Adhyaya 6

Verse 1

मार्कण्डेय उवाच । पुनर्युगान्ते सम्प्राप्ते तृतीये नृपसत्तम । दादशार्कवपुर्भूत्वा भगवान्नीललोहितः

Mārkaṇḍeya dijo: Cuando volvió a llegar el tercer yugānta, oh el mejor de los reyes, el Bienaventurado Señor Nīlalohita asumió una forma que ardía como doce soles.

Verse 2

सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सशैलवनकाननाम् । निर्दग्धां तु महीं कृत्स्नां कालो भूत्वा महेश्वरः

Hecho el Tiempo mismo, Maheśvara quemó la tierra entera—ceñida por los océanos y los siete continentes—junto con sus montañas, bosques y arboledas, hasta reducirlo todo a ceniza.

Verse 3

ततो महाघनो भूत्वा प्लावयामास वारिणा । कृष्णं कृष्णवपुस्त्वेनां विद्युच्चन्द्रायुधाङ्किताम्

Luego, volviéndose una inmensa nube, lo inundó todo con agua: oscuro, de cuerpo negro, señalado con relámpagos y emblemas lunares como sus armas resplandecientes.

Verse 4

प्लावयित्वा जगत्सर्वं तस्मिन्नेकार्णवीकृते । सुष्वाप विमले तोये जगत्संक्षिप्य मायया

Tras inundar el universo entero y cuando todo se volvió un solo océano, durmió sobre las aguas inmaculadas, replegando los mundos en sí mismo por su māyā.

Verse 5

ततोऽहं भ्रममास्तु तमोभूते महार्णवे । दिव्यं वर्षसहस्रं तु वायुभूते महेश्वरे

Entonces vagué por aquel terrible gran océano, vuelto oscuridad; y durante mil años divinos, Maheśvara permaneció como viento solamente.

Verse 6

। अध्याय

(Marca de capítulo: «Adhyāya», es decir, «Capítulo».)

Verse 7

तस्मिन्महार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । मयूरं स्वर्णपत्राढ्यमपश्यंसहसा जले । विचित्रचन्द्रकोपेतं नीलकंठं सुलोचनम्

En aquel aterrador gran océano, cuando habían perecido todos los seres inmóviles y móviles, vi de pronto en las aguas un pavo real adornado con plumas de oro: de garganta azul, de hermosos ojos y con una cresta maravillosa semejante a la luna.

Verse 8

ततो मयूरः स महार्णवान्ते विक्षोभयित्वा हि महास्वेण । चचार देवस्त्रिशिखी शिखण्डी त्रैलोक्यगोप्ता स महानुभावः

Entonces aquel pavo real, en el borde del gran océano, agitó las aguas con un poderoso clamor; y aquel ser divino, de triple cresta y plumaje—guardián de los tres mundos—se movía, colmado de inmensa majestad.

Verse 9

शिवश्च रौद्रेण मयूररूपिणा विक्षोभ्यमाणे सलिलेऽपि तस्मिन् । सह भ्रमन्तीं च महार्णवान्ते सरिन्महौघां सुमहान्ददर्श

Y Śiva—fiero en forma de pavo real—mientras aquellas aguas eran batidas, vio en el borde del océano una corriente torrencial de río, inmensamente grande, que giraba y se arremolinaba.

Verse 10

स तां महादेवमयूररूपो दृष्ट्वा भ्रमन्तीं सहसोर्मिजालैः । का त्वं शुभे शाश्वतदेहभूता क्षयं न यातासि महाक्षयान्ते

Al verla, zarandeada por innumerables redes de olas, Mahādeva en forma de pavo real preguntó: «¿Quién eres tú, bienaventurada, de cuerpo imperecedero, que no pereces en el tiempo de la gran destrucción?»

Verse 11

देवासुरगणे नष्टे सरित्सरमहार्णवे । का त्वं भ्रमसि पद्माक्षि क्व गतासि च न क्षयम्

Cuando las huestes de devas y asuras habían perecido en aquel gran océano, semejante a ríos y lagos, dijo: «¿Quién eres tú, de ojos de loto? ¿Por qué vagabundeas aquí, y cómo no has encontrado la destrucción?»

Verse 12

नर्मदोवाच । तव प्रसादाद्देवेश मृत्युर्मम न विद्यते । सृज देव पुनर्विश्वं शर्वरी क्षयमागता

Narmadā dijo: «Por tu gracia, oh Señor de los dioses, la muerte no existe para mí. Por eso, oh Dios, crea de nuevo el universo: la noche ha llegado ya a su término.»

Verse 13

एवमुक्तो महादेवो व्यधुनोत्पक्षपञ्जरम् । तावत्पञ्जरमध्यान्ते तस्य पक्षाद्विनिःसृताः

Así interpelado, Mahādeva sacudió la jaula de sus alas. En ese mismo instante, desde el interior de la jaula, brotaron, saliendo de sus alas.

Verse 14

तावन्तो देवदैत्येन्द्राः पक्षाभ्यां तस्य जज्ञिरे । तेषां मध्ये पुनः सा तु नर्मदा भ्रमते सरित्

Tantos señores entre dioses y daityas nacieron de sus dos alas. Y de nuevo, en medio de ellos, el río Narmadā se mueve y fluye.

Verse 15

ततश्चान्यो महाशैलो दृश्यते भरतर्षभ । त्रिभिः कूटैः सुविस्तीर्णैः शृङ्गवानिव गोवृषः

Entonces se ve otra gran montaña, oh toro entre los Bhāratas: ampliamente extendida con tres cumbres, como un poderoso toro ornado de cuernos.

Verse 16

त्रिकूटस्तु इति ख्यातः सर्वरत्नैर्विभूषितः । ततस्तस्मात्त्रिकूटाच्च प्लावयन्ती महीं ययौ

Es célebre con el nombre de «Trikūṭa», adornado con toda clase de joyas. Desde aquel Trikūṭa, ella avanzó, inundando la tierra.

Verse 17

त्रिकूटी तेन विख्याता पितॄणां त्रायणी परा । द्वितीयाच्च ततो गङ्गा विस्तीर्णा धरणीतले

Por ello es famosa como «Trikūṭī», la suprema liberadora de los antepasados. Y desde la segunda cumbre, la Gaṅgā se extendió sobre la faz de la tierra.

Verse 18

तृतीयं च ततः शृङ्गं सप्तधा खण्डशो गतम् । जम्बूद्वीपे तु संजाताः सप्त ते कुलपर्वताः

Y entonces la tercera cumbre se partió en siete porciones. En Jambūdvīpa, de ella surgieron aquellas siete montañas de linaje (kulaparvatas).

Verse 19

चन्द्रनक्षत्रसहिता ग्रहग्रामनदीनदाः । अण्डजं स्वेदजं जातमुद्भिज्जं च जरायुजम्

Junto con la luna y las constelaciones, las huestes de planetas, y los ríos y arroyos, llegaron a existir los seres nacidos de huevo, de sudor, de brote (plantas) y de vientre (vivíparos).

Verse 20

एवं जगदिदं सर्वं मयूरादभवत्पुरा । समस्तं नरशार्दूल महादेवसमुद्भवम्

Así, en tiempos antiguos, este mundo entero surgió del Pavo Real. Todo ello, oh tigre entre los hombres, nació de Mahādeva.

Verse 21

ततो नदीः समुद्रांश्च संविभज्य पृथक्पृथक् । नर्मदामाह देवेशो गच्छ त्वं दक्षिणां दिशम्

Luego, tras asignar a los ríos y a los océanos sus dominios por separado, el Señor de los dioses dijo a Narmadā: «Ve tú hacia la dirección del sur».

Verse 22

एवं सा दक्षिणा गंगा महापातकनाशिनी । उत्तरे जाह्नवी देशे पुण्या त्वं दक्षिणे शुभा

Así, tú eres la Gaṅgā del Sur, destructora de grandes pecados. En la región del norte la Jāhnavī (Gaṅgā) es santa; en el sur tú eres auspiciosa y sagrada.

Verse 23

यथा गंगा महापुण्या मम मस्तकसंभवा । तद्विशिष्टा महाभागे त्वं चैवेति न संशयः

Así como la Gaṅgā es supremamente santa, nacida de mi propia cabeza, así también tú, oh muy afortunada, posees esa misma excelencia; de ello no hay duda.

Verse 24

त्वया सह भविष्यामि एकेनांशेन सुव्रते । महापातकयुक्तानामौषधं त्वं भविष्यसि

Oh tú de excelentes votos, habitaré contigo mediante una porción de mí mismo. Para quienes están cargados de grandes pecados, tú llegarás a ser el remedio.

Verse 25

एवमुक्ता तु देवेन महापातकनाशिनी । दक्षिणं दिग्विभागं तु सा जगामाशु विक्रमा

Así interpelada por el Dios, ella—destructora de los grandes pecados—partió veloz hacia la región del sur, dotada de inmenso poder.

Verse 26

ऋक्षशैलेन्द्रमासाद्य चन्द्रमौलेरनुग्रहात् । वार्यौघैः प्रस्थिता यस्मान्महादेवप्रणोदिता

Al llegar al soberano monte Ṛkṣa, por la gracia del Señor de la luna en la frente (Śiva), partió en torrentes de agua impetuosa, impulsada por Mahādeva.

Verse 27

महता चापि वेगेन यस्मादेषा समुच्छ्रिता । महती तेन सा प्रोक्ता महादेवान्महीपते

Porque se alzó con un ímpetu grande y tremendo, por eso se la llama «Mahatī». Así lo declaró Mahādeva, oh rey.

Verse 28

तपतस्तस्य देवस्य शूलाग्राद्बिन्दवोऽपतन् । तेनैषा शोणसंज्ञा तु दश सप्त च ताः स्मृताः

Mientras aquel Dios practicaba austeridades (tapas), cayeron gotas desde la punta de su tridente. Por ello ella lleva el nombre de «Śoṇā»; y esas gotas se recuerdan como diecisiete.

Verse 29

सर्वेषां नर्मदा पुण्या रुद्रदेहाद्विनिःसृता । सर्वाभ्यश्च सरिद्भ्यश्च वरदानान्महात्मनः

Entre todos los ríos, Narmadā es sagrada, pues brotó del propio cuerpo de Rudra. Por el poder de conceder dones de ese Señor magnánimo, ella supera a todas las demás corrientes.

Verse 30

शंकरानुप्रहाद्देवी महापातकनाशिनी । यस्मान्महार्णवे घोरे दृश्यते महती च सा

Por el favor de Śaṅkara, la Diosa—destructora de los grandes pecados—se manifiesta vasta y poderosa aun en el terrible gran océano; por ello es vista verdaderamente como “Mahatī”.

Verse 31

सुव्यक्ताङ्गी महाकाया महती तेन सा स्मृता । तस्माद्विक्षोभ्यमाणा हि दिग्गजैरम्बुदोपमैः

Sus miembros se muestran con claridad y su cuerpo es inmenso; por eso se la recuerda como “Mahatī”. Por ello, en verdad, es agitada y batida por los elefantes de las direcciones, semejantes a grandes nubes.

Verse 32

कलुषत्वं नयत्येव रसेन सुरसा तथा । कृपां करोति सा यस्माल्लोकानामभयप्रदा

Por su esencia divina, ciertamente disipa la impureza, y por ello es “Surasā” (de fragancia y sabor divinos). Y porque derrama compasión sobre los mundos y concede intrepidez, se la recuerda como “Kṛpā” (Misericordia).

Verse 33

संसारार्णवमग्नानां तेन चैषा कृपा स्मृता । पुरा कृतयुगे पुण्ये दिव्यमन्दारभूषिता

Porque muestra misericordia a quienes se hunden en el océano de la existencia mundana, por ello se la recuerda como “Kṛpā”. En la antigüedad, en el santo Kṛta-yuga, resplandecía adornada con flores celestiales de mandāra.

Verse 34

कल्पवृक्षसमाकीर्णा रोहीतकसमाकुला । वहत्येषा च मन्देन तेन मन्दाकिनी स्मृता

Abundante en árboles que conceden deseos y poblada de rohītaka, ella fluye mansamente; por eso se la recuerda como “Mandākinī” (la que corre suavemente, río de índole celeste).

Verse 35

भित्त्वा महार्णवं क्षिप्रं यस्माल्लोकमिहागता । पूज्या सुरैश्च सिद्धैश्च तस्मादेषा महार्णवा

Porque atravesó con presteza el gran océano y llegó a este mundo, y porque es venerada por los devas y los siddhas, por eso se la llama “Mahārṇavā”, la del Gran Océano.

Verse 36

विचित्रोत्पलसंघातैरृक्षद्विपसमाकुला

Estaba colmada de racimos de lotos de múltiples colores, y sus riberas se veían atestadas de osos y elefantes.

Verse 37

भित्त्वा शैलं च विपुलं प्रयात्येवं महार्णवम् । भ्रामयन्ती दिशः सर्वा रवेण महता पुरा

Habiendo hendido una vasta montaña, avanzó así hacia el gran océano; y en tiempos antiguos, con su poderoso bramido hizo resonar y estremecer todas las direcciones.

Verse 38

प्लावयन्ती विराजन्ती तेन रेवा इति स्मृता । भार्यापुत्रसुदुःखाढ्यान्नराञ्छापैः समावृतान्

Porque hace cruzar (a los seres) y resplandece, se la recuerda como “Revā”. Ella socorre a los hombres cubiertos por maldiciones y cargados de intensos pesares por esposa e hijos.

Verse 39

विपापान्कुरुते यस्माद्विपापा तेन सा स्मृता । विण्मूत्रनिचयां घोरां पांशुशोणितकर्दमाम्

Porque libra a las personas del pecado, por eso se la recuerda como “Vipāpā”, la destructora del mal. Ella aparta las terribles acumulaciones de inmundicia—montones de excremento y orina—y el lodo de polvo y sangre.

Verse 40

पाशैर्नित्यं तु सम्बाधां यस्मान्मोचयते भृशम् । विपाशेति च सा प्रोक्ता संसारार्णवतारिणी

Porque con gran fuerza libera a los seres de la continua opresión de los lazos, se la llama “Vipāśā”, la que desata las ataduras, la que hace cruzar a los seres el océano del saṃsāra.

Verse 41

नर्मदा विमलाम्भा च विमलेन्दुशुभानना । तमोभूते महाघोरे यस्मादेषा महाप्रभा

Ella es “Narmadā”, “Vimalāmbhā” —de aguas puras— y “Vimalendu-śubhānanā”, cuyo hermoso rostro es como la luna sin mancha. Y porque en la terrible oscuridad resplandece con gran fulgor, es “Mahāprabhā”, de poderoso esplendor.

Verse 42

विमला तेन सा प्रोक्ता विद्वद्भिर्नृपसत्तम । करैरिन्दुकरप्रख्यैः सूर्यरश्मिसमप्रभा

Por eso los sabios declaran, oh el mejor de los reyes, que se la llama “Vimalā”: sus rayos son como los del astro lunar, y su resplandor es como los rayos del sol.

Verse 43

क्षरन्ती मोदते विश्वं करभा तेन चोच्यते । यस्माद्रञ्जयते लोकान्दर्शनादेव भारत

Al fluir ella, el mundo entero se regocija; por eso también se la llama “Karabhā”. Pues con sólo contemplarla alegra y encanta a los pueblos, oh Bhārata.

Verse 44

रञ्जनाद्रञ्जना प्रोक्ता धात्वर्थे राजसत्तम । तृणवीरुधगुल्माद्यास्तिर्यञ्चः पक्षिणस्तथा । तानुद्भूतान्नयेत्स्वर्गं तेनोक्ता वायुवाहिनी

De “rañjana”, deleitar y teñir, se la llama “Rañjanā”, según el sentido de la raíz, oh el mejor de los reyes. Hierbas, enredaderas, arbustos y demás seres—animales y aves también—cuando surgen en su ámbito, ella los conduce al cielo; por eso se la llama “Vāyuvāhinī”, la llevada por el viento / la que lleva por el viento.

Verse 45

एवं यो वेत्ति नामानि निर्गमं च विशेषतः । स याति पापविर्मुक्तो रुद्रलोकं न संशयः

Así, quien conoce de verdad estos nombres—y en especial su origen—va, libre de pecado, al mundo de Rudra; de ello no hay duda.