Adhyaya 147

Verse 1

सूत उवाच । तथान्योऽपि च तत्रास्ति देवः पुत्रप्रदो नृणाम् । वटिकेश्वर नामा च सर्वपापहरो हरः

Dijo Sūta: Además, allí hay otra deidad que concede hijos varones a los hombres—llamada Vāṭikeśvara—Hara (Śiva), el que destruye todos los pecados.

Verse 2

यस्मिन्वटिकया पूर्वं तपस्तप्तं द्विजोत्तमाः । प्राप्ता पुत्रं शुके याते वनं व्यासात्कपिंजलम्

En aquella Vāṭikā (arboleda sagrada), antaño los mejores de los dos veces nacidos practicaron austeridades y obtuvieron un hijo; y cuando Śuka se internó en el bosque, Kapiñjala llegó allí desde Vyāsa.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । कस्यासौ वटिका तत्र कथं तप्तवती तपः । कस्माद्गृहं परित्यक्त्वा शुकोऽपि वनमाश्रितः

Los sabios dijeron: «¿De quién es esa Vāṭikā allí, y cómo realizó ella la austeridad? ¿Y por qué razón Śuka, dejando el hogar, se acogió al bosque?»

Verse 4

कथं कपिजलं पुत्रं व्यासाल्लेभे शुचिस्मिता

¿Cómo obtuvo de Vyāsa, la dama pura de sonrisa apacible, un hijo llamado Kapijala?

Verse 5

सूत उवाच । आसीद्व्यासस्य विप्रेंद्राः कलत्रार्थं मतिः क्वचित् । निष्कामस्य प्रशांतस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः

Sūta dijo: «Oh mejores de los brāhmaṇas, en cierto momento surgió en Vyāsa el pensamiento de tomar esposa, aunque era desapegado, sereno, omnisciente y de gran alma.»

Verse 6

ततः क्षयमनुप्राप्ते वंशे कुरुसमुद्भवे । विचित्रवीर्यमासाद्य पार्थिवं द्विजसत्तमाः

Luego, oh mejores de los dos veces nacidos, cuando la estirpe nacida de Kuru cayó en decadencia, (Vyāsa) se acercó al rey Vicitravīrya.

Verse 7

सत्यवत्याः समादेशात्तस्य क्षेत्रे ततः परम् । स पुत्राञ्जनयामास त्रीञ्छूरान्पांडुपूर्वकान्

Después, por mandato de Satyavatī, en aquel kṣetra engendró tres hijos heroicos, comenzando por Pāṇḍu.

Verse 8

वानप्रस्थव्रते तिष्ठन्सकृन्मैथुनतत्परः । क्षेत्रजैस्तनयैर्वंशे कुरोस्तस्मादुपस्थिते

Permaneciendo en el voto de vānaprastha, se unió sólo una vez; y así, por hijos nacidos como kṣetraja, el linaje de Kuru fue restaurado de aquella decadencia.

Verse 9

ततः स चिंतयामास भार्यामद्य करोम्यहम् । गार्हस्थ्येनाथ धर्मेण साधयामि शुभां गतिम्

Entonces reflexionó: «Hoy tomaré esposa, y por el dharma del gārhasthya alcanzaré un destino auspicioso».

Verse 10

ततः स प्रार्थयामास जाबालिं तु सुतां शुभाम् । वटिकाख्यां शुभां कन्यां स ददौ तस्य सत्वरम्

Luego pidió a la hija auspiciosa de Jābāli; y Jābāli le entregó sin demora a la virtuosa doncella llamada Vaṭikā.

Verse 11

ततस्तया समेतः स वनवासं समाश्रितः । वानप्रस्थाश्रमे तिष्ठन्कृतमैथुनतत्परः

Luego, acompañado por ella, se acogió a la vida del bosque; permaneciendo en el āśrama de vānaprastha, realizó la unión (para la descendencia).

Verse 12

ततो गर्भवती जज्ञे पिंजला तस्य पार्श्वतः । ऋतौ मोहनमासाद्य व्यासात्सत्यवतीसुतात्

Entonces Piṃjalā quedó encinta a su lado; en su estación fecunda, al caer bajo el hechizo, concibió de Vyāsa, hijo de Satyavatī.

Verse 13

अथ याति परां वृद्धिं स गर्भस्तत्र संस्थितः । उदरे व्यासभार्यायाः शुक्लपक्षे यथा शशी

Entonces el embrión, asentado allí, creció hasta su plena fuerza en el vientre de la esposa de Vyāsa, como la luna que crece en la quincena luminosa.

Verse 14

एवं संगच्छतस्तस्य वृद्धिं गर्भस्य नित्यशः । द्वादशाब्दा अतिक्रांता न जन्म समवाप्नुयात्

Así, creciendo el feto día tras día de ese modo, aun cuando transcurrieron doce años, no alcanzó el nacimiento.

Verse 15

यत्किंचिच्छृणुते तत्र गर्भस्थोऽहि वचः क्वचित् । तत्सर्वं हृदिसंस्थं च चक्रे प्रज्ञासमन्वितः

Cualesquiera palabras que, estando en el vientre, llegara a oír allí en algún momento, todas las guardó en su corazón, dotado de discernimiento.

Verse 16

वेदाः सांगाः समाधीता गर्भवासेऽपि तेन च । स्मृतयश्च पुराणानि मोक्षशास्त्राणि कृत्स्नशः

Aun residiendo en el vientre, dominó por completo los Vedas con sus miembros auxiliares, así como las Smṛtis, los Purāṇas y los tratados de liberación, en su totalidad.

Verse 17

तत्रस्थोऽपि दिवा नक्तं स्वाध्यायं प्रकरोति सः । न च जन्मोत्थजां बुद्धिं कथंचिदपि चिंतयेत्

Aun permaneciendo allí, él practicaba el svādhyāya, la recitación y el estudio sagrados, de día y de noche; y de ningún modo daba cabida a una mente nacida de la condición mundana del nacimiento.

Verse 18

सापि माता परा पीडां नित्यं याति तथाकुला । यथायथा स संयाति वृद्धिं जठरमाश्रितः

También aquella madre, afligida y turbada, padecía sin cesar un dolor intensísimo, conforme él—morando en su vientre—crecía cada vez más.

Verse 19

ततश्च विस्मयाविष्टो व्यासो वचनमब्रवीत् । कस्त्वं मद्गृहिणीकुक्षौ प्रविष्टो गर्भरूपधृक्

Entonces Vyāsa, sobrecogido de asombro, pronunció estas palabras: “¿Quién eres tú, que has entrado en el vientre de mi esposa, tomando la forma de un feto?”

Verse 21

गजोऽहं तुरगश्चापि कुक्कुटश्छाग एव च । योनीनां चतुराशीतिसहस्राणि च संख्यया

“He sido elefante, y también caballo, gallo y asimismo cabra; y los yoni, las formas de nacimiento, se cuentan en número de ochenta y cuatro mil.”

Verse 22

भ्रांतोऽहं तेषु सर्वेषु तत्कोऽहं प्रब्रवीमि किम् । सांप्रतं मानुषो भूत्वा जठरं समुपाश्रितः

“He vagado por todos esos nacimientos; así pues, ¿qué puedo decir—quién soy yo? Ahora, habiendo llegado a ser humano, me he acogido a este vientre como refugio.”

Verse 23

मानुषं न करिष्यामि निष्कामं च कथंचन । निर्विष्टो भ्रममाणोऽत्र संसारे दारुणे ततः

«No haré de esta vida humana una vida sin deseos—de ningún modo; pues, tras vagar por este terrible saṃsāra, he quedado hastiado y disgustado»។

Verse 24

अत्रस्थो भवनिर्मुक्तो योगाभ्यासरतः सदा । मोक्षमार्गं प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

«Permaneciendo aquí mismo, libre del devenir mundano, siempre entregado a la práctica del yoga, avanzaré por el sendero de la liberación—y desde este mismo lugar alcanzaré la mokṣa, sin duda.»

Verse 25

तावज्ज्ञानं च वैराग्यं पूर्वजातिस्मृतिर्यथा । यावद्गर्भस्थितो जन्तुः सर्वोऽपि द्विजसत्तम

«Mientras el ser viviente permanece en el seno materno, oh el mejor de los dos veces nacidos, en él moran el conocimiento y el desapego, junto con el recuerdo de nacimientos anteriores.»

Verse 26

यदा गर्भाद्विनिष्क्रांतः स्पृश्यते विष्णुमायया । तदा नाशं व्रजत्याशु सत्यमेतदसंशयम्

«Pero cuando sale del vientre y es tocado por la māyā de Viṣṇu, entonces (ese conocimiento y desapego) perece pronto; esto es verdad, sin duda.»

Verse 27

तस्मान्नाहं द्विजश्रेष्ठ निष्क्रमिष्ये कथंचन । गर्भादस्मात्प्रयास्यामि स्थानान्मोक्षमसंशयम्

«Por eso, oh el mejor de los dos veces nacidos, no saldré de ningún modo. Desde este mismo estado en el vientre partiré hacia la mokṣa desde este lugar—sin duda.»

Verse 28

व्यास उवाच । न भविष्यति ते माया वैष्णवी सा कथंचन । सुघोरान्नरकादस्मान्निष्क्रमस्व विगर्हितात्

Vyāsa dijo: Esa māyā vaiṣṇavī no surgirá en ti de modo alguno. Sal de este infierno de encierro, sumamente terrible y censurable.

Verse 29

गर्भवासात्ततो योगं समाश्रित्य शिवं व्रज । तस्माद्दर्शय मे वक्त्रं स्वकीयं येन मे भवेत् । आनृण्यं पितृलोकस्य तव वक्त्रस्य दर्शनात्

Luego, dejando la morada en el vientre, acógete al yoga y alcanza a Śiva. Por ello, muéstrame tu propio rostro, para que al ver tu rostro quede yo libre de mi deuda con el mundo de los antepasados.

Verse 30

गर्भ उवाच । वासुदेवं प्रतिभुवं यदि मे त्वं प्रयच्छसि । इदानीं यत्स्वयं तन्मे जन्म स्यान्नान्यथा द्विज

El Garbha dijo: Si me concedes a Vāsudeva mismo como protector y garante, entonces que mi nacimiento sea ahora tal como es, por Su propia voluntad; de otro modo, no, oh dos veces nacido.

Verse 31

सूत उवाच । ततो व्यासो द्रुतं गत्वा द्वारकां प्रति दुःखितः । कथयामास वृत्तांतं विस्तराच्चक्रपाणिने

Sūta dijo: Entonces Vyāsa, afligido, fue con presteza hacia Dvārakā y narró en detalle todo lo sucedido al Señor portador del disco (Kṛṣṇa).

Verse 32

तेनैव सहितः पश्चात्स्वगृहं पुनरागतः । व्यासः प्रतिभुवं तस्मै दातुं विष्णुं निरंजनम्

Después, acompañado por Él, Vyāsa regresó de nuevo a su morada, para otorgar a aquel ser a Viṣṇu —el Señor inmaculado— como garante prometido.

Verse 33

श्रीकृष्ण उवाच । प्रतिभूरस्मि नाशाय मायायास्तव निर्गमे । मद्वाक्यान्निष्क्रमं कृत्वा गच्छ मोक्षमनुत्तमम्

Śrī Kṛṣṇa dijo: «Yo soy tu garante, para que la māyā sea destruida cuando salgas. Obrando según Mi palabra y saliendo, ve hacia la liberación suprema e insuperable».

Verse 34

ततो द्रुतं विनिष्क्रांतो विष्णुवाक्येन स द्विजाः । द्वादशाब्दप्रमाणस्तु यौवनस्य समीपगः

Entonces, impulsado por la palabra de Viṣṇu, salió con presteza, oh nacidos dos veces; y aunque su edad era de sólo doce años, se hallaba ya cercano a la juventud, maduro más allá de sus años.

Verse 35

ततः प्रणम्य दैत्यारिं व्यासं च जननीं तथा । प्रस्थितो वनवासाय तत्क्षणाद्व्यासनंदनः

Luego, tras postrarse ante el Matador de los asuras (el Señor), ante Vyāsa y también ante su madre, el hijo de Vyāsa partió al instante hacia la vida del bosque, abrazando la renuncia.

Verse 36

अथ तं स मुनिः प्राह तिष्ठ पुत्रात्ममंदिरे । संस्काराञ्जातकाद्यांश्च येन ते प्रकरोम्यहम्

Entonces el sabio le dijo: «Detente, hijo mío, dentro del recinto de mi morada-āśrama, para que yo realice para ti los saṃskāra, los ritos de paso, comenzando por los ritos del nacimiento».

Verse 37

शिशुरुवाच । संस्काराः शतशो जाता मम जन्मनिजन्मनि । भवार्णवे परिक्षिप्तो यैरहं बन्धनात्मकैः

El niño dijo: «Cientos de saṃskāra han surgido en mí, nacimiento tras nacimiento; por esas fuerzas que forjan ataduras he sido arrojado al océano del bhava, el devenir mundano».

Verse 38

श्रीभगवानुवाच । शुकवज्जल्पते यस्मात्तवायं पुत्रको मुने । तस्माच्छुकोऽयं नाम्नास्तु योगविद्याविचक्षणः

El Señor Bienaventurado dijo: «Oh sabio, puesto que tu hijo habla como un loro (śuka), que sea conocido con el nombre de “Śuka”, el perspicaz en la ciencia del Yoga».

Verse 39

नायं स्थास्यति हर्म्ये स्वे मोहमायाविवर्जितः । तस्माद्गच्छतु मा स्नेहं त्वं कुरुष्वास्य संभवम्

«No permanecerá en su propio palacio-hogar, pues está libre de engaño y de māyā. Por tanto, déjalo partir; no te aferres con apego—más bien cumple lo que corresponde respecto a su venida a la vida».

Verse 40

अहं गृहं प्रयास्यामि त्वं मुक्तः पैतृकादृणात् । दर्शनादेव पुत्रस्य सत्यमेतन्मयोदितम्

«Yo regresaré a Mi morada. Tú quedas libre de la deuda ancestral; con solo contemplar a tu hijo, esto se cumple—es verdad, así lo he dicho Yo».

Verse 41

एवमुक्त्वा हृषीकेशो व्यासमामंत्र्य सत्वरम् । विहगाधिपमारूढः प्रययौ द्वारकां प्रति

Dicho esto, Hṛṣīkeśa se despidió con presteza de Vyāsa; montando al rey de las aves, partió en dirección a Dvārakā.

Verse 42

ततो गते हृषीकेशे व्यासः पुत्रमुवाच ह । प्रस्थितं वनवासाय निःस्पृहं स्वगृहं प्रति

Después de que Hṛṣīkeśa se hubo ido, Vyāsa habló a su hijo—que había partido para morar en el bosque, desapegado, indiferente incluso hacia su propio hogar.

Verse 43

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरिक्तानां पितृवाक्यं प्रणश्यति । पितृवाक्यं तु यो मोहान्नैव सम्यक्समाचरेत् । स याति नरकं तस्मान्मद्वाक्यात्पुत्र मा व्रज

Dijo Vyāsa: «Para quienes están privados del dharma del cabeza de familia, la amonestación del padre pierde su fuerza. Pero quien, por engaño, no cumple debidamente el mandato paterno, va al infierno. Por eso, hijo mío, no te apartes contra mi palabra».

Verse 44

शुक उवाच । यथाद्याहं त्वया जातो मया त्वं चान्यजन्मनि । संजातोऽसि मुनिश्रेष्ठ तथाहमपि ते पिता

Śuka dijo: «Así como hoy yo he nacido de ti, del mismo modo en otro nacimiento tú naciste de mí, oh el mejor de los sabios. De esa manera, yo también he sido tu padre».

Verse 45

तस्माद्वाक्यं त्वया कार्यं यद्येषा धर्मसंस्थितिः । नाहं निषेधनीयस्तु व्रजमानस्तपोवनम्

Por tanto, si éste es en verdad el curso establecido del dharma, debes cumplir mis palabras. No intentes detenerme, pues parto hacia el tapovana, el bosque de las austeridades.

Verse 46

व्यास उवाच । ब्राह्मणस्य गृहे जन्म पुण्यैः संप्राप्यते नृभिः । संस्कारान्यत्र संप्राप्य वेदोक्तान्मुनिराप्यते

Dijo Vyāsa: «Por méritos acumulados, los hombres obtienen nacer en un hogar de brāhmaṇa. Allí, tras recibir los saṃskāra prescritos por el Veda, se alcanza la condición de un muni (sabio).»

Verse 47

शुक उवाच । संस्कारैराप्यते मुक्तिर्यदि कर्म शुभं विना । पाखंडिनोऽपि यास्यंति तन्मुक्तिं व्रतधारिणः

Śuka dijo: «Si la liberación pudiera alcanzarse sólo por los saṃskāra, sin conducta virtuosa, entonces hasta los hipócritas llegarían a esa liberación con sólo asumir votos externos.»

Verse 48

व्यास उवाच । ब्रह्मचारी भवेत्पूर्वं गृहस्थश्च ततः परम् । वानप्रस्थो यतिश्चैव ततो मोक्षमवाप्नुयात्

Dijo Vyāsa: Primero debe uno ser brahmacārin, discípulo en castidad; luego, gṛhastha, sostén del hogar. Después, vānaprastha, morador del bosque, y finalmente yati, renunciante. Por esta sucesión se alcanza la mokṣa, la liberación.

Verse 49

शुक उवाच । ब्रह्मचर्येण चेन्मोक्षस्तत्षण्ढानां सदा भवेत् । गृहस्थाश्रमिणां चेत्स्यात्तत्सर्वं मुच्यते जगत्

Dijo Śuka: Si la liberación se lograra sólo por el brahmacarya, pertenecería siempre a los impotentes. Y si se lograra sólo por ser gṛhastha, entonces el mundo entero quedaría liberado.

Verse 50

अथवा वनरक्तानां तन्मृगाणां प्रजायते

O bien, esa liberación nacería para los ciervos y las bestias que se entregan al bosque.

Verse 51

अथवा यतिधर्माणां यदि मोक्षो भवेन्नृणाम् । दरिद्राणां च सर्वेषां तन्मुक्तिः प्रथमा भवेत्

Y de nuevo: si la liberación de los hombres surgiera sólo de la disciplina del yati, entonces, entre todos, los pobres alcanzarían primero esa liberación.

Verse 52

व्यास उवाच । गृहस्थधर्मरक्तानां नृणां सन्मार्गगामिनाम् । इह लोकः परश्चैव मनुना संप्रकीर्तितः

Dijo Vyāsa: Para los hombres entregados al dharma del gṛhastha y que caminan por el buen sendero, Manu ha proclamado asegurados tanto este mundo como el venidero.

Verse 53

श्रीशुक उवाच । गृहगुप्तौ सुगुप्तानां बंधानां बंधुबंधनैः । मोहरागसमावेशात्सन्मार्ग गमनं कुतः

Dijo Śrī Śuka: Cuando uno queda bien oculto en la fortaleza custodiada del hogar, atado por los lazos de parientes y apegos, ¿cómo podría andar por el buen sendero, si está sobrecogido por la ilusión y la pasión?

Verse 54

व्यास उवाच । कष्टं वने निवसतोऽत्र सदा नरस्य नो केवलं निजतनुप्रभवं भवेच्च । दैवं च पित्र्यमखिलं न विभाति कृत्यं तस्माद्गृहे निवसतात्महितं प्रचिन्त्यम्

Dijo Vyāsa: Para el hombre que mora siempre en el bosque, la dureza surge, y no sólo de lo nacido del propio cuerpo. Además, el conjunto de deberes hacia los dioses y hacia los antepasados no resplandece debidamente (no puede cumplirse como es debido). Por eso, viviendo en casa, debe meditarse y buscarse lo que en verdad es benéfico para el ser.

Verse 55

श्रीशुकदेव उवाच । भावेन भावितमहातपसां मुनीनां तिष्ठन्ति तावदखिलानि तपःफलानि । यत्ते निकाशशरणाः पुरुषा न जातु पश्यंत्यसज्जनमुखानि सुखं तदेव

Dijo Śrī Śukadeva: Mientras los grandes ascetas y sabios permanezcan interiormente impregnados de intención sagrada (bhāva), todos los frutos de sus austeridades se mantienen firmes. En verdad, ésa es tu dicha: que los hombres que se refugian en el discernimiento puro jamás tengan que contemplar los rostros de los malvados.

Verse 56

व्यास उवाच । गृहं परिग्रहः पुंसां गृहस्थाश्रमधर्मिणाम् । इहलोके परे चैव सुखं यच्छति शाश्वतम्

Dijo Vyāsa: Para los hombres consagrados al dharma del āśrama del cabeza de familia, el hogar y las posesiones legítimas son apoyos adecuados; otorgan felicidad perdurable en este mundo y también en el más allá.

Verse 57

श्रीशुक उवाच । शीतं हुताशादपि दैवयोगात्सञ्जायते चन्द्रमसोऽपि तापः । परिग्रहात्सौख्यसमुद्भवोऽत्र भूतोऽभवद्भावि न मर्त्यलोके

Dijo Śrī Śuka: Por el giro del destino, hasta el fuego puede sentirse frío, y hasta la luna puede arder con calor. Del mismo modo, en este mundo mortal, la dicha nacida de las posesiones nunca es estable, sea en el pasado, en el presente o en lo por venir.

Verse 58

व्यास उवाच । सुपुण्यैर्लभ्यते कृच्छ्रान्मानुष्यं भुवि दुर्लभम् । तस्मिंल्लब्धे न किं लब्धं यदि स्याद्गृहधर्मवित्

Dijo Vyāsa: Por grandes méritos, y sólo con dificultad, se alcanza en la tierra el raro nacimiento humano. Habiéndolo obtenido, ¿qué es lo que no se obtiene—si uno comprende de verdad el dharma de la vida de hogar?

Verse 59

श्रीशुकदेव उवाच । यदि स्याज्ज्ञानसंयुक्तो जन्मकालेत्र मानवः । निजावस्थां समालोक्य तज्ज्ञानं हि विलीयते

Dijo Śrī Śukadeva: Aun si un hombre estuviera dotado de conocimiento desde el mismo instante de nacer, al contemplar su propia condición y limitaciones, ese conocimiento en verdad se disolvería.

Verse 60

व्यास उवाच । मुदितस्यापि पुत्रस्य गर्दभस्यार्भकस्य च । भस्मलोलस्य लोकस्य शब्दोऽपि रटतो मुदे

Dijo Vyāsa: Incluso por un hijo—aunque sea como un pollino recién nacido—este mundo, amante de la ceniza, alza la voz y grita de alegría.

Verse 61

श्रीशुक उवाच । रसता सर्पता धूलि लोके त्वशुचिना चिरम् । मुनेऽत्र शिशुना लोकस्तुष्टिं याति स बालिशः

Dijo Śrī Śuka: Aquí, en este mundo, por largo tiempo hay polvo impuro, que grita y se arrastra. Y sin embargo, oh sabio, la gente se complace sólo por un bebé; tales son las maneras infantiles del mundo.

Verse 62

व्यास उवाच । पुंनामास्ति महारौद्रो नरको यममन्दिरे । पुत्रहीनो व्रजेत्तत्र तेन पुत्रः प्रशस्यते

Dijo Vyāsa: En el reino de Yama hay un infierno terriblemente feroz llamado Puṃnāma. Se dice que quien carece de hijo varón va allí; por eso se alaba al hijo.

Verse 63

श्रीशुक उवाच । यदि स्यात्पुत्रतः स्वर्गः सर्वेषां स्यान्महामुने । शूकराणां शुनां चैव शलभानां विशेषतः

Dijo Śrī Śuka: «Si el cielo se alcanzara sólo por tener hijos, oh gran sabio, el cielo pertenecería a todos—en especial a los cerdos, a los perros y aun a las polillas».

Verse 64

व्यास उवाच । पितॄणामनृणो मर्त्यो जायते पुत्रदर्शनात् । पौत्रस्यापि च देवानां प्रपौत्रस्य दिवाश्रयः

Dijo Vyāsa: «Al contemplar a un hijo, el mortal queda libre de deuda hacia los antepasados. También por medio de un nieto los dioses quedan complacidos; y por medio de un bisnieto hay, por así decirlo, un sostén en la morada celeste».

Verse 65

शुक उवाच । चिरायुर्ज्जायते गृध्रः संततिं पश्यते निजाम् । क्रमेण संततं किं न स मोक्षं प्रतिपद्यते

Dijo Śuka: «El buitre nace longevo y contempla la continuidad de su propia estirpe. Si, con el tiempo, puede ver una sucesión ininterrumpida, ¿por qué no habría de alcanzar también, por ese mismo curso gradual, la liberación (mokṣa)?»

Verse 66

सूत उवाच । एवमुक्त्वा परित्यज्य पितरं स वनं गतः । मातरं च सुदुःखार्तां प्रलपन्तीमनेकधा

Dijo Sūta: «Tras decir esto, abandonó a su padre y se fue al bosque, dejando también a su madre, afligida por un dolor intensísimo, lamentándose de muchas maneras».

Verse 67

तं दृष्ट्वा दुःखितो व्यासो निराशः पुत्रदर्शने । पुत्रशोकाभिसंतप्तो भार्यया सहितोऽभवत्

Al ver aquello, Vyāsa se entristeció, sin esperanza de volver a ver a su hijo. Abrasado por el dolor filial, permaneció junto a su esposa, compartiendo la aflicción.