Adhyaya 38

Verse 1

नारद उवाच । भूमेर्योजनलक्षे च कौरव्य रविमंडलम् । योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

Dijo Nārada: Oh descendiente de Kuru, el orbe solar está a una distancia de un lakh de yojanas de la tierra. El carro del Sol mide nueve mil yojanas.

Verse 2

ईषादंडस्ततैवास्य द्विगुणः परिकीर्तितः । सार्धकोटिस्तथा सप्त नियुतानि विवस्वतः

El timón de ese carro se declara de longitud doble. Y de Vivasvān (el Sol) se dice que hay siete y medio koṭis y también siete niyutas (en medida o número).

Verse 3

योजनानां तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितम् । त्रिनाभि तच्च पंचारं षण्नेमि परिकीर्तितम्

Su eje mide tantos yóyanas, y sobre él queda asentada la rueda. Esa rueda se describe con tres cubos, cinco radios y seis aros.

Verse 4

चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयोऽक्षोऽपि विस्तृतः । पंच चान्यानि सार्द्धानि स्यन्दनस्य तु पांडव

El segundo eje también se extiende hasta cuarenta mil (yóyanas). Y, oh Pāṇḍava, el carro (syandana) tiene además cinco y medio más en su medida, aparte de ello.

Verse 5

अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणं तद्युगार्द्धयोः । ह्रस्वोऽक्षस्तद्युगार्द्धं च ध्रुवाधारं रथस्य वै

La medida de ambos ejes es también la medida de sus medios yugos. El eje más corto y ese medio yugo son, en verdad, el soporte fijo (dhruvādhāra) del carro.

Verse 6

द्वितीयोऽक्षस्तथा सव्ये चक्रं तन्मानसे स्थितम् । हयाश्च सप्त च्छांदांसि तेषां नामानि मे श्रृणु

El segundo eje, del mismo modo, está a la izquierda; y en ese lado se asienta la rueda. Y hay siete caballos—nombrados según los metros védicos. Escucha de mí sus nombres.

Verse 7

गायत्री च बृहत्युष्णिग्जगती त्रिष्टुवेव च । अनुष्टुप्पंक्तिरित्युक्ताश्छंदांसि हरयो रवेः

Gāyatrī, Bṛhatī, Uṣṇik, Jagatī, Triṣṭubh; y también Anuṣṭubh y Paṅkti: éstos son los metros védicos proclamados como los “corceles” del Sol, que llevan su resplandor en el ritmo ordenado de la palabra sagrada.

Verse 8

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाक्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

Para el Sol, que existe eternamente, no hay en verdad “ocaso” ni “aurora”. Lo que los hombres llaman amanecer y atardecer es sólo la aparición y la desaparición de Ravi ante nuestra vista.

Verse 9

शक्रदीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकीर्णोऽतो विकर्णस्थस्त्रिकोणार्धपुरे तथा

Permaneciendo en las ciudades de Indra y de los demás dioses, él (el Sol) toca, en su curso, las “tres ciudades” celestes. Por eso se le describe como “difundido”: situado en las direcciones, y moviéndose también por las divisiones triangulares y de “media ciudad” de la esfera cósmica.

Verse 10

अयनस्योत्तरस्यादौ मकरं याति भास्करः । ततः कुम्भं च मीनं च राशे राश्यंतरं तथा

Al comienzo del curso septentrional (uttarāyaṇa), Bhāskara entra en Makara (Capricornio). Luego pasa a Kumbha (Acuario) y a Mīna (Piscis), avanzando de signo en signo según el debido orden.

Verse 11

त्रिष्वेतेष्वथ भुक्तेषु ततो वैषुवतीं गतिम् । प्रयाति सविता कुर्वन्नहोरात्रं च तत्समम्

Cuando estos tres signos han sido recorridos, Savitṛ alcanza el movimiento equinoccial (vaiṣuvatī); y hace que el día y la noche sean iguales en medida.

Verse 12

ततो रात्रिः क्षयं याति वर्धते तु दिनं दिनम् । ततश्च मिथुनस्यांते परां काष्ठामुपागतः

Después, la noche mengua y el día crece día tras día. Y al final de Mithuna (Géminis), él alcanza el límite supremo, el punto más alto de ese avance hacia el norte.

Verse 13

राशिं कर्कटकं प्राप्य कुरुते दक्षिणायांनम् । कुलालचक्रपर्यंतो यथा शीघ्रं निवर्तते

Al llegar al signo de Karkaṭaka (Cáncer), inicia el curso meridional (dakṣiṇāyana). Como el borde de la rueda del alfarero, entonces retorna con presteza.

Verse 14

दक्षिणायक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं निवर्तते । अतिवेगितया कालं वायुमार्गबलाच्चरन्

En el curso del dakṣiṇāyana, el Sol también retorna con rapidez. Con ímpetu extraordinario recorre el tiempo, impulsado por la fuerza de las sendas del viento.

Verse 15

तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं स कालेनाल्पेन गच्छति । कुलालचक्रमध्यस्थो यता मंदं प्रसर्पति

Por ello recorre una extensión mayor de la tierra en menor tiempo. Así como quien está en la parte exterior de la rueda del alfarero se mueve veloz, así en esa fase avanza con rapidez.

Verse 16

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मंदविक्रमः । तस्माद्दीर्घेण कालेन भूमिमल्पं निगच्छति

Del mismo modo, en el udagayana (curso septentrional), el Sol avanza con paso más suave y lento. Por eso, en largo tiempo recorre sólo una pequeña porción de la tierra.

Verse 17

संध्याकाले च मंदेहाः सूर्यमिच्छंति खादितुम् । प्रजापतिकृतः शापस्तेषां फाल्गुन रक्षसाम्

Al tiempo del crepúsculo, los demonios Māndehā desean devorar al Sol. Oh Phālguna, ésta es la maldición que Prajāpati pronunció sobre esos rākṣasas.

Verse 18

अक्षयत्वं शरीराणां मरणं च दिनेदिने । ततः सूर्यस्य तैर्युद्धं भवत्यत्यंतदारुणम्

Sus cuerpos parecen imperecederos, y sin embargo mueren una y otra vez cada día; por ello, su combate contra el Sol se vuelve sumamente terrible.

Verse 19

ततो गायत्रिपूतं यद्द्विजास्तोयं क्षिपंति च । तेन दह्यंति ते पापाः संध्योपासनतः सदा

Entonces, el agua que los dos veces nacidos arrojan—purificada por la Gāyatrī—quema a esos seres pecadores; así, por la constante adoración del crepúsculo, quedan siempre abrasados.

Verse 20

ये संध्यां नाप्युपासंते कृतघ्ना यांति रौरवम् । प्रतिमासं पृथक्सूर्य ऋषिगन्धर्वराक्षसैः

Quienes no practican ni siquiera el rito del sandhyā, por ingratos, van al infierno Raurava. Y el Sol, distinto en cada mes, es acompañado en su curso por rishis, gandharvas y rākṣasas.

Verse 21

अप्सरोग्रामणीसर्पैरथो याति च सप्तभिः । धातार्यमा मित्रवरुणौ विवस्वानिन्द्र एव च

Además, él avanza con siete (compañeros)—apsaras, jefes y serpientes—y también con Dhātā, Aryamā, Mitra y Varuṇa, con Vivasvān y asimismo con Indra.

Verse 22

पूषा च सविता सोऽथ भगस्त्वष्टा च कीर्तितः । विष्णुश्चैत्रादिमासेषु आदित्या द्वादश स्मृताः

Pūṣan y Savitṛ, luego Bhaga y Tvāṣṭṛ también son proclamados; y Viṣṇu: así, comenzando con el mes de Caitra, se recuerdan los doce Ādityas como potencias regentes.

Verse 23

ततो दिवाकरस्थानान्मंडलं शशिनः स्तितम् । लक्षमात्रेण तस्यापि त्रिचक्रोरथ उच्यते

Entonces, más allá de la morada del Sol se halla la órbita de la Luna; se dice que está a una distancia de cerca de un lakh de yojanas. Aun para él, el carro se describe como de tres ruedas.

Verse 24

कुंदाभा दश चैवाश्वा वामदक्षिणतो युताः । पूर्णे शतसहस्रे च योजनानां निशाकरात्

Diez caballos blancos como el jazmín, uncidos a izquierda y derecha, tiran de ese carro. Y a la distancia plena de cien mil yojanas más allá de la Luna…

Verse 25

नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्प्रकाशते । चतुर्दश चार्बुदान्यप्यशीतिः सरितांपतिः

Por encima de eso resplandece toda la esfera de las constelaciones. (Su medida) se declara como catorce arbuda y ochenta; así se describe al señor de los ríos.

Verse 26

विंशतिश्च तथा कोट्यो नक्षत्राणां प्रकीर्तिताः । द्वे लक्षे चोत्तरे तस्माद्बुधो नक्षत्रमण्डलात्

Y se proclaman veinte crores de estrellas. A dos lakhs de yojanas más allá de esa esfera estelar se halla Budha (Mercurio), más allá de la órbita de las constelaciones.

Verse 27

वाय्वग्निद्रव्यसंभूतो रथश्चंद्रसुतस्य च । पिशंगैस्तुरसोष्टाभिर्वायवेगिभिः

El carro del hijo de la Luna (Budha) está formado por sustancias nacidas del viento y del fuego; lo arrastran ocho caballos leonados, veloces, que se mueven con la rapidez del viento.

Verse 28

द्विलक्षश्चोत्तरे तस्माद्बुधाच्चाप्युशना स्मृतः । शुक्रस्यापि रथोष्टाभिर्युक्तोऽभूत्संभवैर्हयैः

Dos lakṣas por encima de aquello, y por encima de Budha (Mercurio), se recuerda a Uśanā (Śukrācārya/Venus). También el carro de Śukra va uncido con ocho caballos nacidos de aquel origen celeste.

Verse 29

लक्षद्वयेन भौमस्य स्मृतो देवपुरोहितः । अष्टाभिः पांडुरैरश्वैर्युक्तोऽस्य कांचनोरथः

A una distancia de dos lakṣas de Bhāuma (Marte) se dice que está el sacerdote de los Devas (Bṛhaspati/Júpiter). Su carro de oro va uncido con ocho caballos de pálido blanco.

Verse 30

सौरिर्बृहस्पतेश्चोर्ध्वं द्विलक्षे समुपस्थितः । आकाशसंभवैरश्वैरष्टाभिः शबलै रथः

Sauri (Śani/Saturno) está situado dos lakṣas por encima de Bṛhaspati (Júpiter). Su carro es tirado por ocho caballos jaspeados, nacidos del cielo (ākāśa).

Verse 31

स्वर्भानोस्तुरगाश्चाष्टौ भृंगाभा धूसरारथम् । वहंति च सकृद्युक्ता आदित्याधःस्थितास्तथा

Los ocho caballos de Svarbhānu, oscuros como abejas, sostienen su carro gris. Uncidos una sola vez, avanzan así, situados por debajo del Sol.

Verse 32

सौरेर्लक्षं स्मृतं चोर्ध्वं ततः सप्तर्षिमण्डलम् । ऋषिभ्यश्चापि लक्षेण ध्रुवश्चोर्ध्वं व्यवस्थितः

Por encima de Sauri (Saturno) en una lakṣa se recuerda que hay una región; más allá de ella está el círculo de los Siete Ṛṣis (Saptarṣi-maṇḍala). Y por encima de los Ṛṣis en otra lakṣa, Dhruva (la Estrella Polar) permanece firmemente establecido.

Verse 33

मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रस्य वै ध्रुवः । ध्रुवोऽपि शिंशुमारस्य पुच्छाधारे व्यवस्थितः

Dhruva, en verdad, se ha vuelto el eje de toda la rueda de las luces (la esfera celeste). Y Dhruva, además, está asentado en el soporte de la punta de la cola del Śiṃśumāra (el delfín cósmico).

Verse 34

यमाहुर्वासुदेवस्य रूपमात्मानमव्ययम् । वायुपाशैर्ध्रुवे बद्धं सर्वमेतच्च फाल्गुन

Aquello que llaman el Sí mismo imperecedero—la propia forma de Vāsudeva—es lo que mantiene todo esto atado a Dhruva mediante lazos de viento, oh Phālguna (Arjuna).

Verse 35

नवयोजनसाहस्रं मण्डलं सवितुः स्मृतम् । द्विगुणं सूर्यविस्तारान्मण्डलं शशिनः स्मृतम्

Se dice que el disco solar (maṇḍala) mide nueve mil yojanas. Se dice que el disco lunar mide el doble de la extensión o diámetro del Sol.

Verse 36

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति । उद्धृत्य पृथिवीच्छायां निर्मलां मण्डलाकृतिः

Svarbhānu (Rāhu), igual a ellos en forma, se desliza reptando por debajo. Al alzar la sombra de la Tierra, aparece como un disco circular, puro y nítido.

Verse 37

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवश्च विधीयते । भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयोऽथ बृहस्पतिः

A Bhārgava (Venus) se le asigna la dieciseisava parte de la medida de la Luna. Y Bṛhaspati (Júpiter) debe entenderse como una cuarta parte menor que Bhārgava.

Verse 38

बृहस्पतेः पादहीनौ वक्रसौरी बुधस्तथा । शतानि पंच चत्वारित्रीणि द्वे चैकयोजनम्

Vakrasaurī (Saturno, de curso torcido) y Budha (Mercurio) son cada uno una cuarta parte menores que Bṛhaspati. Su medida se enuncia en centenas: cinco, cuatro, tres, dos, y por último, un yojana.

Verse 39

योजनार्धप्रमाणानि भानि ह्रस्वं न विद्यते । भूमिलोकश्च भूर्लोकः पादगम्यः प्रकीर्तितः

Los luminares se miden en medio yojana; no se reconoce medida menor. El reino terrenal—Bhūloka, el mundo del suelo—se proclama transitable a pie.

Verse 40

भूमिसूर्यांतरं तच्च भुवर्लोकः प्रकीर्तितः । ध्रुवसूर्यांतरं तच्च नियुतानि चतुर्दश

El intervalo entre la Tierra y el Sol se declara Bhuvarloka. Y el intervalo entre Dhruva y el Sol se dice que es de catorce niyutas.

Verse 41

स्वर्लोकः सोऽपि गदितो लोकसंस्थानचिंतकैः । ध्रुवादूर्ध्वं तथा कोटचिर्महर्लोकः प्रकीर्तितः

También Svarloka es descrito por quienes contemplan la disposición de los mundos. Por encima de Dhruva se proclama Maharloka, extendiéndose en una vasta amplitud medida en koṭis.

Verse 42

द्वे कोट्यौ च जनो यत्र निवसंति चतुःसनाः । चतुर्भिश्चापि कोटीभिस्तपोलोकस्ततः स्मॉतः

Esa región se llama Janoloka, donde moran los Cuatro Kumāras. Y más allá, Tapoloka es recordado como extendiéndose por cuatro koṭis.

Verse 43

वैराजा यत्र ते देवाः स्थिता दाहविवर्जिताः । षड्गुणेन तपोलोकात्सत्यलोको विराजते

Donde moran las deidades Vairāja, libres de tormento y de ardor; más allá de Tapoloka resplandece Satyaloka, seis veces en medida.

Verse 44

अपुनर्मरका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । अष्टादस तथा कोट्यो लक्षाण्यशीतिपंच च

Donde no hay retorno a la muerte, eso se recuerda como Brahmaloka. Su medida se dice: dieciocho koṭis y ochenta y cinco lakṣas.

Verse 45

शुभं निरुपमं स्थानं तदूर्ध्वं संप्रकाशते । भूर्भूवःस्वरिति प्रोक्तं त्रैलोक्यं कृतकं त्विदम्

Por encima de eso se manifiesta una morada auspiciosa e incomparable, resplandeciente. ‘Bhūr, Bhuvaḥ, Svaḥ’: así se nombra la tríada de mundos; y este triple ámbito se llama ‘kṛtaka’, lo construido.

Verse 46

जनस्तपस्तथा सत्यमिति चाकृतकं त्रयम् । कृतकाकृतयोर्मध्ये मर्हर्लोक इति स्मृतः

«Jana, Tapa y Satya»: esta tríada es llamada también el ámbito «akṛtaka», lo no construido. Entre lo construido y lo no construido se recuerda Maharloka.

Verse 47

शून्यो भवति कल्पांते योत्यंतं न विनश्यति । एते सप्त समाख्याता लोकाः पुण्यैरुपार्जिताः

Al término de un kalpa, cuando todo se vuelve vacío, ese estado supremo no perece ni en lo más mínimo. Estos son declarados los siete mundos, alcanzados y ‘ganados’ por el mérito (puṇya).

Verse 48

यज्ञैर्दानैर्जपैर्होमैस्तीर्थैर्व्रतसमुच्चयैः । वेदादिप्रोक्तैरन्यैश्च साध्यांल्लोकानिमान्विदुः

Por medio de sacrificios (yajñas), dádivas, recitaciones (japa), ofrendas al fuego (homa), peregrinaciones a los tīrthas sagrados y la práctica acumulada de votos (vrata)—junto con otras disciplinas enseñadas por los Vedas y las doctrinas afines—se sabe que estos mundos son alcanzables.

Verse 49

ततश्चांडस्य शिरसो धारा नीरमयी शिवा । सर्वलोकान्समाप्लाव्य गंगा मेरावुपागता

Entonces, desde la corona del Huevo cósmico surgió una corriente bendita, hecha de agua y consagrada a Śiva; inundando todos los mundos, esa Gaṅgā llegó al monte Meru.

Verse 50

ततो महीतलं सर्वं पातालं प्रविवेश सा । अंडमूर्ध्नि स्थिता देवी सततं द्वारवासिनी

Después, ella penetró toda la faz de la tierra y también Pātāla, el mundo subterráneo. La Diosa, asentada en la corona del Huevo cósmico, mora perpetuamente como guardiana del umbral.

Verse 51

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता पिंगलेन च । तत्र स्थिता सदा रक्षां कुरुतेऽण्डस्य सा शुभा

Rodeada por crores y crores de diosas, y también por Piṅgala, aquella Diosa auspiciosa permanece allí y protege sin cesar el Huevo cósmico.

Verse 52

निहंति दुष्टसंघातान्महाबलपराक्रमा । वायुस्कंधानि सप्तापिश्रृणुयद्वत्स्थितान्यपि

Poderosa en fuerza y valor, ella aniquila las multitudes de los malvados. Ahora escucha también acerca de los siete “soportes” del viento: cómo están dispuestos.

Verse 53

पृथिवीं समभिक्रम्य संस्थितो मेघमंडले । प्रवहोनाम यो मेघान्प्रवहत्यतिशक्तिमान्

Habiendo abarcado la tierra, el primer viento sustentador permanece en la esfera de las nubes. Se le llama Pravaha, poderosísimo, quien impulsa a las nubes a avanzar.

Verse 54

धूमजाश्वोष्मजा मेघाः सामुद्रैयन पूरिताः । तोयैर्भवंति नीलांगा वर्षिष्ठाश्चैव भारत

Oh Bhārata, las nubes nacidas del humo y del calor, colmadas de humedad extraída del océano, se tornan de cuerpo oscuro por las aguas y son, en verdad, las más copiosas portadoras de lluvia.

Verse 55

द्वितीयश्चावहो नाम निबद्धः सूर्यमंडले । तेन बद्धं ध्रुवेणेदं भ्राम्यते सूर्यमंडलम्

El segundo se llama Āvaha, atado al orbe del Sol. Por él, sujeto a Dhruva, esta esfera solar gira en su curso.

Verse 56

तृतीयश्चोद्वहो नाम चंद्रस्कंधे प्रतिष्ठितः । बद्धं ध्रुवेण येनेदं भ्राम्यते चंद्रमंडलम्

El tercero se llama Udvaha, establecido en el sostén de la Luna. Por él, sujeto a Dhruva, esta esfera lunar gira en su curso.

Verse 57

चतुर्थः संवहो नाम स्थितो नक्षत्रमण्डले । वातरश्मिभिराबद्धं ध्रुवेण सह भ्राम्यते

El cuarto viento, llamado Saṃvaha, mora en la esfera de las mansiones lunares. Atado con cuerdas de rayos de viento, hace girar esa esfera estelar junto con Dhruva, la Estrella Polar.

Verse 58

ग्रहेषु पंचमः सोऽपि विवहो नाम मारुतः । ग्रहचक्रमिदं येन भ्राम्यते ध्रुवसंधितम्

Entre los planetas, el quinto viento también es el Marut llamado Vivaha. Por él, esta rueda planetaria—unida a Dhruva—es puesta en revolución.

Verse 59

षष्ठः परिवहो नाम स्थितः सप्तर्षिमंडले । भ्रमंति ध्रुवसंबद्धा येन सप्तर्षयो दिवि

El sexto, llamado Parivaha, está asentado en la esfera de los Siete Ṛṣis. Unidos a Dhruva, los Siete Sabios del cielo giran por su poder.

Verse 60

सप्तमश्च ध्रुवे बद्धो वायुर्नाम्ना परावहः । येन संस्थापितं ध्रौव्यं चक्रं चान्यानि भारत

Y el séptimo—atado a Dhruva—es el viento llamado Parāvaha. Por él, la rueda centrada en Dhruva, y también los demás círculos, quedan firmemente sostenidos en su orden señalado, oh Bhārata.

Verse 61

यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे । दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः

Al alcanzarlo con gran ímpetu, llegaron hasta los confines mismos de las direcciones: aquellos millares pertenecientes a los diez hijos de Dakṣa, el Prajāpati.

Verse 62

एवमेते दितेः पुत्राः सप्तसप्त व्यवस्थिताः । अनारमंतः संवांति सर्वगाः सर्वधारिणः

Así, estos hijos de Diti están dispuestos en grupos de siete y siete. Sin cesar soplan—yendo por doquier, sosteniendo todas las cosas.

Verse 63

ध्रुवादूर्ध्वमसूर्यं चाप्यनक्षत्रमतारकम् । स्वतेजसा स्वशक्त्या चाधिष्ठितास्ते हि नित्यदा

Por encima de Dhruva no hay sol, ni constelación, ni estrella alguna. Y, sin embargo, esas regiones son sostenidas y regidas eternamente por su propio fulgor y su potencia innata.

Verse 64

इत्यूर्ध्वं ते समाख्यांतं पातालान्यथ मे श्रृणु

Así te he expuesto lo que se halla en lo alto; ahora escucha de mí acerca de los Pātālas, las regiones inferiores.