Adhyaya 97

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततो गच्छेन्महीपाल व्यासतीर्थमनुत्तमम् । दुर्लभं मनुजैः पुण्यमन्तरिक्षे व्यवस्थितम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Entonces, oh protector de la tierra, ve al incomparable Vyāsa-tīrtha—raro de alcanzar para los mortales—un lugar sagrado de inmenso mérito, situado en la región intermedia, como si estuviera en el cielo».

Verse 2

युधिष्ठिर उवाच । कस्माद्वै व्यासतीर्थं तदन्तरिक्षे व्यवस्थितम् । एतदाख्याहि संक्षेपात्त्यज ग्रन्थस्य विस्तरम्

Yudhiṣṭhira dijo: «¿Por qué, en verdad, ese Vyāsa-tīrtha está situado en la región intermedia? Dímelo brevemente; deja a un lado la extensa exposición del texto».

Verse 3

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधु साधु महाबाहो धर्मवान्साधुवत्सल । स्वकर्मनिरतः पार्थ तीर्थयात्राकृतादरः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Bien dicho, bien dicho, oh de poderosos brazos; justo y amante de los virtuosos. Oh Pārtha, estás entregado a tu propio deber y muestras reverencia por la peregrinación a los tīrtha».

Verse 4

दुर्लभं सर्वजन्तूनां व्यासतीर्थं नरेश्वर । पीडितो वृद्धभावेन अकल्पोऽहं नृपात्मज

Oh señor de los hombres, el sagrado vado de Vyāsa (Vyāsa-tīrtha) es sumamente difícil de alcanzar para todos los seres. Afligido por el peso de la vejez, no soy apto para el esfuerzo, oh príncipe.

Verse 5

विसंज्ञो गतवित्तस्तु संजातः स्मृतिवर्जितः । गुह्याद्गुह्यतरं तीर्थं नाख्यातं कस्यचिन्मया

Quedé sin sentido, despojado de riquezas y privado de memoria. Este lugar de peregrinación, más secreto que lo secreto, no ha sido revelado por mí a nadie.

Verse 6

कलिस्तत्रैव राजेन्द्र न विशेद्व्याससंश्रयात् । अन्तरिक्षे तु संजातं रेवायाश्चेष्टितेन तु

Oh rey de reyes, Kali no entra allí en absoluto, pues ese lugar reposa bajo la protección de Vyāsa. En verdad, surgió en el aire medio por la maravillosa acción de la Revā (Narmadā).

Verse 7

विरिञ्चिर्नैव शक्नोति रेवाया गुणकीर्तनम् । कथं ज्ञास्याम्यहं तात रेवामाहात्म्यमुत्तमम्

Ni siquiera Viriñci (Brahmā) puede cantar por completo las virtudes de la Revā. ¿Cómo, pues, querido hijo, podré yo conocer la suprema grandeza de la Revā?

Verse 8

व्यासतीर्थं विशेषेण लवमात्रं ब्रवीम्यतः । प्रत्यक्षः प्रत्ययो यत्र दृश्यतेऽद्य कलौ युगे

Por ello hablaré—en particular—sólo un poco acerca de Vyāsatīrtha. Pues allí, aun hoy en la era del Kali-yuga, se ve prueba directa y certeza palpable.

Verse 9

विहङ्गो गच्छते नैव भित्त्वा शूलं सुदारुणम् । तस्योत्पत्तिं समासेन कथयामि नृपात्मज

Ningún ave pasa atravesando esa estaca sumamente terrible. Te contaré brevemente, oh hijo de rey, cómo llegó a existir.

Verse 10

आसीत्पूर्वं महीपाल मुनिर्मान्यः पराशरः । तेनात्युग्रं तपश्चीर्णं गङ्गाम्भसि महाफलम्

Antaño, oh protector de la tierra, existió el venerable sabio Parāśara. Él practicó una austeridad sumamente feroz en las aguas del Gaṅgā, de gran fruto.

Verse 11

प्राणायामेन संतस्थौ प्रविष्टो जाह्नवीजले । पूर्णे द्वादशमे वर्षे निष्क्रान्तो जलमध्यतः

Entrando en las aguas de Jāhnavī (la Gaṅgā), permaneció firme en prāṇāyāma. Cumplidos doce años, salió desde el centro de las aguas.

Verse 12

भिक्षार्थी संचरेद्ग्रामं नावा यत्रैव तिष्ठति । तत्र तेन परा दृष्टा बाला चैव मनोहरा

Buscando limosna, recorrió una aldea donde una barca estaba apostada. Allí vio a una doncella, sumamente hermosa y cautivadora.

Verse 13

तां दृष्ट्वा स च कामार्त उवाच मधुरं तदा । मां नयस्व परं पारं कासि त्वं मृगलोचने

Al verla, él, afligido por el deseo, habló entonces con dulzura: «Llévame a la otra orilla. ¿Quién eres tú, de ojos de gacela?»

Verse 14

नावारूढे नदीतीरे मम चित्तप्रमाथिनि । एवमुक्ता तु सा तेन प्रणम्य ऋषिपुंगवम्

Cuando él le habló así a ella, sentada en la barca junto a la ribera y turbando su mente, ella se inclinó con reverencia ante aquel toro entre los sabios.

Verse 15

कथयामास चात्मानं दृष्ट्वा तं काममोहितम् । कैवर्तानां गृहे दासी कन्याहं द्विजसत्तम

Al verlo extraviado por el deseo, comenzó a contar su historia: «Oh el mejor de los dos veces nacidos, soy una doncella que sirve como criada en la casa de los pescadores».

Verse 16

नावासंरक्षणार्थाय आदिष्टा स्वामिना विभो । मया विज्ञापितं वृत्तमशेषं ज्ञातुमर्हसि

«Oh señor, mi amo me ha ordenado custodiar y proteger la barca. He expuesto todo lo sucedido; debes conocerlo por completo».

Verse 17

एवमुक्तस्तया सोऽथ क्षणं ध्यात्वाब्रवीदिदम्

Así interpelado por ella, él meditó un instante y luego pronunció estas palabras.

Verse 18

पराशर उवाच । अहं ज्ञानबलाद्भद्रे तव जानामि सम्भवम् । कैवर्तपुत्रिका न त्वं राजकन्यासि सुन्दरि

Parāśara dijo: «Oh bienaventurada, por el poder del conocimiento conozco tu origen. No eres hija de pescadores; oh hermosa, eres una princesa».

Verse 19

कन्योवाच । कः पिता कथ्यतां ब्रह्मन्कस्या वा ह्युदरोद्भवा । कस्मिन्वंशे प्रसूताहं कैवर्ततनया कथम्

La doncella dijo: «Oh brahmán, dímelo: ¿quién es mi padre y de qué vientre nací? ¿En qué linaje fui engendrada, y cómo llegué a ser llamada hija de pescador?»

Verse 20

पराशर उवाच । कथयामि समस्तं यत्त्वया पृष्टमशेषतः । वसुर्नामेति भूपालः सोमवंशविभूषणः

Parāśara dijo: «Te lo relataré todo, por completo y sin omitir nada de lo que has preguntado. Hubo un rey llamado Vasu, ornamento de la dinastía lunar».

Verse 21

जम्बूद्वीपाधिपो भद्रे शत्रूणां भयवर्धनः । शतानि सप्त भार्याणां पुत्राणां च दशैव तु

«Oh bienaventurada, él era el soberano de Jambūdvīpa, acrecentando el temor en sus enemigos. Tenía setecientas esposas y, en verdad, diez hijos.»

Verse 22

धर्मेण पालयेल्लोकानीशवत्पूज्यते सदा । म्लेच्छास्तस्याविधेयाश्च क्षीरद्वीपनिवासिनः

Protegía a los pueblos conforme al dharma y era venerado siempre como un señor. Incluso los mlecchas que habitaban en Kṣīradvīpa no se atrevían a desobedecerle.

Verse 23

तेषामुत्सादनार्थाय ययावुल्लङ्घ्य सागरम् । संयुक्तः पुत्रभृत्यैश्च पौरुषे महति स्थितैः

Para aniquilarlos, marchó y cruzó el océano, acompañado de sus hijos y servidores, todos firmes en gran valor.

Verse 24

समरं तैः समारब्धं म्लेच्छैश्च वसुना सह । जिता म्लेच्छाः समस्तास्ते वसुना मृगलोचने

Entonces los mlecchas, junto con Vasu, entablaron la batalla. Vasu venció a todos aquellos mlecchas, oh dama de ojos de gacela.

Verse 25

करदास्ते कृतास्तेन सपुत्रबलवाहनाः । प्रधाना तस्य सा राज्ञी तव माता मृगेक्षणे

Los hizo tributarios, con sus hijos, sus tropas y sus vehículos. Y la reina principal de aquel rey, oh de ojos de gacela, era tu madre.

Verse 26

प्रवासस्थे महीपाले संजाता सा रजस्वला । नारीणां तु सदाकालं मन्मथो ह्यधिको भवेत्

Mientras el rey estaba ausente, a ella le sobrevino su tiempo. Pues en tales momentos, en las mujeres, se dice que Kāma (Manmatha) se vuelve especialmente poderoso.

Verse 27

विशेषेण ऋतोः काले भिद्यन्ते कामसायकैः । मन्मथेन तु संतप्ताचिन्तयत्सा शुभेक्षणा

Especialmente en la estación fecunda, el ser es herido por las flechas del deseo. Abrasada por Manmatha, aquella dama de bellos ojos comenzó a meditar qué hacer.

Verse 28

दूतं वै प्रेषयाम्यद्य वसुराज्ञः समीपतः । आहूतः सत्वरं दूत गच्छ त्वं नृपसन्निधौ

«Hoy enviaré un mensajero ante el rey Vasu». Y, tras llamarlo, dijo: «Deprisa, mensajero: ve a la presencia del rey».

Verse 29

दूत उवाच । परतीरं गतो देवि वसुराजारिशासनः । तत्र गन्तुमशक्येत जलयानैर्विना शुभे

El mensajero dijo: «Oh señora de porte divino, el rey Vasu, castigador de enemigos, ha ido a la otra orilla. No es posible llegar allí, oh auspiciosa, sin embarcación».

Verse 30

तानि यानानि सर्वाणि गृहीतानि परे तटे । दूतवाक्येन सा राज्ञी विषण्णा कामपीडिता

Todas aquellas barcas habían sido llevadas a la otra orilla. Al oír las palabras del mensajero, la reina quedó abatida, atormentada por el deseo.

Verse 31

तत्सखी तामुवाचाथ कस्मात्त्वं परितप्यसे । स्वलेखः प्रेष्यतां देवि शुकहस्ते यथार्थतः

Entonces su amiga le dijo: «¿Por qué te consumes así? Oh señora, envíese tu propia carta, verdadera y clara, por la mano de un loro».

Verse 32

समुद्रं लङ्घयित्वा तु शकुन्ता यान्ति सुन्दरि । सखिवाक्येन सा राज्ञी स्वस्था जाता नराधिप

«Aun el océano pueden cruzar las aves, oh hermosa». Por las palabras de su amiga, la reina recobró la calma, oh rey.

Verse 33

व्याहृतो लेखकस्तत्र लिख लेखं ममाज्ञया । त्वद्धीना सत्यभामाद्य वसो राजन्न जीवति

Entonces llamaron allí al escriba: «Escribe una carta por mi mandato: “Sin ti, Satyabhāmā hoy, oh Vasu—oh rey—no vive (no puede soportar la vida)”».

Verse 34

ऋतुकालोऽद्य संजातो लिख लेखं तु लेखकं । लिखिते भूर्जपत्रे तु लेखे वै लेखकेन तु

«Hoy ha llegado el tiempo propicio de la estación. Oh escriba, escribe la carta; que el escritor la trace en corteza de abedul».

Verse 35

शुकः पञ्जरमध्यस्थ आनीतोद्धैव सन्निधौ

Un loro, que permanecía dentro de una jaula, fue entonces llevado a su misma presencia.

Verse 36

सत्यभामोवाच । नीत्वा लेखं गच्छ शीघ्रं वसुराज्ञः समीपतः । शकुनिः प्रणतो भूत्वा गृहीत्वा लेखमुत्तमम्

Dijo Satyabhāmā: «Toma esta carta y ve pronto ante el rey Vasu». El ave, inclinándose con respeto, tomó el excelente mensaje.

Verse 37

उत्पत्य सहसा राजञ्जगामाकाशमण्डलम् । ततः पक्षी गतः शीघ्रं वसुराजसमीपतः

De pronto, alzando el vuelo, oh Rey, se internó en la vasta bóveda del cielo. Luego el ave se dirigió con presteza a la presencia del rey Vasu.

Verse 38

क्षिप्ते लेखे शुकेनैव सत्यभामाविसर्जिते । वसुराज्ञा ततो लेखो गृह्य हस्तेऽवधारितः

Cuando el loro, enviado por Satyabhāmā, dejó caer la carta, el rey Vasu la recogió y la sostuvo en su mano, examinándola con atención.

Verse 39

लेखार्थं चिन्तयित्वा तु गृह्य वीर्यं नरेश्वरः । अमोघं पुटिकां कृत्वा प्रतिलेखेन मिश्रितम्

Tras meditar el sentido de la carta, el señor de los hombres tomó su semilla y formó un envoltorio infalible, juntándolo con una respuesta escrita.

Verse 40

शुकस्य सोऽपयामास गच्छ राज्ञीसमीपतः । प्रणम्य वसुराजानं बीजं गृह्योत्पपात ह

Se lo entregó al loro diciendo: «Ve junto a la reina». Tras inclinarse ante el rey Vasu, el ave tomó la semilla y alzó el vuelo.

Verse 41

समुद्रोपरि सम्प्राप्तः शुकः श्येनेन वीक्षितः । सामिषं तं शुकं ज्ञात्वा श्येनस्तमभ्यधावत

Cuando el loro llegó por encima del océano, un halcón lo divisó. Sabiendo que el loro llevaba carne, el halcón se lanzó contra él.

Verse 42

हतश्चञ्चुप्रहारेण शुकः श्येनेन भारत । मूर्च्छया तस्य तद्बीजं पतितं सागराम्भसि

Herido por el golpe del pico del halcón, oh Bhārata, el loro cayó desvanecido; y por aquel desmayo, la semilla cayó en las aguas del mar.

Verse 43

मत्स्येन गिलितं तच्च बीजं वसुमहीपतेः । कन्या मत्स्योदरे जाता तेन बीजेन सुन्दरि

Esa semilla del rey Vasu fue tragada por un pez; y del vientre del pez nació una doncella por esa semilla, oh hermosa.

Verse 44

प्राप्तोऽसौ लुब्धकैर्मत्स्य आनीतः स्वगृहं ततः । यावद्विदारितो मत्स्यस्तावद्दृष्टा त्वमुत्तमे

Aquel pez fue capturado por los pescadores-cazadores y llevado luego a su casa; y cuando el pez fue abierto, en ese mismo instante fuiste vista, oh excelsa.

Verse 45

शशिमण्डलसङ्काशा सूर्यतेजःसमप्रभा । दृष्ट्वा त्वां हर्षिताः सर्वे कैवर्ता जाह्नवीतटे

Como el disco de la luna en hermosura, radiante como el esplendor del sol: al verte, todos los pescadores se regocijaron en la ribera de la Jāhnavī (Gaṅgā).

Verse 46

हर्षितास्ते गताः सर्वे प्रधानस्य च मन्दिरम् । स्त्रीरत्नं कथयामासुर्गृहाण त्वं महाप्रभम्

Regocijados, todos fueron a la casa de su jefe. Informaron: «Ha aparecido una joya entre las mujeres; acéptala, oh gran señor».

Verse 47

गृहीता तेन तन्वङ्गी ह्यपुत्रेण मृगेक्षणा । भार्यां स्वामाह तन्वङ्गि पालयस्व मृगेक्षणे

Entonces él aceptó a la doncella de miembros esbeltos y ojos de gacela, aquel hombre sin hijos. Y le dijo como a su esposa: «Oh delicada, oh señora de ojos de cierva, guarda y gobierna el hogar».

Verse 48

ततः सा चिन्तयामास पराशरवचस्तदा । एवमुक्त्वा तु सा तेन दत्तात्मानं नरेश्वर

Luego ella meditó en las palabras de Parāśara. Y, habiendo hablado así, oh rey, se entregó a él, aceptándolo de corazón.

Verse 49

उवाच साधु मे ब्रह्मन्मत्स्यगन्धोऽनु वर्तते । ततस्तेन तु सा बाला दिव्यगन्धाधिवासिता

Ella dijo: «Bien, oh venerable brāhmaṇa; el olor a pez aún me acompaña». Entonces, por obra de él, la joven doncella quedó impregnada de una fragancia divina.

Verse 50

कृता योगबलेनैव ज्वालयित्वा विभावसुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं वह्निमूढा तेन रसात्तदा

Sólo con el poder del yoga encendió el fuego; y, tras circunvalar la llama sagrada, la condujo entonces a un lugar apartado.

Verse 51

जलयानस्य मध्ये तु कामस्थानान्यसंस्पृशत् । ज्ञात्वा कामोत्सुकं विप्रं भीता सा धर्मनन्दन

Pero, en medio de la embarcación, ella no permitió el contacto con los lugares del deseo. Al saber que el brāhmaṇa ardía de pasión, sintió temor, oh hijo de Dharma.

Verse 52

हसन्ती तमुवाचाथ देव त्वं लोकसन्निधौ । न लज्जसे कथं धीमन्कुर्वाणः पामरोचितम्

Sonriendo, ella le dijo: «Señor, estás en presencia de la gente. ¿Cómo no sientes vergüenza, oh sabio, al hacer lo que sólo conviene a los vulgares?»

Verse 53

ततस्तेन क्षणं ध्यात्वा संस्मृता हृदि तामसी । आगता तामसी माया यया व्याप्तं चराचरम्

Entonces, tras meditar un instante, recordó en su corazón el poder oscuro, tāmasī. Y surgió aquella māyā tamásica, por la cual todo lo móvil e inmóvil queda penetrado.

Verse 54

ततः सा विस्मिता तेन कर्मणैव तु रञ्जिता । ब्रह्मचर्याभितप्तेन स्त्रीसौख्यं क्रीडितं तदा

Entonces ella, asombrada y complacida por aquel mismo acto suyo, gustó, como en juego, el gozo de mujer, por el poder de quien había sido purificado y fortalecido por el ardor del brahmacarya.

Verse 55

ततः सा तत्क्षणादेव गर्भभारेण पीडिता । प्रसूता बालकं तत्र जटिलं दण्डधारिणम्

Entonces, en aquel mismo instante, oprimida por el peso de la preñez, dio a luz allí mismo a un niño: de cabellos enmarañados y portador de un báculo.

Verse 56

कमण्डलुधरं शान्तं मेखलाकटिभूषितम् । उत्तरीयकृतस्कन्धं विष्णुमायाविवर्जितम्

Llevaba un kamandalu, era sereno, ceñido con mekhala; el paño superior reposaba sobre su hombro, libre de engaño, más allá incluso de la māyā de Viṣṇu.

Verse 57

ततोऽपि शङ्किता पार्थ दृष्ट्वा तं कलबालकम् । वेपमाना ततो बाला जगाम शरणं मुनेः

Aun así, oh Pārtha, al ver a aquel niño prodigioso se llenó de inquietud; temblando, la joven doncella fue a refugiarse en el sabio.

Verse 58

रक्ष रक्ष मुनिश्रेष्ठ पराशर महामते । जातं मेऽत्यद्भुतं पुत्रं कौपीनवरमेखलम् । दण्डहस्तं जटायुक्तमुत्तरीयविभूषितम्

«¡Protégeme, protégeme, oh el mejor de los sabios—oh Parāśara de gran entendimiento! Me ha nacido un hijo sumamente prodigioso: con fino taparrabo y ceñidor, con báculo en la mano, con cabellos enmarañados y adornado con manto superior.»

Verse 59

पराशर उवाच । मा भैषीः स्वसुते जाते कुमारी त्वं भविष्यसि । नाम्ना योजनगन्धेति द्वितीयं सत्यवत्यपि

Parāśara dijo: «No temas. Aunque tu hijo haya nacido, permanecerás doncella. Por nombre serás Yojanagandhā; y también, como segundo nombre, Satyavatī.»

Verse 60

शंतनुर्नाम राजा यः स ते भर्ता भविष्यति । प्रथमा महिषी तस्य सोमवंशविभूषणा

«Un rey llamado Śaṃtanu será tu esposo. Serás su primera reina, ornamento del linaje lunar, el Somavaṃśa.»

Verse 61

गच्छ त्वं स्वाश्रयं शुभ्रे पूर्वरूपेण संस्थिता । मा विषादं कुरुष्वात्र दृष्टं ज्ञानस्य मे बलम्

«Ve ahora a tu morada, oh hermosa, restituida a tu antigua apariencia. No te aflijas aquí: contempla el poder de mi conocimiento espiritual.»

Verse 62

इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रः सा बाला पुत्रमाश्रिता । नत्वोचे मातरं भक्त्या साष्टाङ्गं विनयानतः

Dicho esto, el brāhmaṇa se marchó. La joven, llevando consigo a su hijo, se inclinó y luego habló a su madre con devoción, postrándose por completo, con humilde cortesía.

Verse 63

क्षम्यतां मातरुक्तं मे प्रसादः क्रियतामपि । ईश्वराराधने यत्नं करिष्याम्यहमम्बिके

«Madre, perdona lo que he dicho; y concédeme también tu gracia. Oh madre querida, me esforzaré con empeño en la adoración del Señor, Īśvara.»

Verse 64

ततः सा पुत्रवाक्येन विषण्णा वाक्यमब्रवीत्

Entonces ella, afligida por las palabras de su hijo, habló con tristeza.

Verse 65

योजनगन्धोवाच । मा त्यक्त्वा गच्छ वत्साद्य मातरं मामनागसम् । त्वद्वियोगेन मे पुत्र पञ्चत्वं भाव्यसंशयम्

Yojanagandhā dijo: «No me abandones y te vayas, hijo querido; ahora mismo no dejes a tu madre inocente. Separada de ti, hijo mío, con certeza encontraré la muerte—no hay duda.»

Verse 66

नास्ति पुत्रसमः स्नेहो नास्ति भ्रातृसमं कुलम् । नास्ति सत्यपरो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

No hay afecto igual al amor por un hijo; no hay linaje como la familia sostenida por un hermano. No hay dharma más alto que la fidelidad a la verdad; no hay pecado mayor que la mentira.

Verse 67

बालभावे मया जात आधारः किल जायसे । न मे भर्ता न मे पुत्रः पश्य कर्मविडम्बनम्

Nacido de mí en mi doncellez, tú habías de ser mi propio sostén. Y, sin embargo, no tengo esposo ni (un hijo que permanezca conmigo): mira la cruel ironía del karma.

Verse 68

व्यास उवाच । मा विषादं कुरुष्वान्तः सत्यमेतन्मयोरितम् । आपत्कालेऽस्मि ते देवि स्मर्तव्यः कार्यसिद्धये

Vyāsa dijo: «No te aflijas en tu corazón. Es verdad lo que he dicho. En tiempo de peligro, oh Devī, recuérdame, para que se cumpla tu propósito».

Verse 69

आपदस्तारयिष्यामि क्षम्यतां मे दुरुत्तरम् । इत्युक्त्वा प्रययौ व्यासः कन्या सापि गता गृहम्

«Te libraré de las calamidades; perdona mis duras palabras». Dicho esto, Vyāsa partió, y la doncella también regresó a su hogar.

Verse 70

पराशरसुतस्तत्र विषष्णो वनमध्यतः । त्रेतायुगावसाने तु द्वापरादौ नरेश्वर

Allí, el hijo de Parāśara (Vyāsa), afligido en medio del bosque—al término del Tretā Yuga y al comienzo del Dvāpara, oh rey—permanecía absorto en sus pensamientos.

Verse 71

व्यासार्थं चिन्तयामासुर्देवाः शक्रपुरोगमाः । आख्यातो नारदेनैव पुत्रः पराशरस्य सः

Los dioses, encabezados por Śakra (Indra), comenzaron a deliberar por el bien de Vyāsa. Nārada mismo les había anunciado que él era el hijo de Parāśara.

Verse 72

कैवर्तपुत्रिकाजातो ज्ञानी जह्नुसुतातटे । ततो नारदवाक्येन आगताः सुरसत्तमाः

Nacido de la hija del pescador, aquel sabio conocedor (Vyāsa) estaba en la ribera del Jahnusutā. Entonces, por la palabra de Nārada, llegaron los más excelsos de los devas.

Verse 73

रामः पितामहः शक्रो मुनिसङ्घैः समावृताः । आस्यादिकं पृथग्दत्त्वा साधु साध्वित्युदीरयन्

Rāma, Pitāmaha (Brahmā) y Śakra (Indra), rodeados por multitudes de munis, ofrecieron diversos honores—saludos reverentes y demás—cada cual según el debido rito, proclamando: «¡Bien hecho! ¡Bien hecho!»

Verse 74

पितामहेन वै बालो गर्भाधानादिसंस्कृतः । द्वीपायनो द्वीपजन्मा पाराशर्यः पराशरात्

Aquel niño fue debidamente consagrado por Pitāmaha con los saṃskāras que comienzan con el garbhādhāna. Nacido en una isla, fue conocido como Dvaipāyana y como Pārāśarya, hijo de Parāśara.

Verse 75

कृष्णांशात्कृष्णनामायं व्यासो वेदान्व्यसिष्यति । विरञ्चिनाभिषिक्तोऽसौ मुनिसङ्घैः पुनःपुनः

Siendo una porción de Kṛṣṇa, llevó el nombre «Kṛṣṇa»; y como Vyāsa dispondría y dividiría los Vedas. Fue ungido por Virañci (Brahmā) y, una y otra vez, honrado por las huestes de munis.

Verse 76

व्यासस्त्वं सर्वलोकेषु इत्युक्त्वा प्रययुः सुराः । तीर्थयात्रा समारब्धा कृष्णद्वैपायनेन तु

Diciendo: «Tú eres Vyāsa en todos los mundos», los devas partieron. Entonces Kṛṣṇadvaipāyana emprendió la peregrinación a los sagrados tīrthas.

Verse 77

गङ्गावगाहिता तेन केदारश्च सपुष्करः । गया च नैमिषं तीर्थं कुरुक्षेत्रं सरस्वती

Se bañó en la sagrada Gaṅgā y visitó Kedāra y Puṣkara; fue a Gayā, al tīrtha de Naimiṣa, a Kurukṣetra y al río Sarasvatī.

Verse 78

उज्जयिन्यां महाकालं सोमनाथं प्रभासके । पृथिव्यां सागरान्तायां स्नात्वा यातो महामुनिः

En Ujjayinī veneró a Mahākāla; en Prabhāsa visitó a Somanātha. Habiéndose bañado por toda la tierra hasta el borde del océano, el gran sabio prosiguió su camino.

Verse 79

अमृतां नर्मदां प्राप्तो रुद्रदेहोद्भवां शुभाम् । साह्लादो नर्मदां दृष्ट्वा चित्तविश्रान्तिमाप च

Llegó al Narmadā, ambrosial y auspicioso, del que se dice que brotó del propio cuerpo de Rudra. Al ver el Narmadā con gozo, alcanzó profundo reposo y paz mental.

Verse 80

तपश्चचार विपुलं नर्मदातटमाश्रितः । ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो वर्षासु स्थण्डिलेशयः

Morando en la ribera del Narmadā, practicó abundantes austeridades: en verano realizó la penitencia de los cinco fuegos, y en la estación de lluvias yacía sobre la tierra desnuda.

Verse 81

सार्द्रवासाश्च हेमन्ते तिष्ठन्दध्यौ महेश्वरम् । स्वान्तर्हृत्कमले स्थाप्य ध्यायते परमेश्वरम्

En invierno, con vestiduras húmedas, permanecía en pie y contemplaba a Maheśvara. Colocando al Señor Supremo en el loto de su corazón interior, meditaba en Parameśvara.

Verse 82

सृष्टिसंहारकर्तारमछेद्यं वरदं शुभम् । नित्यं सिद्धेश्वरं लिङ्गं पूजयेद्ध्यानतत्परः

Absorto en la meditación, que adore cada día el Liṅga de Siddheśvara: auspicioso, dador de dones, inviolable, el Señor que realiza la creación y la disolución.

Verse 83

अर्चनात्सिद्धलिङ्गस्य ध्यानयोगप्रभावतः । प्रत्यक्षः शङ्करो जातः कृष्णद्वैपायनस्य सः

Por la adoración de aquel Siddha-Liṅga y por el poder del yoga de la meditación, Śaṅkara se manifestó de modo directo ante Kṛṣṇadvaipāyana, presente ante él.

Verse 84

ईश्वर उवाच । तोषितोऽहं त्वया वत्स वरं वरय शोभनम्

Īśvara dijo: «Estoy complacido contigo, hijo querido. Elige un espléndido don.»

Verse 85

व्यास उवाच । यदि तुष्टोऽसि मे देव यदि देयो वरो मम । प्रत्यक्षो नर्मदातीरे स्वयमेव भविष्यसि । अतीतानागतज्ञोऽहं त्वत्प्रसादादुमापते

Vyāsa dijo: «Si estás complacido conmigo, oh Deva, y si puede concedérseme un don, entonces manifiéstate tú mismo en la ribera del Narmadā. Por tu gracia, oh Señor de Umā, que yo conozca lo pasado y lo por venir.»

Verse 86

ईश्वर उवाच । एवं भवतु ते पुत्र मत्प्रसादादसंशयम् । त्वयि भक्तिगृहीतोऽहं प्रत्यक्षो नर्मदातटे

Īśvara dijo: «Así sea, hijo mío, por mi gracia, sin duda. Cautivado por tu devoción, me manifestaré de modo directo en la ribera del Narmadā.»

Verse 87

सहस्रांशार्धभावेन प्रत्यक्षोऽहं त्वदाश्रमे । इत्युक्त्वा प्रययौ देवः कैलासं नगमुत्तमम्

«En una forma de la mitad de mil rayos, estaré manifiestamente presente en tu āśrama». Dicho esto, el Dios partió hacia Kailāsa, la montaña suprema.

Verse 88

पत्नीसंग्रहणं जातं कृष्णद्वैपायनस्य तु । शास्त्रोक्तेन विधानेन पत्नी पालयतस्तथा

Entonces, para Kṛṣṇa Dvaipāyana (Vyāsa) tuvo lugar el tomar esposa; y, conforme al rito prescrito por los śāstras, cuidó y sostuvo debidamente a su esposa.

Verse 89

पुत्रो जातो ह्यपुत्रस्य पराशरसुतस्य च । देवैर्वर्धापितः सर्वैरिञ्चेन्द्रपुरोगमैः

A aquel sabio sin hijos—el hijo de Parāśara (Vyāsa)—le nació un hijo varón. Todos los devas celebraron el dichoso nacimiento, con Indra y los demás a la cabeza.

Verse 90

पुत्रजन्मन्यथाजग्मुर्वशिष्ठाद्या मुनीश्वराः । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन पराशरपुरोगमाः

En el nacimiento del niño, llegaron allí los grandes munis—Vasiṣṭha y otros—encabezados por Parāśara, con ocasión de su peregrinación a los sagrados tīrthas.

Verse 91

मन्वत्रिविष्णुहारीतयाज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः । यमापस्तम्बसंवर्ताः कात्यायनबृहस्पती

También vinieron Manu, Atri, Viṣṇu, Hārīta, Yājñavalkya, Uśanas y Aṅgiras; asimismo Yama, Āpastamba, Saṃvarta, Kātyāyana y Bṛhaspati.

Verse 92

एवमादिसहस्राणि लक्षकोटिशतानि च । सशिष्याश्च महाभागा नर्मदातटमाश्रिताः

Así, miles y miles—cientos de miles y aun crores—de ilustres santos, con sus discípulos, se acogieron a la ribera del Narmadā.

Verse 93

व्यासाश्रमे शुभे रम्ये संतुष्टा आययुर्नृप । दृष्ट्वा तान्सोऽपि विप्रेन्द्रानभ्युत्थानकृतोद्यमः

Oh Rey, con el corazón satisfecho llegaron al auspicioso y deleitoso āśrama de Vyāsa. Al ver a aquellos preeminentes sabios brāhmaṇas, él también se apresuró a levantarse para recibirlos con respeto.

Verse 94

पितुः पूर्वं प्रणम्यादौ सर्वेषां च यथाविधि । आसनानि ददौ भक्त्या पाद्यमर्घं न्यवेदयत्

Primero se postró ante su padre y luego, conforme al rito debido, rindió homenaje a todos. Con devoción les ofreció asientos y presentó el agua para lavar los pies y la ofrenda respetuosa (arghya).

Verse 95

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वाक्यमेतदुवाच ह । उद्धृतोऽहं न सन्देहो युष्मत्सम्भाषणार्चनात्

Juntando las palmas en reverencia, dijo estas palabras: «Ciertamente soy elevado—sin duda—por conversar con vosotros y por honraros».

Verse 96

आरण्यानि च शाकानि फलान्यारण्यजानि च । तानि दास्यामि युष्माकं सर्वेषां प्रीतिपूर्वकम्

«Os daré a todos, con afecto, verduras del bosque y frutos que nacen en la espesura».

Verse 97

। अध्याय

Fin del capítulo (señal de cierre).

Verse 98

वर्धयित्वा जयाशीर्भिरवलोक्य परस्परम् । पराशरः समस्तैश्च वीक्षितो मुनिपुंगवैः

Tras intercambiar bendiciones de victoria y mirarse mutuamente, Parāśara fue contemplado con reverencia por todos aquellos sabios, cual toros entre los munis.

Verse 99

उत्तरं दीयतां तात कृष्णद्वैपायनस्य च । एवमुक्तस्तु तैः सर्वैर्भगवान्स पराशरः । प्रोवाच स्वात्मजं व्यासमृषीणां यच्चिकीर्षितम्

«Da una respuesta, hijo, también a Kṛṣṇa Dvaipāyana.» Así interpelado por todos, el venerable Parāśara comunicó a su propio hijo Vyāsa lo que los ṛṣis deseaban llevar a cabo.

Verse 100

श्रीपराशर उवाच । नेच्छन्ति दक्षिणे कूले व्रतभङ्गभयादथ । भोजनं भोक्तुकामास्ते श्राद्धे चैव विशेषतः

Śrī Parāśara dijo: «Por temor a quebrantar su voto, no desean comer en la orilla meridional. Sin embargo, anhelan tomar alimento, especialmente con motivo del śrāddha.»

Verse 101

व्यास उवाच । करोमि भवतामुक्तमत्रैव स्थीयतां क्षणम् । यावत्प्रसाद्य सरितं करोमि विधिमुत्तमम्

Vyāsa dijo: «Haré lo que habéis dicho. Permaneced aquí un instante, mientras aplaco a la sagrada corriente y realizo el rito excelente conforme a la norma.»

Verse 102

एवमुक्त्वा शुचिर्भूत्वा नर्मदातटमास्थितः । स्तोत्रं जगाद सहसा तन्निबोध नरेश्वर

Habiendo dicho esto, y purificado, se detuvo en la ribera del Narmadā. Entonces, de inmediato, recitó un himno—escúchalo, oh rey.

Verse 103

जय भगवति देवि नमो वरदे जय पापविनाशिनी बहुफलदे । जय शुम्भनिशुम्भकपालधरे प्रणमामि तु देवनरार्तिहरे

¡Victoria a ti, oh Bienaventurada Diosa; salutación a ti, oh Dadora de dones! ¡Victoria a ti, destructora de pecados, dispensadora de frutos abundantes! ¡Victoria a ti que portas los cráneos de Śumbha y Niśumbha; me postro ante ti, removedora del dolor de dioses y hombres!

Verse 104

जय चन्द्रदिवाकरनेत्रधरे जय पावकभूषितवक्त्रवरे । जय भैरवदेहनिलीनपरे जय अन्धकरक्तविशोषकरे

¡Victoria a ti que llevas la Luna y el Sol por ojos; victoria a ti cuyo excelso rostro está adornado con fuego! ¡Victoria a ti que moras en el mismo cuerpo de Bhairava; victoria a ti que secas la sangre de Andhaka, el demonio—oh Narmadā Devī, siempre digna de alabanza!

Verse 105

जय महिषविमर्दिनि शूलकरे जय लोकसमस्तकपापहरे । जय देवि पितामहरामनते जय भास्करशक्रशिरोऽवनते

¡Victoria a ti, vencedora del demonio búfalo, portadora del tridente; victoria a ti que quitas los pecados de todos los mundos! ¡Victoria a ti, oh Diosa, a quien Pitāmaha (Brahmā) se complace en adorar; victoria a ti ante quien Bhāskara (el Sol) y Śakra (Indra) inclinan la cabeza!

Verse 106

जय षण्मुखसायुध ईशनुते जय सागरगामिनि शम्भुनुते । जय दुःखदरिद्रविनाशकरे जय पुत्रकलत्रविवृद्धिकरे

¡Victoria a ti, a quien adoran el Señor (Īśa) y Skanda de seis rostros con sus armas; victoria a ti, oh la que va al océano, a quien alaba Śambhu (Śiva)! ¡Victoria a ti que destruyes la pena y la pobreza; victoria a ti que acrecientas hijos y cónyuge—dadora de bienestar mundano y de mérito sagrado!

Verse 107

जय देवि समस्तशरीरधरे जय नाकविदर्शिनि दुःखहरे । जय व्याधिविनाशिनि मोक्षकरे जय वाञ्छितदायिनि सिद्धवरे

¡Victoria a Ti, oh Diosa, sostén de todos los seres encarnados; victoria a Ti, que revelas el cielo y apartas el dolor! Victoria a Ti, destructora de enfermedades y dadora de moksha; victoria a Ti, que otorgas los dones deseados, suprema entre los siddhas y dispensadora de logro.

Verse 108

एतद्व्यासकृतं स्तोत्रं यः पठेच्छिवसन्निधौ । गृहे वा शुद्धभावेन कामक्रोधविवर्जितः

Quien recite este himno compuesto por Vyāsa—ante Śiva o incluso en su hogar—con intención purificada y libre de deseo y de ira,

Verse 109

तस्य व्यासो भवेत्प्रीतः प्रीतश्च वृषवाहनः । प्रीता स्यान्नर्मदा देवी सर्वपापक्षयंकरी

a ese recitador Vyāsa se complace, y también Vṛṣavāhana (Śiva, el del estandarte del toro). Narmadā Devī igualmente se muestra propicia, ella que consume todos los pecados.

Verse 110

न ते यान्ति यमालोकं यैः स्तुता भुवि नर्मदा । पितामहोऽपि मुह्येत देवि त्वद्गुणकीर्तनात्

Quienes alaban a Narmadā aquí en la tierra no van al reino de Yama. Aun Pitāmaha (Brahmā) quedaría maravillado, oh Diosa, ante el canto de tus virtudes.

Verse 111

वाक्पतिर्नैव ते वक्तुं स्वरूपं वेद नर्मदे । कथं गुणानहं देवि त्वदीयाञ्ज्ञातुमुत्सहे

Oh Narmadā, ni siquiera Vākpati, señor de la palabra, sabe expresar verdaderamente tu forma. ¿Cómo, entonces, podría yo, oh Diosa, atreverme a conocer y relatar tus cualidades?

Verse 112

इति ज्ञात्वा शुचिं भावं वाङ्मनःकायकर्मभिः । प्रसन्ना नर्मदादेवी ततो वचनमब्रवीत्

Al conocer así su disposición pura—pura en palabra, mente, cuerpo y obras—la Devī Narmadā se mostró benévola, y entonces pronunció estas palabras.

Verse 113

सत्यवादेन तुष्टाहं भोभो व्यास महामुने । यदीच्छसि वरं किंचित्तं ते सर्वं ददाम्यहम्

«¡Oh Vyāsa, gran muni! Me complazco en tu veracidad. Si deseas cualquier don, te lo concederé por completo.»

Verse 114

व्यास उवाच । यदि तुष्टासि मे देवि यदि देयो वरो मम । आतिथ्यमुत्तरे कूले ऋषीणां दातुमर्हसि

Vyāsa dijo: «Oh Devī, si estás complacida conmigo—si has de concederme un don—concédeme ofrecer sagrada hospitalidad a los ṛṣis en tu ribera del norte.»

Verse 115

नर्मदोवाच । अयुक्तं याचितं व्यास विमार्गे यत्प्रवर्तनम् । इन्द्रचन्द्रयमैः शक्यमुन्मार्गे न प्रवर्तितुम्

Narmadā dijo: «Oh Vyāsa, lo que has pedido no es apropiado, pues impulsa un proceder que se aparta del recto sendero. Ni Indra, ni la Luna, ni Yama pueden hacer que alguien avance por el camino errado.»

Verse 116

याचस्वान्यं वरं पुत्र यत्किंचिद्भुवि दुर्लभम् । एतच्छ्रुत्वा वचो देव्या व्यासो मूर्च्छां यतस्तदा

«Pide otro don, hijo mío, cualquier cosa rara en este mundo.» Al oír las palabras de la Devī, Vyāsa cayó entonces desvanecido.

Verse 117

वृथा क्लेशोऽद्य मे जात इति मत्वा पपात ह । धरणी चलिता सर्वा सशैलवनकानना

Pensando: «Hoy mi esfuerzo ha sido en vano», cayó desplomado. Y toda la tierra tembló, con sus montañas, bosques y arboledas.

Verse 118

मूर्च्छापन्नं ततो व्यासं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः । हाहाकारमुखाः सर्वे तत्राजग्मुः सहस्रशः

Al ver a Vyāsa abatido por el desmayo, los dioses —con Indra— lanzaron gritos de alarma; y todos acudieron allí por millares.

Verse 119

व्यासमुत्थापयामासुर्वेदव्यसनतत्परम् । ब्राह्मणार्थे च संक्लिष्टो नात्महेतोः सरिद्वरे

Levantaron a Vyāsa, siempre dedicado al Veda. Él se había afligido por el bien de los brāhmaṇas, no por sí mismo, a orillas de aquella excelsa corriente.

Verse 120

गवार्थे ब्राह्मणार्थे च सद्यः प्राणान्परित्यजेत् । एवं सा नर्मदा प्रोक्ता ब्रह्माद्यैः सुरसत्तमैः

«Por el bien de las vacas y por el bien de los brāhmaṇas, uno debe entregar incluso la vida de inmediato». Así fue proclamada Narmadā por Brahmā y los más excelsos de los dioses.

Verse 121

सुशीतलैस्तं बहुभिश्च वातैर्रेवाभ्यषिञ्चत्स्वजलेन भीता । सचेतनः सत्यवतीसुतोऽपि प्रणम्य देवान्सरितं जगाद

Entonces Revā, temerosa, lo reanimó con muchos vientos frescos y rociándolo con su propia agua. Al recobrar el sentido, el hijo de Satyavatī se inclinó ante los dioses y habló al río.

Verse 122

व्यास उवाच । तीर्थैः समस्तैः किल सेवनाय फलं प्रदिष्टं मम मन्दभाग्यात् । यद्देवि पुण्या विफला ममाशा आरण्यपुष्पाणि यथा जनानाम्

Vyāsa dijo: «Se dice que a mí se me ha asignado el fruto de servir a todos los tīrthas; pero, ¡ay!, por mi mala fortuna, oh Diosa, mi esperanza piadosa se ha vuelto estéril, como las flores del bosque para la gente común».

Verse 123

नर्मदोवाच । यतो यतो मां हि महानुभाव निनीषते चित्तमिलातलेऽत्र । विन्ध्येन सार्द्धं तव मार्गमद्य यास्याम्यहं दण्डधरस्य पृष्ठे

Narmadā dijo: «Oh magnánimo, adondequiera que tu mente desee conducirme aquí sobre la tierra, hoy seguiré tu camino—junto con el Vindhya—sobre la espalda de Daṇḍadhara».

Verse 124

एवमुक्तो महातेजा व्यासः सत्यवतीसुतः । दक्षिणे चालयामास स्वाश्रमस्य सरिद्वराम्

Así interpelado, el poderoso sabio Vyāsa, hijo de Satyavatī, hizo que el excelso río de su āśrama se desplazara hacia el sur.

Verse 125

दण्डहस्तो महातेजा हुङ्कारमकरोन्मुनिः । व्यासहुङ्कारभीता सा चलिता रुद्रनन्दिनी

El resplandeciente muni, con el bastón en la mano, lanzó un huṅkāra imperioso; atemorizada por el huṅkāra de Vyāsa, la amada de Rudra (la Revā) comenzó a moverse.

Verse 126

दण्डेन दर्शयन्मार्गं देवी तत्र प्रवर्तिता । व्यासमार्गं गता देवी दृष्टा शक्रपुरोगमैः

Señalando la ruta con su bastón, puso allí en marcha a la Diosa; la Diosa siguió el camino de Vyāsa y fue vista por Śakra (Indra) y por los demás dioses que encabezaban la hueste.

Verse 127

पुष्पवृष्टिं ततो देवा व्यमुञ्चन् सह किंकरैः । किं कुर्मो ब्रूहि मे पुत्र कर्मणा ते स्म रञ्जिताः

Entonces los dioses, junto con sus servidores, derramaron una lluvia de flores y dijeron: «¿Qué hemos de hacer? Dínoslo, oh hijo; con tu acción nos has complacido»

Verse 128

व्यास उवाच । तपश्च विपुलं कृत्वा दानं दत्त्वा महाफलम् । एतदेव नरैः कार्यं साधूनां यत्सुखावहम्

Vyāsa dijo: «Habiendo realizado abundante austeridad y habiendo dado caridad de gran fruto, esto solo deben hacer los hombres: aquello que trae gozo a los virtuosos.»

Verse 129

यदि तुष्टा महाभागा अनुग्राह्यो ह्यहं यदि । तस्मान्ममाश्रमे सर्वैः स्थीयतां नात्र संशयः

«Si vosotros, los muy afortunados, estáis complacidos—si en verdad soy digno de vuestro favor—entonces quedaos todos en mi ermita; de ello no hay duda.»

Verse 130

आतिथ्यं शाकपर्णेन रेवामृतविमिश्रितम् । प्रतिपन्नं समस्तैर्वः पराशरमुखैर्मम । स्थातव्यं स्वाश्रमे सर्वैर्रेवाया उत्तरे तटे

«La hospitalidad—hierbas y hojas mezcladas con el néctar de la Revā—ha sido dispuesta para todos vosotros por los míos, encabezados por Parāśara. Quedaos todos en mi ermita, en la ribera septentrional de la Revā.»

Verse 131

मार्कण्डेय उवाच । स्नानतर्पणनित्यानि कृतानि द्विजसत्तमैः । व्यासकुण्डे ततो गत्वा होमः सर्वैः प्रकल्पितः

Mārkaṇḍeya dijo: «Los mejores de los dos veces nacidos cumplieron sus ritos diarios de baño y libaciones. Luego, yendo a Vyāsa-kuṇḍa, todos dispusieron el homa, la ofrenda al fuego.»

Verse 132

श्रीफलैर्बिल्वपत्रैश्च जुहुवुर्जातवेदसम् । गौतमो भृगुर्माण्डव्यो नारदो लोमशस्तथा

Con cocos y hojas de bilva ofrecieron oblaciones a Jātavedas, Agni. Estaban presentes Gautama, Bhṛgu, Māṇḍavya, Nārada y también Lomaśa.

Verse 133

पराशरस्तथा शङ्खः कौशिकश्च्यवनो मुनिः । पिप्पलादो वसिष्ठश्च नाचिकेतो महातपाः

También estaban Parāśara, Śaṅkha, Kauśika y el sabio Cyavana; Pippalāda, Vasiṣṭha y el gran asceta Nāciketa.

Verse 134

विश्वामित्रोऽप्यगस्त्यश्च उद्दालकयमौ तथा । शाण्डिल्यो जैमिनिः कण्वो याज्ञवल्क्योशनोऽङ्गिराः

Viśvāmitra y Agastya, y también Uddālaka y Yama; Śāṇḍilya, Jaimini, Kaṇva, Yājñavalkya, Uśanā y Aṅgiras: venerables rishis presentes en el rito, ornando la asamblea sagrada.

Verse 135

शातातपो दधीचिश्च कपिलो गालवस्तथा । जैगीषव्यस्तथा दक्षो भरतो मुद्गलस्तथा

Śātātapa, Dadhīci, Kapila y asimismo Gālava; también Jaigīṣavya, Dakṣa, Bharata y Mudgala: éstos igualmente estaban entre los ilustres presentes.

Verse 136

वात्स्यायनो महातेजाः संवर्तः शक्तिरेव च । जातूकर्ण्यो भरद्वाजो वालखिल्यारुणिस्तथा

Vātsyāyana, de gran esplendor, Saṃvarta y también Śakti; Jātūkarṇya, Bharadvāja, y asimismo Vālakhilya y Aruṇi: todos estos sabios estaban allí.

Verse 137

एवमादिसहस्राणि जुह्वते जातवेदसम् । अक्षमालाकरोत्कीर्णा ध्यानयोगपरायणाः

Así, por millares de veces, ofrecieron oblaciones a Jātavedas, el Fuego sagrado. Con el rosario en la mano, permanecían entregados a la meditación y a la contemplación yóguica.

Verse 138

एकचित्ता द्विजाः सर्वे चक्रुर्होमक्रियां तदा । ततः समुत्थितं लिङ्गं मोक्षदं व्याधिनाशनम्

Entonces todos los dvijas, con la mente unificada en un solo punto, realizaron el rito del homa. Luego surgió un Liṅga, que otorga mokṣa y destruye la enfermedad.

Verse 139

अच्छेद्यं परमं देवं दृष्ट्वा व्यासस्तुतोष च । पुष्पवृष्टिं ददुर्देवा आशीर्वादान्द्विजोत्तमाः

Al contemplar a esa Deidad suprema e inviolable, Vyāsa se colmó de gozo. Los devas derramaron una lluvia de flores, y los más excelsos brāhmanes otorgaron bendiciones.

Verse 140

साष्टाङ्गं प्रणतो व्यासो देवं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् । ब्राह्मणान्पूजयामास शाकमूलफलेन च

Al ver al Señor de los tres ojos, Vyāsa se postró con la reverencia de los ocho miembros. Luego honró a los brāhmanes con verduras, raíces y frutos.

Verse 141

पितृपूर्वं द्विजाः सर्वे भोजिताः पाण्डुनन्दन । आशीर्वादांस्ततः पुण्यान् दत्त्वा विप्रा ययुः पुनः

Oh hijo de Pāṇḍu, después de cumplir primero los ritos para los antepasados, todos los dvijas fueron alimentados. Luego, tras otorgar bendiciones sagradas, los vipras partieron de nuevo.

Verse 142

तदा प्रभृति तत्तीर्थं व्यासाख्यं प्रोच्यते बुधैः

Desde entonces, los sabios proclaman que ese vado sagrado ha de llamarse “Vyāsa-tīrtha”.

Verse 143

युधिष्ठिर उवाच । व्यासतीर्थस्य यत्पुण्यं तत्सर्वं कथयस्व मे । स्नानदानविधानं च यस्मिन्काले महाफलम्

Yudhiṣṭhira dijo: Cuéntame por completo el mérito de Vyāsa-tīrtha; y explica también las normas del baño ritual y de la caridad allí: ¿en qué tiempo dan el fruto más grande?

Verse 144

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथयामि समस्तं ते भ्रातृभिः सह पाण्डव । कार्त्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां जितेन्द्रियः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Oh Pāṇḍava, junto con tus hermanos te lo contaré todo por completo. En el decimocuarto día de la quincena luminosa de Kārttika, con los sentidos dominados…»

Verse 145

उपोष्य यो नरो भक्त्या रात्रौ कुर्वीत जागरम् । स्नापयेदीश्वरं भक्त्या क्षौद्रक्षीरेण सर्पिषा

Aquel que, ayunando con devoción, vela durante la noche, que con devoción bañe al Señor con miel, leche y ghee.

Verse 146

दध्ना च खण्डयुक्तेन कुशतोयेन वै पुनः । श्रीखण्डेन सुगन्धेन गुण्ठयेत्परमेश्वरम्

Y con cuajada mezclada con azúcar, y de nuevo con agua santificada por la hierba kuśa, debe ungir al Señor Supremo con fragante pasta de sándalo.

Verse 147

ततः सुगन्धकुसुमैर्बिल्वपत्रैश्च पूजयेत् । मुचुकुन्देन कुन्देन कुशजातीप्रसूनकैः

Luego debe adorarse con flores fragantes y hojas de bilva: con flores de mucukunda, flores de kunda y las flores de kuśa-jātī (jazmín).

Verse 148

उन्मत्तमुनिपुष्पैश्च तथान्यैः कालसम्भवैः । अर्चयेत्परया भक्त्या द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

Con flores de unmattamuni y otras flores propias de la estación, adórese, con devoción suprema, al incomparable Señor Dvīpeśvara.

Verse 149

इक्षुगडुकदानेन तुष्यते परमेश्वरः । गडुकाष्टकदानेन पातकं यात्यहोर्जितम्

Con la ofrenda de gaḍukas de caña de azúcar se complace el Señor Supremo. Al donar ocho gaḍukas, se borra el pecado acumulado en un solo día.

Verse 150

मासर्जितं च नश्येत गडुकाष्टशतेन च । षाण्मासिकं सहस्रेण द्विगुणैरब्दिकं तथा

El pecado acumulado en un mes se destruye con ochocientos gaḍukas; el de seis meses, con mil; y con el doble de eso, asimismo el pecado de un año.

Verse 151

आजन्मजनितं पापमयुतेन प्रणश्यति । द्विगुणैर्नश्यते व्याधिस्त्रिगुणैः स्याद्धनागमः

El pecado producido desde el nacimiento se destruye con diez mil ofrendas así. Con el doble de eso se destruye la enfermedad; con el triple, surge la llegada de riqueza.

Verse 152

षड्गुणैर्जायते वाग्मी सिद्धस्तद्द्विगुणैस्तथा । रुद्रत्वं दशलक्षैश्च जायते नात्र संशयः

Por el don en seis formas se vuelve elocuente; por el doble de ello, se llega también a ser un siddha. Y por diez lakhs se alcanza la condición de Rudra: de esto no hay duda.

Verse 153

पौर्णमास्यां नृपश्रेष्ठ स्नानं कुर्वीत भक्तितः । मन्त्रोक्तेन विधानेन सर्वपापक्षयंकरम्

En el día de luna llena, oh el mejor de los reyes, debe uno bañarse con devoción según el rito prescrito por los mantras; ello destruye todos los pecados.

Verse 154

वारुणं च तथाग्नेयं ब्राह्मयं चैवाक्षयंकरम् । देवान्पित्ःन्मनुष्यांश्च विधिवत्तर्पयेद्बुधः

El sabio debe, conforme al rito debido, realizar las ofrendas de satisfacción (tarpaṇa) a Varuṇa, a Agni y a Brahmā, las que otorgan mérito inagotable, complaciendo debidamente a los dioses, a los antepasados y a los seres humanos.

Verse 155

ऋचा ऋग्वेदजं पुण्यं साम्ना सामफलं लभेत् । यजुर्वेदस्य यजुषा गायत्र्या सर्वमाप्नुयात्

Por un himno del Ṛgveda se obtiene el mérito nacido del Ṛgveda; por un Sāman se alcanza el fruto del Sāmaveda; por un Yajus se logra el fruto del Yajurveda; mas por la Gāyatrī pueden alcanzarse todos ellos.

Verse 156

अक्षरं च जपेन्मन्त्रं सौरं वा शिवदैवतम् । अथवा वैष्णवं मन्त्रं द्वादशाक्षरसंज्ञितम्

También puede uno hacer japa del Akṣara-mantra, o de un mantra Saura, o de un mantra cuya deidad es Śiva; o bien recitar el mantra vaiṣṇava conocido como el «de doce sílabas» (dvādaśākṣara).

Verse 157

पूजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या सर्वलक्षणलक्षितान् । स्वदारनिरतान्विप्रान्दम्भलोभविवर्जितान्

Con devoción debe honrarse a los brāhmaṇas que llevan las señales de la buena conducta—sabios y de noble carácter—fieles a sus propias esposas y libres de hipocresía y codicia.

Verse 158

भिन्नवृत्तिकरान् पापान् पतिताञ्छूद्रसेवनान् । शूद्रीग्रहणसंयुक्तान्वृषली यस्य मन्दिरे

Pero quienes tienen el sustento corrompido y conducta pecaminosa—hombres caídos que viven de un servicio impropio, que mantienen uniones ilícitas y en cuya casa domina una vṛṣalī (mujer impía)—no deben ser tenidos por dignos receptores.

Verse 159

परोक्षवादिनो दुष्टान्गुरुनिन्दापरायणान् । वेदद्वेषणशीलांश्च हैतुकान् बकवृत्तिकान्

Asimismo, deben evitarse los malvados: los que calumnian a espaldas, los entregados a denigrar a los maestros, los que por hábito desprecian el Veda, los disputadores sofísticos y quienes viven con la hipocresía ‘de la grulla’: piedad exterior y engaño interior.

Verse 160

ईदृशान्वर्जयेच्छ्राद्धे दाने सर्वव्रतेषु च । गायत्रीसारमात्रोऽपि वरं विप्रः सुयन्त्रितः

A tales personas hay que excluirlas del śrāddha, de la caridad y de todos los votos. Mejor es un brāhmaṇa bien refrenado que conoce sólo la esencia del Gāyatrī, que un indigno de mayor erudición.

Verse 161

नायन्त्रितश्चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी । ईदृशान्पूजयेद्विप्रानन्नदानहिरण्यतः

No es preferible el conocedor indisciplinado de los cuatro Vedas, que come sin discernimiento y lo vende todo. Más bien, deben honrarse los brāhmaṇas refrenados con dones de alimento y de oro.

Verse 162

उपानहौ च वस्त्राणि शय्यां छत्रमथासनम् । यो दद्याद्ब्राह्मणे भक्त्या सोऽपि स्वर्गे महीयते

Quien, con devoción, ofrezca a un brāhmaṇa calzado, vestiduras, lecho, sombrilla y asiento, aun él es honrado en el cielo.

Verse 163

प्रत्यक्षा सुरभी तत्र जलधेनुस्तथाघृता । तिलधेनुः प्रदातव्या महिष्यश्च तथैव च

Allí, la vaca Surabhī aparece como ante los propios ojos; asimismo la ‘vaca de agua’ y la ‘vaca de ghee’. Debe ofrecerse también la ‘vaca de sésamo’, y del mismo modo una búfala.

Verse 164

कृष्णाजिनप्रदाता यो दाता यस्तिलसर्पिषोः । कन्यापुस्तकयोर्दाता सोऽक्षयं लोकमाप्नुयात्

Quien done una piel de antílope negro, o entregue sésamo y ghee, y quien dé a una doncella en matrimonio y ofrezca libros sagrados, tal dador alcanza un mundo imperecedero.

Verse 165

धूर्वाहौ खुरसंयुक्तौ धान्योपस्करसंयुतौ । दापयेत्स्वर्गकामस्तु इति मे सत्यभाषितम्

Dos bueyes, bien adiestrados para el yugo y firmes de pezuña, provistos de grano y de los enseres necesarios: quien anhele el cielo debe hacer que se ofrezca tal don. Esto declaro como verdad.

Verse 166

सूत्रेण वेष्टयेद्द्वीपमथवा जगतीं शुभम् । मन्दिरं परया भक्त्या परमेशमथापि वा

Con un cordón sagrado debe uno circunvalar ritualmente la isla (recinto santo), o la auspiciosa plataforma (jagatī), o incluso el templo mismo, con suprema devoción al Señor Supremo.

Verse 167

प्रदक्षिणां विधानेन यः करोत्यत्र मानवः । जम्बूप्लाक्षाह्वयौ द्वीपौ शाल्मलिश्चापरो नृप

Oh Rey, quien aquí realiza la pradakṣiṇā conforme al rito debido, circunvala (en mérito) Jambū-dvīpa y Plākṣa-dvīpa, y también el otro, Śālmalī.

Verse 168

कुशः क्रौञ्चस्तथा काशः पुष्करश्चैव सप्तमः । सप्तसागरपर्यन्ता वेष्टिता तेन भारत

Kuśa, Krauñca, Kāśa y Puṣkara como el séptimo: hasta el confín de los siete océanos, todo queda circundado por él, oh Bhārata.

Verse 169

द्वीपेश्वरे महाराज वृषोत्सर्गं च कारयेत् । वृषेणारुणवर्णेन माहेशं लोकमाप्नुयात्

Oh gran Rey, en Dvīpeśvara debe realizarse también el vṛṣotsarga, el rito de liberar un toro. Al liberar un toro de tono rojizo, se alcanza el mundo de Maheśa (Śiva).

Verse 170

यस्तु वै पाण्डुरो वक्त्रे ललाटे पादयोस्तथा । लाङ्गूले यस्तु वै शुभ्रः स वै नाकस्य दर्शकः

Pero el toro que es pálido en el rostro, en la frente y en las patas, y además blanco en la cola: tal es, en verdad, un revelador del cielo (Svarga).

Verse 171

नीलोऽयमीदृशः प्रोक्तो यस्तु द्वीपेश्वरे त्यजेत् । स समाः रोमसंख्याता नाके वसति भारत

A este tipo se le llama nīla, es decir, oscuro. Quien libere uno así en Dvīpeśvara habita en el cielo tantos años como pelos tenga su cuerpo, oh Bhārata.

Verse 172

सौरं च शांकरं लोकं वैरञ्चं वैष्णवं क्रमात् । भुनक्ति स्वेच्छया राजन्व्यासतीर्थप्रभावतः

Oh Rey, por el poder de Vyāsa-tīrtha, goza, en debido orden y según su voluntad, de los mundos de Sūrya, de Śaṅkara, de Virāñca (Brahmā) y de Viṣṇu.

Verse 173

सपत्नीकं ततो विप्रं पूजयेत्तत्र भक्तितः । सितरक्तानि वस्त्राणि यो दद्यादग्रजन्मने

Luego, allí, con devoción, debe adorarse a un brāhmaṇa junto con su esposa; y quien ofrezca vestiduras blancas y rojas a ese venerable brāhmaṇa obtiene mérito sagrado.

Verse 174

कृत्वा प्रदक्षिणं युग्मं प्रीयतां मे जगद्गुरुः । नास्ति विप्रसमो बन्धुरिह लोके परत्र च

Habiendo realizado dos pradakṣiṇās (circunvalaciones), que mi Señor—el Guru del mundo—quede complacido. Pues en este mundo y en el otro no hay pariente igual a un brāhmaṇa.

Verse 175

यमलोके महाघोरे पतन्तं योऽभिरक्षति । इतिहासपुराणज्ञं विष्णुभक्तं जितेन्द्रियम्

En el mundo de Yama, tan terrible, quien protege al que está cayendo—al conocedor de los Itihāsas y Purāṇas, devoto de Viṣṇu y dueño de sus sentidos—

Verse 176

पूजयेत्परया भक्त्या सामगं वा विशेषतः । द्वीपेश्वरं च ये भक्त्या संस्मरन्ति गृहे स्थिताः

Debe adorarse con suprema devoción—en especial a un cantor del Sāma (un sāmavedín). Y quienes, permaneciendo en casa, recuerdan con devoción a Dvīpeśvara,

Verse 177

न तेषां जायते शोको न हानिर्न च दुष्कृतम् । प्रथमं पूजयेत्तत्र लिङ्गं सिद्धेश्वरं ततः

Para ellos no nace tristeza—ni pérdida, ni mala acción. Allí debe adorarse primero el liṅga llamado Siddheśvara, y después proseguir.

Verse 178

यत्र सिद्धो महाभागो व्यासः सत्यवतीसुतः । अस्यैव पूजनात्सिद्धो धारासर्पो महामतिः

Allí alcanzó la perfección el muy afortunado Vyāsa, hijo de Satyavatī; por la adoración de esto mismo, el magnánimo Dhārāsarpa también llegó a consumarse.

Verse 179

तत्र तीर्थे तु यो राजन्प्राणत्यागं करोति च । सूर्यलोकमसौ भित्त्वा प्रयाति शिवसन्निधौ

Oh Rey, quien entregue allí su vida en ese tīrtha sagrado—traspasando el mundo del Sol—llega a la misma presencia de Śiva.

Verse 180

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पतने च षोडश । महाहवे षष्टिरशीति गोग्रहे ह्यनाशके भारत चाक्षया गतिः

Siete mil años, en verdad, (se obtienen) en el agua; once en el fuego; y dieciséis en una caída. En gran batalla, sesenta; en un corral de vacas, ochenta. Pero, oh Bhārata, en el ayuno hasta la muerte hay un logro imperecedero.

Verse 181

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । वायुभूतं निरीक्षन्ते ह्यागच्छन्तं स्वगोत्रजम्

El padre, el abuelo y también el bisabuelo—hechos sutiles como el viento—contemplan la llegada de su propio pariente de linaje, cuando viene a cumplir los ritos.

Verse 182

अस्मद्गोत्रेऽस्ति कः पुत्रो यो नो दद्यात्तिलोदकम् । कार्त्तिक्यां च विशेषेण वेशाख्यां वा तथैव च

«¿Hay algún hijo en nuestro linaje que nos ofrezca agua con sésamo (tilodaka)?», especialmente en Kārttika, o igualmente en Vaiśākha.

Verse 183

स्वर्गतिं च प्रयास्यामस्तत्र तीर्थोपसेवनात् । एतत्ते कथितं सर्वं द्वीपेश्वरमनुत्तमम्

«Al servir y acudir a ese tīrtha alcanzaremos el sendero del cielo». Así se te ha dicho todo: la gloria insuperable de Dvīpeśvara.

Verse 184

यः पठेत्परया भक्त्या शृणुयात्तद्गतो नृप । सोऽपि पापविनिर्मुक्तो मोदते शिवमन्दिरे

Oh Rey, quien lo recite con devoción suprema, o lo escuche con la mente recogida—también él, libre de pecado, se regocija en la morada divina de Śiva.

Verse 185

ऊषरं सर्वतीर्थानां निर्मितं मुनिपुंगवैः । कामप्रदं नृपश्रेष्ठ व्यासतीर्थं न संशयः

Oh el mejor de los reyes, la quintaesencia de todos los tīrtha, establecida por los más excelsos sabios, es Vyāsa-tīrtha, sin duda. Concede los fines deseados.