Adhyaya 13

Verse 1

सारस्वत उवाच । छित्त्वा शुभाशुभं कर्म मुक्तिमिच्छेच्छिवां ततः । इदं न शक्यते कर्त्तुं शुभं कार्यं तदा नरैः

Dijo Sārasvata: Tras cortar tanto el karma meritorio como el demeritorio, debe uno desear la auspiciosa liberación de Śiva. Pero ese estado excelso no es fácil de realizar por los hombres; por ello han de emprenderse obras verdaderamente virtuosas.

Verse 2

उत्थायोत्थाय स्नातव्यं पूज्यौ हरिहरौ स्वयम् । सत्यं वाच्यं हितं कार्यं दानं देयं स्वशक्तितः

Levantándose temprano una y otra vez, debe uno bañarse; Hari y Hara mismos han de ser adorados. Debe decirse la verdad, hacerse lo beneficioso y darse limosna según la propia capacidad.

Verse 3

परापवादभीरुत्वं परदारान्विवर्जयेत् । सुवर्णभूमिहरणब्रह्मदेवस्ववर्जनम्

Que uno tema causar reproche a los demás y evite la esposa o el esposo ajeno. Debe abstenerse de robar oro o tierras, y de apropiarse de lo que pertenece a los brahmanes o a los dioses.

Verse 4

ब्राह्मणस्त्रीनरेंद्राणां बालवृद्धतपस्विनाम् । पितृमातृगुरूणां च नाप्रियं मनसा वदेत्

Respecto de los brahmanes, las mujeres, los reyes, los niños, los ancianos y los ascetas—y también del padre, la madre y los maestros—no debe uno decir nada áspero o desagradable, ni siquiera en el pensamiento.

Verse 5

देशकालपरिज्ञानं पात्रापात्रविवेचनम् । छाया नृणां न वक्तव्या तक्राग्नींधनकांजिकम्

Debe conocerse el lugar y el tiempo, y discernir quién es digno receptor y quién no. No se hable de la “sombra” de otro para denigrar, ni se hable indebidamente de suero de mantequilla, leña, fuego y gachas agrias: asuntos triviales que engendran riña y mezquindad.

Verse 6

औषधं शाकमर्थिभ्यो दातव्यं गृह मेधिभिः । एकादशीपंचदशीचतुर्दश्यष्टमीषु च

Los cabezas de familia deben dar medicinas y verduras a los necesitados, especialmente en los días lunares undécimo, decimoquinto, decimocuarto y octavo.

Verse 7

अमावास्याव्यतीपातसंक्रांतिग्रहणेषु च । वैधृते पितृमात्रोश्च क्षयाहदिवसेषु च

Asimismo, en el día de Amāvasyā (luna nueva), en Vyatīpāta, en los Saṅkrānti (tránsitos solares), durante los eclipses, en Vaidhṛti y en los aniversarios de fallecimiento del padre y de la madre, deben realizarse tales dones y observancias del dharma.

Verse 8

युगादिमन्वादिदिने गृहे कार्यो महोत्सवः । तीर्थे वा गमनं कार्यं गृहाच्छतगुणं यतः

En los días de Yugādi y Manvādi, debe celebrarse en casa una gran festividad, o bien ir a un tīrtha; pues el mérito obtenido en el vado sagrado es cien veces mayor que el logrado en el hogar.

Verse 9

इद्रियाणां जयः कार्यो मद्यं द्यूतं विवर्जयेत् । विवादं गमनं युद्धं गृही यत्नेन वर्जयेत्

Hay que esforzarse por vencer los sentidos y evitar los embriagantes y el juego. El cabeza de familia debe, con cuidado, rehuir las disputas, el vagar temerario y la pelea.

Verse 10

स्नानं दानं जपो होमो देवपूजा द्विजार्चनम् । अक्षयं जायते सर्वं विधिवच्चेद्भवेत्कृतम्

El baño (en el lugar sagrado), la caridad, la recitación de mantras, las ofrendas al fuego, el culto a los dioses y el honor a los brāhmaṇas: si se realizan conforme al rito, todo ello produce un mérito inagotable.

Verse 11

एकापि गौः प्रदातव्या वस्त्रालंकारभूषणा । दोग्ध्री सवत्सा तरुणी द्विजमुख्याय कल्पिता

Aunque sea una sola vaca, debe darse en don—adornada con telas y ornamentos—una vaca lechera, joven, con su ternero, ofrecida debidamente a un brāhmaṇa eminente.

Verse 12

संप्राप्य भारतं खंडं मानुषं जन्म चोत्तमम् । धन्यो ददाति यो धेनुं स नरः सूर्यमण्डलम् । भित्त्वा याति विमानेन गम्यमानो गवादिभिः

Habiendo alcanzado Bhārata-varṣa y el excelso nacimiento humano, bienaventurado es quien dona una vaca lechera. Ese hombre, abriéndose paso hasta la esfera solar, parte en un carro celestial, escoltado por vacas y otros seres afines.

Verse 13

सप्त जन्मानि पापानि कृत्वा पापीह चाधमः । एको ददाति यो धेनुं मुच्यते सर्वपातकैः

Aunque un hombre, vil y pecador en esta vida, haya cometido pecados a lo largo de siete nacimientos—al donar siquiera una vaca lechera, queda liberado de todas las graves caídas.

Verse 14

यदा स नीयते बद्धो यममार्गेण किंकरैः । तदा नंदा समागत्य स्वं पुत्रमिव पश्यति

Cuando es llevado atado por el camino de Yama por los servidores de la muerte—entonces Nandā llega y lo contempla como si fuera su propio hijo.

Verse 15

विजित्य हुंकृतेनैव तान्दूतान्दूरतः स्थितान् । गोप्रदं तं समादाय प्रयाति शिवमन्दिरम्

Venciéndolos, a aquellos mensajeros que estaban a lo lejos, con solo su bramido, toma consigo al dador de vacas y se encamina al templo de Śiva.

Verse 16

वृषो धर्म हति प्रोक्तो येन मुक्तः स मुच्यते । गोषु मध्ये पितॄन्सर्वान्हरमुद्दिश्य वा हरिम्

El toro es proclamado ‘aniquilador de la impiedad’; por quienquiera que uno sea liberado, en verdad queda libre. En medio de las vacas, hónrese a todos los antepasados, dedicando el acto a Hara (Śiva) o, si no, a Hari (Viṣṇu).

Verse 17

सूर्यब्रह्मपुरे वासो जायते ब्रह्मवासरे । दृढं ककुद्मिनं संतं युवानं भारसाधनम्

En Sūrya-Brahmapura, en el día de Brahmā, nace una morada. (Debe darse) un toro firme y jorobado—fuerte, joven y apto para cargar pesos.

Verse 18

हलक्षमं बलीवर्दं दत्त्वा विप्राय पर्वसु । तमारुह्य नरो याति गोलोकं शिवसंनिधौ

Quien, en días festivos, entrega a un brāhmaṇa un buey apto para el arado, al montarlo ese hombre va a Goloka, en la misma presencia de Śiva.

Verse 19

अश्वं सास्तरणं दत्त्वा खलीनेन च संयुतम् । अश्वराजबलात्स्वर्गे मोदते ब्राह्मवासरम्

Quien ofrece un caballo con su gualdrapa, provisto de brida y arreos, por el poder de ese “rey de los caballos” se regocija en el cielo durante un día de Brahmā.

Verse 20

गजदानाद्गजेंद्रेण नीयते नंदनं वनम् । पृथिव्यां सागरांतायामेष राजा भविष्यति

Por el don de un elefante, el señor de los elefantes lo conduce al bosque de Nandana; y en esta tierra, ceñida por los océanos, llegará a ser rey.

Verse 21

गृहं सोपस्करं दत्त्वा विप्राय गृहमेधिने । लभते नंदने दिव्यं विमानं सार्वकामिकम्

Quien dona a un brāhmaṇa cabeza de familia una casa provista de enseres, obtiene en Nandana un vimāna divino que concede todos los deseos.

Verse 22

द्रव्यं पृथिव्यां परमं सुवर्णं हृष्यंति देवा यदि दीयते ततः । सूर्योपि तस्मै रुचिरं विमानं ददाति तावद्भ्रमतेऽत्र यावत्

El oro es la riqueza suprema en la tierra; cuando se ofrece, los dioses se regocijan. Incluso Sūrya concede al dador un espléndido carro celeste, en el cual vaga mientras perdure ese mérito.

Verse 23

रौप्यं पितॄणामतिवल्लभं तद्दत्त्वा नरो निर्मलतामुपैति । सोमस्य लोकं लभते स तावद्भुवे निवद्धा ऋषयो हि यावत्

La plata es sumamente querida por los Pitṛs; al donarla, el hombre alcanza la pureza. Obtiene el mundo de Soma (Soma-loka) por tanto tiempo como los ṛṣis permanezcan ligados a la tierra, según el vasto decreto.

Verse 24

श्रीखंडकर्पूरसमाकुलानि तांबूलरत्नादिफलानि दत्त्वा । पुष्पाणि वस्त्राणि सुखेन याति साकं शशांकं दिवि देववृंदैः

Quien ofrece mezclas de sándalo y alcanfor, betel (tāmbūla), gemas y frutos—junto con flores y vestiduras—va gozoso al cielo, en compañía de Śaśāṅka (la Luna), entre las huestes de los dioses.

Verse 25

तक्रोदकतैलघृतदुग्धेक्षुरसमधूनि यो दद्यात् । खर्जूरखंडद्राक्षावातामांजीरकैः साकम्

Quien da suero de mantequilla, agua, aceite, ghee, leche, jugo de caña y miel—junto con dátiles, azúcar, pasas, almendras e higos—obtiene un mérito inmenso.

Verse 26

दर्भाक्षतमृद्गोमयदूर्वायज्ञोपवीतानि । तिलचर्मसूर्यपिटकं दत्त्वा ख्यातश्चिरं स्वर्गे

Habiendo dado hierba darbha, arroz intacto (akṣata), arcilla, estiércol de vaca, hierba dūrvā y el cordón sagrado yajñopavīta—y también sésamo, cuero y una sombrilla contra el sol—uno permanece célebre por largo tiempo en el cielo.

Verse 27

आत्माहाराच्चतुर्भागं सिद्धान्नाद्यदि दीयते । हन्तकारः स तं दत्त्वा ध्रुवं याति ध्रुवालये

Si alguien ofrece la cuarta parte de su propio alimento diario como comida cocida (siddhānna), ese dador, tras haberla entregado, va con certeza a la morada firme de Dhruva.

Verse 28

आत्माहारप्रमाणेन प्रत्यहं गोषु दीयते । गवाह्निकं तासु दत्त्वा नरो याति सुरालयम्

Si cada día uno da a las vacas una porción igual a su propio alimento, entonces, al ofrecerles esa parte cotidiana, el hombre llega a la morada de los dioses.

Verse 29

कंडनीपेषणीचुल्लीमार्जनीभिश्च यत्कृतम् । पापं गृही क्षालयति ददद्भिक्षां दिनं प्रति

Cualquier pecado que el cabeza de familia contraiga por moler, machacar, el fogón de cocina y el barrer, lo lava dando limosna día tras día.

Verse 30

ग्रासमात्रा भवेद्भिक्षा सा नित्यं यत्र दीयते । तद्गृहं गृहमन्यच्च स्मशानमिव दृश्यते

Donde la limosna diaria se da sólo en un bocado, esa casa—y cualquier otra semejante—se ve como un crematorio, sin verdadera dicha ni buen augurio.

Verse 31

कुम्भान्सोदकसिद्धान्नांश्छत्रोपानत्कमंडलुम् । अंगुलीयकवासांसि दत्त्वा याति नरो दिवि

Al donar vasijas de agua, comida cocida junto con agua, un paraguas, calzado y un kamaṇḍalu (vasija de agua), así como anillos y vestiduras, el hombre alcanza el cielo.

Verse 32

श्रांतस्य यानं तृषितस्य पानमन्नं क्षुधार्त्तस्य नरो नरेन्द्र । दत्त्वा विमानेन सुरांगनाभिः संस्तूयमानस्त्रिदिवं स याति

Oh rey entre los hombres, quien da un medio de transporte al fatigado, bebida al sediento y alimento al hambriento, asciende al cielo en un carro celestial, alabado por las doncellas divinas.

Verse 33

भोजनं सततं देयं यथाशक्त्या घृत प्लुतम् । तन्मया हि यतः प्राणा अतः पुष्यंति प्राणिनः

Debe darse alimento continuamente, según las propias posibilidades, enriquecido con ghee sagrado; pues por él se sostienen las vidas, y por eso los seres prosperan mediante el alimento.

Verse 34

क्षुत्पीडा महती लोके ह्यन्नं तद्भेषजं स्मृतम् । तेन सा शांतिमायाति ततोन्नं देयमुत्तमम्

El hambre es una gran aflicción en el mundo, y el alimento es recordado como su medicina; por él ese sufrimiento halla sosiego, por eso dar comida es el don supremo.

Verse 35

अन्नं वस्त्रं फलं तोयं तक्रं शाकं घृतं मधु । पत्रं पुष्पं तथोपानत्कंथां यष्टिं कमंडलुम्

Debe darse en caridad: alimento, vestido, fruto, agua, suero de mantequilla, verduras, ghee, miel, hojas y flores; y también calzado, un manto remendado, un bastón y una vasija de agua (kamandalu).

Verse 36

छत्रपात्रे व्रतं विद्या अक्षमाला सुरार्चनम् । कन्या कुशोपवीतानि बीजौषधगृहाणि च

También han de darse: sombrillas y vasijas, apoyo para los votos sagrados (vrata), educación y aprendizaje, rosarios, y la adoración de los dioses; así como el kanyā-dāna (entrega de la hija en matrimonio), cordones sagrados de hierba kuśa, y depósitos de semillas y medicinas.

Verse 37

सस्यं क्षेत्रं यज्ञपात्रं योगपट्टं च पादुके । कृष्णाजिनं बुद्धिदानं धर्मादेशकथानकम्

Los dones pueden incluir también: grano y tierras de cultivo, vasijas rituales para el yajña, una correa de yoga y sandalias, piel de antílope negro (kṛṣṇājina), el don de la sabiduría y discursos que enseñan el dharma.

Verse 38

अथैतत्संततं देयं तेन श्रेयो महद्भवेत् । सर्वपापक्षयं कृत्वा दाता याति शिवालयम्

Por ello, estos dones deben ofrecerse sin interrupción; así surge un gran bienestar. Habiendo destruido todos los pecados, el dador llega a la morada de Śiva.

Verse 39

श्राद्धे गृहस्था भोक्तव्याः कुलीना वेदपारगाः । अक्रोधनाः स्नानशीलाः स्वदेशाचारतत्पराः

En el śrāddha deben ser alimentados los cabezas de familia: los de noble linaje, versados en el Veda, libres de ira, constantes en el baño y la pureza, y fieles a las costumbres rectas de su tierra.

Verse 40

आमंत्र्य पूर्वदिवसे निरीहा अपि ये द्विजाः । अलोलुपा व्याधिहीना न तु ये ग्रामयाजिनः

Aun a los brāhmaṇas, aunque desapegados de afanes mundanos, hay que invitarlos el día anterior: los libres de codicia y de enfermedad; pero no a quienes viven de oficiar sacrificios de aldea como profesión.

Verse 41

तेषां पुरः प्रदातव्यं पिंडदानं विधानतः । श्राद्धं श्रद्धाविहीनेन कृतमप्यकृतं भवेत्

En su presencia debe ofrecerse el piṇḍa-dāna conforme al rito. Un śrāddha hecho sin fe, aunque se realice externamente, queda como si no se hubiera hecho.

Verse 42

तस्माच्छ्रद्धान्वितैः श्राद्धं कर्त्तव्यं क्रोधवर्जितैः । वानप्रस्थो ब्रह्मचारी पथिकस्तीर्थसेवकः

Por eso, el śrāddha debe realizarse con fe y sin ira. El vānaprastha, el brahmacārī, el caminante y quien se dedica al servicio de los tīrthas—tales personas han de ser honradas.

Verse 43

अतिथिर्वैश्वदेवांते स पूज्यः श्राद्धकर्मणि । सर्वदा यतयः पूज्याः स्वशक्त्या गृहमेधिभिः

Al concluir la ofrenda de Vaiśvadeva, el huésped debe ser honrado en el rito de Śrāddha. Y los ascetas (yati) han de ser venerados siempre por los cabezas de familia, según sus posibilidades.

Verse 44

यात्राविधिमथो वक्ष्ये सेतिहासं नृपोत्तम

Ahora expondré el procedimiento de la peregrinación (yātrā-vidhi), junto con su sagrada narración antigua, oh el mejor de los reyes.