Adhyaya 141
Sūta narra la presencia de una deidad en Hāṭakeśvara-kṣetra: se dice que el mero darśana (contemplación devota) concede miṣṭānna, alimento dulce y nutritivo. El rey Vasusena de Ānarta aparece como extraordinariamente generoso, donando joyas, vehículos y vestiduras, sobre todo en momentos auspiciosos como saṅkrānti, vyatīpāta y los eclipses; sin embargo, descuida los dones más simples y necesarios—grano/alimento y agua—por considerarlos demasiado comunes. Tras la muerte, aunque alcanza un estado celestial por su dāna, sufre hambre y sed intensas incluso en el cielo, y entiende su “svarga” como un infierno en la práctica. Suplica a Indra, quien explica el cálculo del dharma: la satisfacción duradera en este mundo y en el otro requiere la dádiva constante de agua y comida con el debido sentido de ofrenda; la abundancia numérica de otros regalos no sustituye la caridad basada en la necesidad. Indra afirma que el alivio del rey depende de que su hijo done agua y grano en su nombre, pero al principio el hijo no lo hace. Llega Nārada, conoce la situación y desciende a la tierra para instruir a Satyasena. Este comienza a alimentar a los brahmanes con miṣṭānna y establece la distribución de agua, especialmente en verano. Luego sobreviene una sequía de doce años que trae hambruna y dificulta continuar las dádivas; el padre aparece en sueños pidiendo ofrendas de comida y agua en su nombre. Satyasena realiza el culto a Śiva, instala un liṅga y observa votos y disciplinas; Śiva concede la gracia de lluvias abundantes y cosechas plenas, y declara que quien contemple ese liṅga al amanecer obtendrá alimento dulce como amṛta, mientras que el devoto sin deseo alcanzará la morada de Śiva. El capítulo concluye afirmando que, en la era de Kali, el darśana matutino con bhakti otorga miṣṭānna o, para quien nada busca, cercanía espiritual a Śūlin (Śiva).
Shlokas
Verse 1
सूतौवाच । तथान्योऽपि हि तत्रास्ति देवो मिष्टान्नदायकः । यस्य संदर्शनादेव मिष्टान्नं लभते नरः
Dijo Sūta: «Allí también hay otra deidad, dadora de dulces alimentos; con sólo contemplarla, el hombre obtiene ofrendas dulces».
Verse 2
आसीत्पूर्वं नृपो नाम्ना वसुसेन इति स्मृतः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातो बृहत्कल्पे द्विजोत्तमाः
En tiempos antiguos hubo un rey llamado Vasusena, así se recuerda. Oh mejores de los brahmanes, fue célebre como soberano de Ānarta en el gran eón, el Bṛhatkalpa.
Verse 3
अत्यैश्वर्यसमायुक्तो गजवाजिरथान्वितः । जितारिपक्षस्तेजस्वी दाता भोगी जितेंद्रियः
Estaba colmado de gran prosperidad, provisto de elefantes, caballos y carros; había vencido a las huestes enemigas, resplandecía en poder, era dadivoso, capaz de gozar conforme al dharma y dueño de sus sentidos.
Verse 4
स संक्रांतौ व्यतीपाते ग्रहणे रवि सोमयोः । पर्वकालेषु चान्येषु विविधेषु सुभक्तितः
Con profunda devoción, realizaba obras piadosas en Saṅkrānti, en Vyatīpāta, durante los eclipses del Sol y de la Luna, y también en otros diversos tiempos festivos.
Verse 5
प्रयच्छति द्विजातिभ्यो रत्नानि विविधानि च । इंद्रनीलमहानीलविद्रुमस्फटिकादि च
Otorgaba a los dvija, los dos veces nacidos, diversas joyas: indranīla (zafiro), grandes gemas azules, coral, cristal y otras semejantes.
Verse 6
माणिक्यमौक्तिकान्येव विद्रुमाणि विशेषतः । हस्त्यश्वरथयानानि वस्त्राणि विविधानि च
Daba rubíes y perlas, y en especial corales; y también vehículos—elefantes, caballos y carros—y vestiduras de muchas clases, como caridad.
Verse 7
न कस्यचित्प्रदद्यात्स सस्यं ब्राह्मणसत्तमाः । अतीव सुलभं मत्वा तथा तोयं विशेषतः
Sin embargo, no daba grano a nadie, oh excelentísimos brahmanes, pues lo consideraba sumamente fácil de obtener; y del mismo modo el agua, en especial.
Verse 8
ततो राज्यं चिरं कृत्वा दृष्ट्वा पुत्रोद्भवान्सुतान् । कालधर्ममनुप्राप्तः कस्मिंश्चित्कालपर्यये
Entonces, tras reinar largo tiempo y ver nacer a los hijos de su linaje, alcanzó la ley de Kāla (la muerte) cuando llegó cierto ciclo del tiempo.
Verse 9
ततश्च मंत्रिभिस्तस्य सत्यसेन इति स्मृतः । अभिषिक्तः सुतो राज्ये वीर्योदार्यसमन्वितः
Después, su hijo, conocido como Satyasena, fue ungido por los ministros para el reino, dotado de valor y de noble generosidad.
Verse 10
वसुसेनोऽपि संप्राप्य स्वर्गं दानप्रभावतः । दिव्यांबरधरो भूत्वा दिव्यरत्नैर्विभूषितः
Vasusena también, por el poder de su dāna (donación), alcanzó el cielo: vestido con ropajes celestiales y adornado con joyas divinas.
Verse 11
सेव्यमानोऽप्सरोभिश्च विमानवरमाश्रितः । बभ्राम सर्वलोकेषु स्वेच्छया क्षुत्समावृतः
Atendido por apsarās y asentado en un excelente vimāna, vagó a voluntad por todos los mundos, y sin embargo estaba envuelto por el hambre.
Verse 12
पिपासाकुलचित्तश्च मुखेन परिशुष्यता । न कंचिद्ददृशे तत्र भुंजानमपरं दिवि
Con la mente afligida por la sed y la boca reseca, allí en el cielo no vio a nadie que comiera o bebiera.
Verse 13
न च पानसमासक्तं न सस्यं सलिलं न च
No había nadie inclinado a beber; no había grano de alimento, ni siquiera agua.
Verse 14
ततो गत्वा सहस्राक्षमुवाच द्विजसत्तमाः । क्षुत्तृषावृतदेहस्तु लज्जयाऽधोमुखः स्थितः
Entonces fue ante Sahasrākṣa (Indra) y habló. Cubierto su cuerpo por hambre y sed, permaneció con el rostro inclinado por vergüenza.
Verse 15
नैवात्र दृश्यते कश्चित्क्षुत्तृषापरिपीडितः । मां मुक्त्वा विबुधश्रेष्ठ तत्किमेतद्वदस्वमे
«Aquí no se ve a nadie afligido por hambre y sed—salvo a mí. Oh el mejor de los dioses, dime: ¿qué significa esto?»
Verse 16
एष मे स्वर्गरूपेण नरकः समुपस्थितः । किमेतैर्भूषणैर्वस्त्रैर्विमानादिभिरेव च
«Para mí, esto es el infierno que se presenta con forma de cielo. ¿De qué sirven estos adornos, estas vestiduras, y aun estos vimānas y lo demás?»
Verse 17
क्षुधा संपीड्यमानस्य स्वर्गमेतच्छचीपते । अग्नितुल्यं समुद्दिष्टं मम चित्तेऽपि वर्तते
«Oh Señor de Śacī, para quien es oprimido por el hambre, aun este “cielo” se dice semejante al fuego—y así también arde dentro de mi mente.»
Verse 18
तस्मात्कुरु प्रसादं मे यथा क्षुन्न प्रबाधते । नोचेत्क्षिप सुरश्रेष्ठ रौरवे नरके द्रुतम्
Por ello, concédeme tu gracia para que el hambre no me atormente; de lo contrario, oh el mejor de los dioses, arrójame pronto al infierno de Raurava.
Verse 19
इंद्रौवाच । अनर्होसि महीपाल नरकस्य त्वमेव हि । त्वया दानानि दत्तानि संख्याहीनानि सर्वदा
Indra dijo: «Oh rey, no eres digno del infierno; en verdad, no perteneces allí. Sin embargo, los dones que diste carecían siempre de la debida medida y plenitud».
Verse 21
तोयं सान्नं सदा दद्यादन्नं चैव सदक्षिणम् । य इच्छेच्छाश्वतीं तृप्तिमिह लोके परत्र च
Quien anhele una satisfacción perdurable—en este mundo y en el venidero—debe dar siempre agua, alimento cocido y también ofrendas de comida acompañadas de la debida dakṣiṇā (don honorífico).
Verse 22
तस्मात्त्वं हि क्षुधाविष्टः स्वर्गे चैव महीपते । भूषितो भूषणैः श्रेष्ठैर्विमानवरमाश्रितः
Por eso, oh señor de la tierra, aun en el cielo te asalta el hambre, aunque estés adornado con las mejores joyas y asentado en un excelso vimāna (carro celestial).
Verse 23
राजोवाच । अस्ति कश्चिदुपायोऽत्र देवौ वा मानुषोऽपि वा । क्षुत्पिपासेऽतितीव्रे मे विनाशं येन गच्छतः
El rey dijo: «¿Existe aquí algún medio—por un dios o incluso por un hombre—por el cual mi hambre y mi sed, tan intensas, puedan ser destruidas?»
Verse 24
इन्द्र उवाच । यदि कश्चित्सुतस्तुभ्यं विप्रेभ्यः सततं जलम् । ददाति च सदा सस्यं तत्ते तृप्तिः प्रजायते
Dijo Indra: «Si alguno de tus hijos da continuamente agua a los brāhmaṇas, y ofrece siempre grano/alimento, entonces nace para ti la satisfacción.»
Verse 25
नान्यथा पार्थिवश्रेष्ठ एकस्मिन्नपि वासरे । अदत्तस्य तव प्राप्तिः सत्यमेतन्मयोदितम्
Oh, el mejor de los reyes, no puede ser de otro modo: aun por un solo día, si no has dado nada, no hay logro para ti. Ésta es la verdad que yo he pronunciado.
Verse 26
सोऽपि भूमिपतेः पुत्रस्तव यच्छति नोदकम् । न च सस्यं द्विजातिभ्यस्त्वन्मार्गमनुसंचरन्
Pero aun ese hijo tuyo, oh señor de la tierra, al seguir tu senda, no da agua ni grano/alimento a los dvija, los dos veces nacidos.
Verse 27
एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः । ब्रह्मलोकात्स्थितौ यत्र तौ भूमिपसुरेश्वरौ
En ese mismo intervalo llegó Nārada, el mejor de los sabios, desde Brahmaloka, al lugar donde se hallaban los dos: el rey y el señor de los dioses.
Verse 28
ततः शक्रः समुत्थाय तस्मै तुष्टिसमन्वितः । अर्घं दत्त्वा विधानेन सादरं चेदमब्रवीत्
Entonces Śakra (Indra) se levantó, colmado de gozo; y, tras ofrecerle arghya conforme al rito, le dijo respetuosamente estas palabras.
Verse 29
कुतः प्राप्तोऽसि विप्रेंद्र प्रस्थितः क्व च सांप्रतम् । केन कार्येण चेद्गुह्यं न तेऽस्ति वद सांप्रतम्
«Oh el mejor de los brāhmaṇas, ¿de dónde has venido y adónde partes ahora? ¿Y con qué propósito? Si no te es secreto, dímelo de inmediato»។
Verse 30
नारद उवाच । ब्रह्मलोकादहं प्राप्तः प्रस्थितस्तु धरातले । तीर्थयात्राकृते शक्र नान्यदस्तीह कारणम्
Nārada dijo: «He venido de Brahmaloka y ahora parto hacia la tierra. Oh Śakra, es por la peregrinación a los tīrthas sagrados; no hay aquí otra razón.»
Verse 31
सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा स नृपो हृष्टस्तमुवाच मुनीश्वरम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं दीनस्य मुनिपुंगव
Sūta dijo: Al oír esto, el rey se llenó de gozo y habló al señor de los sabios: «Oh toro entre los munis, concédeme tu gracia a mí, que soy desvalido y dependiente.»
Verse 32
त्वया भूमितले वाच्यो मम पुत्रो महीपतिः । आनर्त्ताधिपतिः ख्यातः सत्यसेन इति प्रभो
«En la tierra debes dirigirte a mi hijo, el rey—célebre como soberano de Ānarta—con el nombre de “Satyasena”, oh señor.»
Verse 33
तव तातो मया दृष्टः शक्रस्य सदनं प्रति । क्षुत्पिपासापरीतांगो दीनात्मा देवमध्यगः
«He visto a tu padre, encaminado hacia la morada de Śakra; su cuerpo, acosado por el hambre y la sed, su ánimo abatido, permanecía en medio de los dioses.»
Verse 34
तस्मात्पुत्रोऽसि चेन्मह्यं त्वं सत्यं परिरक्षसि । तन्मन्नाम्ना प्रयच्छोच्चैः सस्यानि सलिलानि च
Por tanto, si en verdad eres mi hijo y guardas la verdad, entonces, en mi nombre, da generosamente—tanto granos/alimento como agua.
Verse 35
स तथेति प्रतिज्ञाय नारदो मुनिसत्तमः । अनुज्ञाप्य सहस्राक्षं प्रस्थितो भूतलं प्रति
Nārada, el mejor de los sabios, prometió: «Así sea». Tras despedirse de Sahasrākṣa (Indra), partió rumbo a la tierra.
Verse 36
ततः क्रमेण तीर्थानि भ्रममाणः स सद्द्विजः । आनर्त्तविषयं प्राप्य सत्यसेनमुपाद्रवत्
Luego, con el paso del tiempo, aquel noble brahmán-sabio vagó por los tīrthas sagrados; al llegar a la región de Ānarta, se dirigió a Satyasena.
Verse 37
अथ संपूजितस्तेन सम्यग्भूपतिना मुनिः । पितुः संदेशमाचख्यौ विजने तस्य सादरम्
Entonces, tras ser debidamente honrado por aquel rey, el sabio le comunicó con respeto—en privado—el mensaje de su padre.
Verse 38
तच्छ्रुत्वा शोकसंतप्तः सत्यसेनो महीपतिः । तं विसृज्य मुनिश्रेष्ठं पूजयित्वा विधानतः
Al oírlo, el rey Satyasena quedó abrasado por el dolor. Tras honrar al mejor de los sabios conforme al rito, se despidió de él con respeto.
Verse 39
ततो जनकमुद्दिश्य मिष्टान्नेन सुभक्तितः । सहस्रं ब्राह्मणेंद्राणां भोजयामास नित्यशः
Entonces, dedicándolo a su padre, con honda devoción alimentó—día tras día—a mil brāhmaṇas eminentes con manjares exquisitos.
Verse 40
प्रपादानं तथा चक्रे ग्रीष्मकाले विशेषतः । त्यक्त्वान्याः सकला याश्च क्रिया धर्मसमुद्भवाः
También estableció prapās, lugares de descanso y agua, especialmente en el verano. Dejando de lado otras observancias meritorias nacidas del dharma, se entregó a este servicio.
Verse 41
एवं तस्य महीपस्य वर्तमानस्य च द्विजाः । अनावृष्टिरभूद्रौद्रा सर्वसस्यक्षयावहा
Así, oh nacidos dos veces, durante el reinado de aquel rey surgió una terrible sequía, portadora de la ruina de todas las cosechas.
Verse 42
यावद्द्वादशवर्षाणि न जलं त्रिदशाधिपः । मुमोच धरणीपृष्ठे सर्वे लोकाः क्षुधार्दिताः
Durante doce años, el señor de los dioses no derramó agua sobre la faz de la tierra; todos los pueblos fueron atormentados por el hambre.
Verse 43
अत्राभावात्ततो भूयो न सस्यं संप्रयच्छति । ब्राह्मणेभ्यः समुद्दिश्य पितरं स्वं यथा पुरा
Por la falta de lluvia aquí, la tierra ya no daba cosecha. Por ello, como antes, hizo ofrendas a los brāhmaṇas, destinándolas a su propio padre entre los Pitṛs.
Verse 44
ततः स क्षुत्परीतांगः पिता तस्य महीपतेः । स्वप्ने प्रोवाच तं पुत्रमतीव मलिनांबरः
Entonces el padre de aquel rey—con el cuerpo abatido por el hambre y las vestiduras sumamente manchadas—habló a su hijo en un sueño.
Verse 45
त्वया पुत्रेण पुत्राहं क्षुत्पिपासासमाकुलः । स्वर्गस्थोऽपि हि तिष्ठामि तस्मादन्नं प्रयच्छ वै । मन्नाम्ना तोयसंयुक्तं यदि त्वं मत्समुद्भवः
«Por ti, hijo mío, yo—siendo padre—permanezco afligido por el hambre y la sed, aun morando en el cielo. Por eso, ofrece alimento, acompañado de agua y dedicado en mi nombre, si en verdad has nacido de mí.»
Verse 46
ततः शोकसमायुक्तः स नृपः स्वप्नदर्शनात् । अन्नाभावात्समं मंत्रं मंत्रिभिः स तदाकरोत्
Entonces aquel rey, colmado de pena por la visión del sueño, consultó con sus ministros y tomó consejo, pues no había alimento disponible.
Verse 47
अहमाराधयिष्यामि सस्यार्थे वृषभध्वजम् । राज्ये रक्षा विधातव्या भवद्भिः सादरं सदा
«Yo adoraré a Vṛṣabhadhvaja (Śiva, cuyo estandarte lleva el toro) por el bien de las cosechas. Vosotros debéis, siempre y con esmero, velar por la protección del reino.»
Verse 48
ततोऽत्रैव समागत्य स्थापयित्वा महेश्वरम् । सम्यगाराधयामास व्रतैश्च नियमैस्तथा
Luego, viniendo a este mismo lugar, estableció a Maheśvara (Śiva) y lo adoró debidamente mediante votos sagrados y observancias disciplinadas.
Verse 49
अथ तस्य गतस्तुष्टिं वर्षांते भगवाञ्छिवः । अब्रवीद्वरदोऽस्मीति प्रार्थयस्व यथेप्सितम्
Al término del año, el Bhagavān Śiva se complació en él y dijo: «Soy el dador de dones; pide lo que tu corazón anhele».
Verse 51
तथा संजायता वृष्टिः समस्ते धरणीतले । येन सस्यानि जायंते सलिलानि च सांप्रतम्
Y así llovió sobre toda la faz de la tierra; por ello brotaron los cultivos y las aguas volvieron a abundar.
Verse 52
जायतां मम तातस्य स्वर्गस्थस्य महात्मनः । प्रसादात्तव संतृप्तिरक्षया सुरसत्तम
Que haya bienestar para mi padre, esa gran alma que mora en el cielo. Por tu gracia, oh el mejor de los dioses, que tu complacencia sea inagotable e imperecedera.
Verse 53
श्रीभगवानुवाच । भविता न चिराद्वृष्टिः प्रभूता धरणीतले । भविष्यंति तथान्नानि यानि कानि महीतले
El Señor Bienaventurado dijo: «Pronto habrá abundante lluvia sobre la tierra. Y así, toda clase de granos y alimentos surgirán del suelo».
Verse 54
तस्मात्त्वं गच्छ राजेंद्र स्वगृहं प्रति सांप्रतम् । मम वाक्यादसंदिग्धमेतदेव भविष्यति
Por tanto, oh señor de reyes, ve ahora a tu propia morada. Por la autoridad de mi palabra, sin duda, esto mismo acontecerá.
Verse 55
तच्चैतन्मामकं लिंगं यत्त्वया स्थापितं नृप । प्रातरुत्थाय यः कश्चित्सम्यक्तद्वीक्षयिष्यति
Y este es Mi liṅga que tú has establecido, oh rey. Quienquiera que, al levantarse al alba, lo contemple debidamente con reverencia—
Verse 56
मिष्टान्नममृतस्वादु स हि नूनमवाप्स्यति । मम वाक्यान्नृपश्रेष्ठ सदा जन्मनिजन्मनि
Él obtendrá sin duda alimento dulce, de sabor como néctar de amṛta. Por Mi palabra, oh el mejor de los reyes, así será siempre, nacimiento tras nacimiento.
Verse 57
स एवं भगवानुक्त्वा ततश्चादर्शनं गतः । सोऽपि राजा निजं स्थानं हर्षेण महतान्वितः । आजगाम चकाराथ राज्यं निहतकंटकम्
Habiendo dicho esto, el Señor desapareció de la vista. El rey también, colmado de inmensa alegría, volvió a su morada y luego gobernó su reino, libres ya de espinas (aflicciones).
Verse 58
सूत उवाच । अद्यापि कलिकालेऽत्र संप्राप्ते दारुणे युगे । यस्तं मिष्टान्नदं पश्येत्प्रातरुत्थाय भक्तितः
Dijo Sūta: Aun hoy, en esta era de Kali, cuando ha llegado este yuga terrible, quien se levante al alba y, con devoción, contemple a Miṣṭānnada (el dador de dulce alimento)—
Verse 59
स मिष्टान्नमवाप्नोति यदि कामयते द्विजाः । निष्कामो वा समभ्येति स्थानं देवस्य शूलिनः
Obtiene dulce alimento si lo desea, oh nacidos dos veces. O bien, si está libre de deseo, alcanza la morada del Señor Śūlin (Śiva, el portador del tridente).
Verse 141
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये मिष्टान्नदेश्वरमाहात्म्यवर्णनंनामैकचत्वारिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः
Así concluye, en el Śrī Skanda Mahāpurāṇa—en la Saṃhitā de ochenta y un mil ślokas—en el sexto libro, el Nāgara-khaṇḍa, dentro del Māhātmya del kṣetra de Hāṭakeśvara, el capítulo titulado «Descripción de la grandeza de Miṣṭānnadeśvara», siendo el Capítulo 141.