धदेहा

Envuelta por aquel fulgor, formado por el vidente, que ardía como la luz de mil soles, de él nació Kātyāyanī—de ojos amplios y luminosos—cuyo cuerpo estaba purificado por el yoga.

Verse 9

माहेश्वराद् वक्त्रमथो बभूव नेत्रत्रयं पावकतेजसा च याम्येन केशा हरितेजसा च भुजास्तथाष्टादश संप्जज्ञिरे

Del poder de Maheśvara surgió el rostro; y los tres ojos, del resplandor ígneo (de Agni). Del poder de Yama surgió el cabello; y del fulgor de Hari se produjeron los dieciocho brazos.

Verse 10

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

Por el poder de Saumya (Soma) surgió el par de pechos, bien formado y compacto; la cintura (la parte media) nació por el resplandor de Indra. Los muslos y las piernas, junto con las caderas, fueron producidos en verdad por la energía del Señor de las Aguas.

Verse 11

पादो च लोकप्रपितामहस्य पद्माभिकोशप्रतिमौ बभूवतुः दिवाकराणमपि तेजसाङ्गुलीः कराङ्गुलीश्च वसुतेजसैव

Y los pies, propios del gran antepasado de los mundos, se volvieron semejantes a capullos de loto. Por el resplandor de los dioses solares surgieron los dedos de los pies; y los dedos de las manos, asimismo, nacieron del fulgor de los Vasus.

Verse 13

प्रजापतीनां दशनाश्च तेजसा याक्षेण नासा श्रवणौ च मारुतात् साध्येन च भ्रयुगलं सुकान्तिमत् कन्दर्पबाणासनसन्निभं बभौ // वम्प्_19.12 तर्थार्षितेजोत्तममुत्तमं महन्नाम्ना पृथिव्यामभवत् प्रसिद्धम् कात्यायनीत्येव तदा बभौ सा नाम्ना च तेनैव जगत्प्रसिद्धा

Por el resplandor de los Prajāpatis surgieron sus dientes; por el del Yakṣa, su nariz; y por el de Māruta, sus oídos. Por el de los Sādhyas apareció su par de cejas, de hermosa luminosidad, semejantes al arco y al asiento de la flecha de Kāma (finamente arqueadas). Aquel esplendor supremo y grandioso se hizo célebre en la tierra con un nombre excelso; entonces ella resplandeció como “Kātyāyanī”, y por ese mismo nombre llegó a ser famosa en el mundo.

Verse 14

ददौ त्रिशूलं वरदस्त्रिशूली चक्रं मुरारिर्वरुणश्च शङ्खम् शक्तिं हुताशः श्वसनश्च चापं तूणौ तथाक्ष्य्यशरौ विवस्वान्

El portador del tridente (Śiva), dador de dones, otorgó un tridente; Murāri (Viṣṇu) otorgó el disco; y Varuṇa, la caracola. El dios del Fuego otorgó la śakti (lanza); el dios del Viento, el arco; y Vivasvān (el Sol) otorgó aljabas y flechas imperecederas.

Verse 15

वज्रं तथेन्द्रः सह घण्टया च यमो ऽथ दण्डं धनदो गदां च ब्रह्मऽक्षमालां सकमण्डलुं च कालो ऽसिमुग्रं सह चर्मणा च

Indra otorgó el vajra (rayo), junto con una campana; Yama otorgó luego el bastón (daṇḍa); Dhanada (Kubera) otorgó la maza (gadā). Brahmā otorgó un rosario (akṣamālā) junto con el recipiente de agua (kamaṇḍalu); y Kāla otorgó una espada feroz junto con un escudo o guardia de cuero.

Verse 16

हारं च सोमः सह चामरेण मालं समुद्रो हिमवान् मृगेन्द्रम् चूडामणिं कुण्डलमर्द्धचन्द्रं प्रादात् कुठारं वसुशिल्पकर्त्ता

Soma entregó un collar junto con un abanico de cola de yak; el Océano entregó una guirnalda; Himavān entregó un león. Otros ofrecieron una joya de la cresta, un pendiente y el adorno de la media luna. Y el divino artífice de los Vasus presentó un hacha.

Verse 17

गन्धर्वराजो रजतानुलिप्तं पानस्य पूर्णं सदृशं च भाजनम् भुजङ्गहारं भुजगेश्वरो ऽपि अम्लानपुष्पामृतवः स्रजं च

El rey de los Gandharvas dio un recipiente apto para beber, recubierto de plata y lleno. Y el señor de las serpientes también dio un collar de serpiente, y una guirnalda del árbol portador de néctar, hecha de flores que no se marchitan.

Verse 18

तदातितुष्टा सुरस्त्तमानां अट्टाट्टहासं मुमुचे त्रिनेत्रा तां तुष्टुवुर्देववराः सहेन्द्राः सविष्णुरुद्रेन्द्वनिलाग्निभास्कराः

Entonces, el de Tres Ojos, muy complacido con aquellos mejores entre los dioses, soltó una sonora carcajada. Los dioses más excelsos lo alabaron—junto con Indra—con Viṣṇu, Rudra, la Luna, el Viento, el Fuego y el Sol.

Verse 19

नमो ऽस्तु दैव्यै सुरपूजितायै या संस्थिता योगविशुद्धदेहा निद्रास्वरूपेण महीं वितत्य तृष्णा त्रपा क्षुद् भयदाथ कान्तिः

Salve a la Diosa divina, venerada por los dioses, establecida con un cuerpo purificado por el yoga. Al extenderse por la tierra en la forma del Sueño (Nidrā), ella es también sed, pudor, hambre, temor y resplandor.

Verse 20

श्रद्धा स्मृतिः पुष्टिरथो क्षमा च छाया च शक्तिः कमलालया च वृत्तिर्दया भ्रान्ति रथेह माया नमो ऽस्तु दैव्यै भवरूपिकायै

Ella es fe (Śraddhā), memoria (Smṛti), nutrición (Puṣṭi) y también paciencia (Kṣamā). Ella es sombra (Chāyā), poder (Śakti) y la morada de Lakṣmī (Kamalālayā). Ella es conducta/ocupación (Vṛtti), compasión (Dayā) y extravío (Bhrānti); en verdad, aquí ella es Māyā. Salve a la Diosa divina cuya forma es Bhava, el devenir/la existencia.

Verse 21

ततः स्तुताः देववरैर्मृगेन्द्रमारुह्य देवी प्रगतावनीध्रम् विन्ध्यं महापर्वतमुच्चशृङ्गं चकार यं निम्नतरं त्वगस्त्यः

Entonces, alabada por los más excelsos de los dioses, la Diosa montó al señor de las bestias (un león) y se encaminó a la tierra que sostiene las montañas. Llegó al Vindhya, el gran monte de cumbres elevadas—ese Vindhya que Agastya hizo más bajo.

Verse 22

नारद उवाच किर्मथमद्रिं भगवानगस्त्यस्तं निम्नशृङ्गं कृतवान् महर्षिः कस्मै कृते केन च कारणेन एतद् वदस्वामलसत्त्ववृत्ते

Dijo Nārada: «¿Cómo el bienaventurado sabio Agastya hizo que el monte Kirmatha (es decir, el Vindhya) quedara de cresta baja? ¿Por quién, y por qué causa, lo hizo? Dímelo, oh tú cuya conducta es de bondad sin mancha».

Verse 23

पुलस्त्य उवाच पुरा हि विन्ध्येन दिवाकरस्य गतिर्निरुद्धा गगनेचरस्य रविस्ततः कुमभभवं समेत्य होमावसाने वचनं बभाषे

Pulastya dijo: «Antaño, el Vindhya detuvo en el cielo el curso del Sol, el viajero celeste. Entonces el Sol, acercándose a Kumbhabhava (Agastya), le habló al concluir su ofrenda al fuego (homa)».

Verse 24

समागतो ऽहं द्विज दूरतस्त्वां कुरुष्व मामुद्धरणं मुनीन्द्र ददस्व दानं मम यन्मनीषिनं चरामि येन त्रिदिवेषु निर्वृतः

(Dijo el Sol:) «Oh dos veces nacido, he venido a ti desde lejos. Oh señor de los sabios, concédeme liberación (alivio). Otórgame este ‘don’—mi propósito prudente—para que pueda recorrer mi camino y así estar en sosiego entre los dioses en los tres cielos».

Verse 28

इत्थं दिवाकरवचो गुणसंप्रयोगि श्रुत्वा तदा कलशजो वचनं बभाषे दानं ददामि तव यन्मनसस्त्वभीष्टं नार्थि प्रयाति विमुखो मम कश्चिदेव // वम्प्_19.25 श्रुत्वा वचो ऽमृतमयं कलशोद्भवस्य प्राह प्रभुः करतले विनिधाय मूर्ध्नि एषो ऽद्य मे गिरिवरः प्ररुणाद्धि मार्गं विन्ध्यस्य निम्नकरणे भगवन् यतस्व वम्प्_19.26 इति रविवचनादथाह कुम्भजन्मा कुतमिति विद्धि मया हि नीचशृङ्गम् तव किरणजितो भविष्यते महीध्रो मम चरणसम्श्रितस्य का व्यथा ते // वम्प्_19.27 इत्येवमुक्त्वा कलशोद्भावस्तु सूर्यं हि संस्तूय विनम्य भक्त्या जगाम संत्यज्य हि दण्डकं हि विन्ध्याचलं वृद्ध्वपुर्महर्षिः

Habiendo oído así las palabras del Sol, Agastya, nacido del jarro y colmado de virtud, habló: «Te concedo el don que tu mente desea; ningún suplicante se aparta jamás de mí con desengaño».

Verse 30

गत्वा वचः प्राह मुनिर्महीध्रं यास्ये महातीर्थवरं सुपुण्यम् वृद्धोस्मयशक्तश्च तवाधिरोढुं तस्माद् भवान् नीचतरो ऽस्तु सद्यः // वम्प्_19.29 इत्येवमुक्तो मुनिस्त्तमेन स नीचशृङ्गस्त्वभवन्महीध्रः समाक्रमच्चापि महर्षिमुक्यः प्रोल्लङ्घ्य विन्ध्यं त्विदमाह शैलम्

Acercándose, el sabio dijo al monte: «Voy a un gran tīrtha, excelso y supremamente santo. Soy anciano y no tengo fuerza para escalarte; por eso, desciende y hazte más bajo de inmediato».

Verse 31

यावन्न भूयो निजमाव्रजामि महाश्रमं धौतवपुः सुतीर्थात् त्वया न तावत्त्विह वर्धितव्यं नो चेद् विशप्स्ये ऽहमवज्ञया ते

Hasta que yo regrese de nuevo a mi gran ermita, tras purificar mi cuerpo en el tīrtha sagrado, no debes crecer aquí. De lo contrario, si desprecias mi palabra, te maldeciré.»

Verse 32

इत्येवमुक्त्वा भगवाञ्जगाम दिशं स याम्यां सहसान्तरिक्षम् आक्रम्य तस्थौ स हि तां तदाशां काले व्रजाम्यत्र यदा मुनीन्द्रः

Dicho esto, el Bienaventurado partió con presteza por el cielo hacia el cuadrante meridional. Al llegar a aquella región, se detuvo allí, pensando: «A su debido tiempo vendré aquí, cuando llegue el más excelso de los sabios».

Verse 33

तत्राश्रमं रम्यतरं हि कृत्वा संशुद्धजाम्बूनदतोरणान्तम् तत्राथ निक्षिप्य विदर्भपुत्रीं स्वमाश्रमं सौम्यमुपाजगाम

Allí edificó un eremitorio sumamente deleitoso, cuyo pórtico estaba adornado con oro Jāmbūnada purificado. Luego, dejando allí a la princesa de Vidarbha, regresó a su propio y apacible eremitorio.

Verse 34

ऋतावृतौ पर्वकालेषु नित्यं तम्मबरे ह्याश्रममावसत् सः शेषं च कालं स हि दण्डकस्थस् तपश्चारामितकान्तिमान् मुनिः

En cada estación y en los tiempos de parva —los sagrados momentos de confluencia—, él moraba regularmente en aquel excelente eremitorio. El resto del tiempo, el sabio, residente en el bosque de Daṇḍaka, practicaba austeridades, poseyendo un resplandor inconmensurable.

Verse 35

विनन्ध्यो ऽपि दृष्ट्वा गगने महाश्रमं वृद्धिं न यात्येव भयान्महर्षेः नासौ निवृत्तेति मतिं विधाय स संस्थितो नीचतराग्रशृङ्गः

Aunque era el Vindhya, al ver en el cielo al gran asceta Agastya, no continuó creciendo por temor al gran ṛṣi. Pensando: «Aún no ha regresado», permaneció asentado, manteniendo su cumbre en un nivel más bajo.

Verse 36

एवं त्वगस्त्येन महाचलेन्द्रः स नीचशृङ्गे हि कृतो महर्षे तस्योर्ध्वशृङ्गे मुनिसंस्तुता सा दुर्गा स्थिता दानवनाशनार्थम्

Así, por obra de Agastya, aquel gran señor de las montañas fue hecho, en verdad, de cumbre baja, oh gran sabio. En su cima más elevada, la Diosa Durgā—alabada por los munis—quedó establecida para la destrucción de los Dānavas.

Verse 37

देवाश्च सिद्धाश्च महोरगाश्च विद्याधरा भूतगणाश्च सर्वे सर्वाप्सरोभिः प्रतिरामयन्तः कात्यायनीं तस्थुरपेतशोकाः

Los Devas, los Siddhas, los grandes Nāgas, los Vidyādharas y todas las huestes de Bhūtas—regocijándose con todas las Apsaras—se mantuvieron en pie, asistiendo a Kātyāyanī, libres de aflicción.