Adhyaya 51

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । काले तत्क्रियते कस्मिञ्छ्राद्धं दानं तथेश्वर । यात्रा तत्र प्रकर्तव्या तिथौ यस्यां वदाशु तत्

Uttānapāda dijo: Oh Señor, ¿en qué tiempo deben realizarse el śrāddha y la caridad (dāna)? ¿Y en qué tithi lunar debe emprenderse la peregrinación a ese lugar? Dímelo pronto.

Verse 2

ईश्वर उवाच । पितृतीर्थं यथा पुण्यं सर्वकामिकमुत्तमम् । इदं तीर्थं तथा पुण्यं स्नानदानादितर्पणैः

El Señor dijo: Así como el Pitṛ-tīrtha es supremamente meritorio y concede todos los deseos, del mismo modo este tīrtha es meritorio, por el baño sagrado, la caridad y las ofrendas de tarpaṇa.

Verse 3

विशेषेण तु कुर्वीत श्राद्धं सर्वयुगादिषु । मन्वन्तरादयो वत्स श्रूयन्तां च चतुर्दश

En especial, debe realizarse el Śrāddha con esmero en todos los comienzos de los Yugas y en otros sagrados umbrales. Ahora, hijo querido, escucha los catorce (períodos santos) que comienzan con los Manvantaras.

Verse 4

अश्वयुक्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिकस्य च । तृतीया चैत्रमासस्य तथा भाद्रपदस्य च

La novena tithi de la quincena luminosa de Āśvayuja; la duodécima de Kārttika; la tercera del mes de Caitra; y asimismo la tercera de Bhādrapada: tales son ocasiones auspiciosas.

Verse 5

आषाढस्यैव दशमी माघस्यैव तु सप्तमी । श्रावणस्याष्टमी कृष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा

También son auspiciosas la décima tithi de Āṣāḍha, la séptima de Māgha, la octava de la quincena oscura de Śrāvaṇa, y asimismo la luna llena de Āṣāḍha.

Verse 6

फाल्गुनस्य त्वमावास्या पौषस्यैकादशी सिता । कार्त्तिकी फाल्गुनी चैत्री ज्यैष्ठी पञ्चदशी तथा

La luna nueva de Phālguna; el Ekādaśī de la quincena luminosa de Pauṣa; y el decimoquinto día (plenilunio) en Kārttika, Phālguna, Caitra y también en Jyaiṣṭha: todo ello se cuenta entre los tiempos sagrados.

Verse 7

मन्वन्तरादयश्चैते अनन्तफलदाः स्मृताः । अयने चोत्तरे राजन्दक्षिणे श्राद्धमाचरेत्

Estas ocasiones, comenzando por los Manvantaras, se recuerdan como dadoras de frutos sin fin. Y, oh Rey, debe realizarse el Śrāddha tanto en Uttarāyaṇa como en Dakṣiṇāyaṇa, en las estaciones de los solsticios norte y sur.

Verse 8

कार्त्तिकी च तथा माघी वैशाखस्य तृतीयिका । पौर्णमासी च चैत्रस्य ज्येष्ठस्य च विशेषतः

El plenilunio de Kārttika y asimismo el de Māgha; el tercer día lunar de Vaiśākha; y las lunas llenas de Caitra y, de modo especial, de Jyaiṣṭha: (también éstos son tiempos sagrados venerados).

Verse 9

अष्टकासु च संक्रान्तौ व्यतीपाते तथैव च । श्राद्धकाला इमे सर्वे दत्तमेष्वक्षयं स्मृतम्

En los días de Aṣṭakā, en Saṅkrānti (los ingresos solares) y asimismo en Vyatīpāta: todos éstos son tiempos de Śrāddha; lo que se da en tales ocasiones se recuerda como imperecedero en su mérito.

Verse 10

मधुमासे सिते पक्ष एकादश्यामुपोषितः । निशि जागरणं कुर्याद्विष्णुपादसमीपतः

En el mes de Madhu (Caitra), en el Ekādaśī de la quincena luminosa, tras ayunar, debe guardarse vigilia nocturna cerca de la sagrada «Huella del Pie de Viṣṇu».

Verse 11

धूपदीपादिनैवेद्यैः स्रङ्मालागुरुचन्दनैः । अर्चां कुर्वन्ति ये विष्णोः पठेयुः प्राक्तनीं कथाम्

Quienes rinden culto a Viṣṇu con incienso, lámparas y ofrendas de alimento—con guirnaldas, perfumes y sándalo—deben recitar la antigua narración sagrada del Señor.

Verse 12

ऋग्यजुःसाममन्त्रोक्तं सूक्तं जपति यो द्विजः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति

Aquel dvija que repite el sūkta enseñado por los mantras de los Vedas Ṛg, Yajus y Sāma queda libre de todo pecado y va al mundo de Viṣṇu.

Verse 13

प्रातः श्राद्धं प्रकुर्वीत द्विजान् सम्पूज्य यत्नतः । दानं दद्याद्यथाशक्ति गोहिरण्याम्बरादिकम्

Por la mañana debe realizarse el śrāddha, honrando con esmero a los dvija (brāhmaṇas). Según la propia capacidad, debe darse dāna: vacas, oro, vestiduras y demás.

Verse 14

पितरस्तस्य तृप्यन्ति यावदाभूतसम्प्लवम् । श्राद्धदस्तु व्रजेत्तत्र यत्र देवो जनार्दनः

Sus antepasados quedan satisfechos hasta el fin de la disolución cósmica. Y quien ofrece el śrāddha va a la morada donde habita el Señor Janārdana (Viṣṇu).

Verse 15

त्रयोदश्यां ततो गच्छेद्गुहावासिनि लिङ्गके । दृष्ट्वा मार्कण्डमीशानं मुच्यते सर्वपातकैः

Luego, en la trayodaśī, el decimotercer día lunar, debe irse al liṅga que mora en la cueva. Al contemplar al Señor Īśāna como Mārkaṇḍa (Mārkaṇḍeśvara), uno queda libre de todos los pecados.

Verse 16

उत्तानपाद उवाच । गुहामध्ये महादेव लिङ्गं परमशोभितम् । येन प्रतिष्ठितं देव तन्ममाख्यातुमर्हसि

Uttānapāda dijo: «Oh Mahādeva, dentro de la cueva hay un liṅga de esplendor supremo. Oh Señor, ¿por quién fue establecido? Dímelo, te lo ruego»

Verse 17

ईश्वर उवाच । त्रिषु लोकेषु विख्यातो मार्कण्डेयो मुनीश्वरः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्

Īśvara dijo: «Mārkaṇḍeya, señor entre los sabios, es célebre en los tres mundos. Durante mil años divinos practicó un tapas sumamente austero.»

Verse 18

गुहामध्यं प्रविष्टोऽसौ योगाभ्यासमुपाश्रितः । लिङ्गं तु स्थापितं तेन मार्कण्डेश्वरसंज्ञितम्

Entró en lo más hondo de la cueva y se acogió a la práctica del yoga. Allí estableció un liṅga, que llegó a ser conocido como Mārkaṇḍeśvara.

Verse 19

तत्र स्नात्वा च यो भक्त्या सोपवासो जितेन्द्रियः । तत्र जागरणं कुर्वन् दद्याद्दीपं प्रयत्नतः

Quien se bañe allí con devoción, ayunando y con los sentidos dominados, y permanezca en vigilia en ese lugar, debe también, con esmero, ofrecer una lámpara.

Verse 20

देवस्य स्नपनं कुर्यान्मृतैः पञ्चभिस्तथा । यथा शक्त्या समालभ्य पूजां कुर्याद्यथाविधि

Debe realizarse el baño ritual (snapana) de la Deidad también con las cinco sustancias llamadas ‘mṛta’. Luego, reuniendo lo que se pueda según las propias posibilidades, hágase la adoración conforme al rito.

Verse 21

स्वशाखोत्पन्नमन्त्रैश्च जपं कुर्युर्द्विजातयः । सावित्र्यष्टसहस्रं तु शताष्टकमथापि वा

Los dos veces nacidos deben realizar japa con los mantras nacidos de su propia rama védica. En especial, pueden recitar la Sāvitrī ocho mil veces, o bien ciento ocho veces.

Verse 22

एतत्कृत्वा नृपश्रेष्ठ जन्मनः फलमाप्नुयात् । चतुर्दश्यां तु वै स्नात्वा पूजां कृत्वा यथाविधि

Habiendo hecho esto, oh el mejor de los reyes, se alcanza el verdadero fruto del nacimiento. Y en la decimocuarta tithi (caturdaśī), tras bañarse, debe realizarse la adoración conforme al rito.

Verse 23

पात्रं परीक्ष्य दातव्यमात्मनः श्रेय इच्छता । पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दान्यसंशयम्

Quien desea su propio bien supremo debe dar sólo tras examinar la dignidad del recipiente. Pues los Pitṛs (ancestros) de ese dador quedan ciertamente satisfechos durante doce años.

Verse 24

दाता स गच्छते तत्र यत्र भोगाः सनातनाः । गुहामध्ये प्रविष्टस्तु लोटयेच्चैव शक्तितः

Ese dador va al ámbito donde los gozos son eternos. Y, habiendo entrado en la caverna interior (del lugar sagrado), debe rodar allí según su capacidad.

Verse 25

नीले गिरौ हि यत्पुण्यं तत्समस्तं लभन्ति ते । शूलभेदे तु यः कुर्याच्छ्राद्धं पर्वणि पर्वणि

Todo el mérito que hay en Nīlagiri (la Montaña Azul), todo ello lo obtienen quienes realizan Śrāddha en Śūlabheda, en cada ocasión lunar sagrada, una y otra vez.

Verse 26

विशेषाच्चैत्रमासान्ते तस्य पुण्यफलं शृणु । केदारे चैव यत्पुण्यं गङ्गासागरसङ्गमे

Escucha, en especial, el fruto del mérito al concluir el mes de Caitra. El mérito que se obtiene en Kedāra y en la confluencia del Gaṅgā con el océano—

Verse 27

सितासिते तु यत्पुण्यमन्यतीर्थे विशेषतः । अर्बुदे विद्यते पुण्यं पुण्यं चामरपर्वते

El mérito especial que se halla en otros tīrthas durante las quincenas clara y oscura, ese mismo mérito se encuentra en Arbuda, y también en Amara-parvata.

Verse 28

गयादिसर्वतीर्थानां फलमाप्नोति मानवः । विधिमन्त्रसमायुक्तस्तर्पयेत्पितृदेवताः

Una persona alcanza el fruto de todos los tīrthas, comenzando por Gayā, cuando—provista del rito correcto y de mantras—ofrece tarpaṇa a las deidades Pitṛ.

Verse 29

कुलानां तारयेद्विंशं दश पूर्वान् दशापरान् । दक्षिणस्यां ततो मूर्तौ शुचिर्भूत्वा समाहितः

Libera veinte líneas del linaje: diez generaciones anteriores y diez posteriores. Luego, purificado y recogido, debe orientar el rito hacia la forma meridional (la dirección de los Pitṛ).

Verse 30

न्यासं कृत्वा तु पूर्वोक्तं प्रदद्यादष्टपुष्पिकाम् । शास्त्रोक्तैरष्टभिः पुष्पैर्मानसैः शृणु तद्यथा

Habiendo realizado el nyāsa antes descrito, debe ofrecerse la adoración de las «ocho flores». Escucha cómo se hace: con ocho flores mentales enseñadas en los śāstras.

Verse 31

वारिजं सौम्यमाग्नेयं वायव्यं पार्थिवं पुनः । वानस्पत्यं भवेत्षष्ठं प्राजापत्यं तु सप्तमम्

Las flores (mentales) son: la nacida del agua, la lunar, la ígnea, la aérea y, de nuevo, la terrenal; la sexta es la vegetal, y la séptima es la prājāpatya, perteneciente a Prajāpati.

Verse 32

अष्टमं शिवपुष्पं स्यादेषां शृणु विनिर्णयम् । वारिजं सलिलं ज्ञेयं सौम्यं मधुघृतं पयः

La octava es la flor de Śiva. Escucha la determinación de éstas: la flor nacida del agua debe conocerse como agua; la flor lunar como miel, ghee y leche.

Verse 33

आग्नेयं धूपदीपाद्यं वायव्यं चन्दनादिकम् । पार्थिवं कन्दमूलाद्यं वानस्पत्यं फलात्मकम्

Las ofrendas pertenecientes al principio del Fuego son el incienso, las lámparas y cosas semejantes; las del principio del Viento son el sándalo y fragancias afines. Las nacidas de la Tierra son bulbos, raíces y similares; y las nacidas de las plantas son los frutos en su propia forma.

Verse 34

प्राजापत्यं तु पाठाद्यं शिवपुष्पं तु वासना । अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः

La ofrenda de tipo prājāpatya es la recitación (pāṭha) y cosas semejantes; y la ‘flor de Śiva’ es la fragancia pura, la disposición refinada. La no violencia (ahiṃsā) es la primera flor, y el dominio de los sentidos es también una flor.

Verse 35

तृतीयं तु दया पुष्पं क्षमा पुष्पं चतुर्थकम् । ध्यानपुष्पं तपः पुष्पं ज्ञानपुष्पं तु सप्तमम्

La tercera flor es la compasión; la cuarta flor es el perdón. La meditación es una flor; la austeridad (tapas) es una flor; y la flor del conocimiento se declara la séptima.

Verse 36

सत्यं चैवाष्टमं पुष्पमेभिस्तुष्यन्ति देवताः । भक्त्या तपस्विनः पूज्या ज्ञानिनश्च नराधिप

La Verdad es, en verdad, la octava flor; con ellas se complacen las deidades. Con devoción han de ser honrados los ascetas y también los sabios, oh rey.

Verse 37

छत्रमावरणं दद्यादुपानद्युगलं तथा । तेन पूजितमात्रेण पूजिताः पुरुषास्त्रयः

Debe ofrecerse un paraguas, una prenda de abrigo y asimismo un par de sandalias. Con sólo honrar así a un digno, quedan honrados los tres Puruṣas.

Verse 38

स्वर्गलोके वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । शूलपाणेस्तु भक्त्या वै जाप्यं कुर्वन्ति ये नराः

Habita en el mundo celestial mientras no llegue la disolución cósmica de los seres. Quienes, con devoción al Señor de la Tridente, realizan japa, alcanzan tal fruto.

Verse 39

पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैर्यक्षकर्दमकुङ्कुमैः । समालभेत देवेशं श्रीखण्डागुरुचन्दनैः

Debe ungirse al Señor de los dioses con los cinco néctares y los cinco productos de la vaca, con pasta fragante y azafrán; y con sándalo fino, agaru y chandana.

Verse 40

नानाविधैश्च ये पुष्पैरर्चां कुर्वन्ति शूलिनः । निशि जागरणं कुर्युर्दीपदानं प्रयत्नतः

Quienes rinden culto al Portador del Tridente con flores de muchas clases, deben velar de noche y, con empeño, ofrecer dones de lámparas.

Verse 41

धूपनैवेद्यकं दद्यात्पठेत्पौराणिकीं कथाम् । तत्र स्थाने स्थिता भक्त्या जपं कुर्वन्ति ये नराः

Que se ofrezcan incienso y ofrendas de alimento, y se recite una sagrada narración puránica. Quienes, permaneciendo en aquel lugar santo con devoción, realizan japa—alcanzan el mérito declarado.

Verse 42

श्रीसूक्तं पौरुषं सूक्तं पावमानं वृषाकपिम् । वेदोक्तैश्चैव मन्त्रैश्च रौद्रीं वा बहुरूपिणीम्

Puede recitarse el Śrī Sūkta, el Pauruṣa Sūkta, los himnos Pāvamāna y el himno Vṛṣākapi; y también mantras védicos—ya sea la Raudrī (a Rudra) o la Bahurūpiṇī, de múltiples formas.

Verse 43

ब्राह्मणान् पूजयेद्भक्त्या पूजयित्वा प्रणम्य च । नानाविधैर्महाभोगैः शिवलोके महीयते

Debe honrarse a los Brāhmaṇas con devoción; tras venerarlos y postrarse, uno es exaltado en el mundo de Śiva, gozando de muchas clases de grandes deleites celestiales.

Verse 44

अग्निमित्यादि जाप्यानि ऋग्वेदी जपते तु यः । रुद्रान् पुरुषसूक्तं च श्लोकाध्यायं च शुक्रियम्

Quien, siendo Ṛgvedin, recita como japa los mantras que comienzan con «Agnim…», junto con los himnos a Rudra, el Puruṣa-sūkta y el sagrado capítulo de versos llamado Śukriya—

Verse 45

इषेत्वा दिकमन्त्रौघं ज्योतिर्ब्राह्मणमेव च । गायत्र्यं वै मधु चैव मण्डलब्राह्मणानि च

—y asimismo (recita) las colecciones de Dik-mantras, el Jyotir-brāhmaṇa, la Gāyatrī, el Madhu (himnos) y también los Maṇḍala-brāhmaṇas.

Verse 46

एताञ्जप्यांस्तु यो भक्त्या यजुर्वेदी जपेद्यदि । देवव्रतं वामदेव्यं पुरुषर्षभमेव च

Si un yajurvedín recita con devoción estos mismos japas—Devavrata, Vāmadevya y también Puruṣarṣabha—

Verse 47

बृहद्रथान्तरं चैव यो जपेद्भक्तितत्परः । स प्रयाति नरः स्थानं यत्र देवो महेश्वरः

Y quien, entregado a la devoción, recita el Bṛhadrathāntara, ese hombre alcanza la morada donde habita el Señor Maheśvara.

Verse 48

पादशौचं तथाभ्यङ्गं कुरुते योऽत्र भक्तितः । गोदाने चैव यत्पुण्यं लभते नात्र संशयः

Quien aquí, por devoción, realiza el lavado de los pies y también la unción con aceite, obtiene el mérito mismo que proviene de donar una vaca; de ello no hay duda.

Verse 49

ब्राह्मणान् भोजयेत्तत्र मधुना पायसेन च । एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता

Allí se debe alimentar a los brāhmaṇas con miel y con dulce arroz con leche; cuando se alimenta a un solo brāhmaṇa, es como si se hubiera alimentado a un crore.

Verse 50

सुवर्णं रजतं वस्त्रं दद्याद्भक्त्या द्विजोत्तमे । तर्पितास्तेन देवाः स्युर्मनुष्याः पितरस्तथा

Con devoción se debe dar oro, plata y vestiduras a un excelente brāhmaṇa; por ese acto quedan complacidos los devas, y asimismo los seres humanos y los antepasados.

Verse 51

। अध्याय

Capítulo — colofón sagrado del adhyāya.

Verse 52

अश्वं रथं गजं यानं तुलापुरुषमेव च । शकटं यः प्रदद्याद्वा सप्तधान्यप्रपूरितम्

Quien ofrezca un caballo, un carro, un elefante, un vehículo, e incluso la ofrenda de tulāpuruṣa—o done un carro colmado con las siete clases de granos—

Verse 53

सयोक्त्रं लाङ्गलं दद्याद्युवानौ तु धुरंधरौ । गोभूतिलहिरण्यादि पात्रे दातव्यमर्चितम्

Debe donarse el arado junto con su yugo, y también una pareja de jóvenes y vigorosos animales de tiro. Además, vacas, grano y cosecha, y oro y demás han de ofrecerse—tras honrar debidamente al digno recipiente.

Verse 54

अपात्रे विदुषा किंचिन्न देयं भूतिमिच्छता । यतोऽसौ सर्वभूतानि दधाति धरणी किल

El sabio que anhela la verdadera prosperidad no debe dar nada a quien no es digno; pues la Tierra, en verdad, sostiene a todos los seres.

Verse 55

ततो विप्राय सा देया सर्वसस्यौघमालिनी । अथान्यच्छृणु राजेन्द्र गोदानस्य तु यत्फलम्

Por ello, ella (la vaca) debe ser dada a un brāhmaṇa—ella, engalanada con la abundancia de mieses y cosechas. Ahora escucha además, oh el mejor de los reyes, el fruto que nace del don de una vaca.

Verse 56

यावद्वत्सस्य पादौ द्वौ मुखं योन्यां प्रदृश्यते । तावद्गौः पृथिवी ज्ञेया यावद्गर्भं न मुञ्चति

Mientras los dos pies y el rostro del ternero se vean en el seno materno, tanto tiempo debe entenderse a la vaca como la misma Tierra, hasta que ella libere al feto.

Verse 57

येन केनाप्युपायेन ब्राह्मणे तां समर्पयेत् । पृथ्वी दत्ता भवेत्तेन सशैलवनकानना

Por cualquier medio posible, preséntese ella a un brāhmaṇa; por ese acto se considera dada la Tierra misma, con sus montañas, bosques y arboledas.

Verse 58

तारयेन्नियतं दत्ता कुलानामेकविंशतिम् । रौप्यखुरीं कांस्यदोहां सवस्त्रां च पयस्विनीम्

Cuando tal vaca es ciertamente dada, sin falta salva a veintiuna generaciones. (Debe donarse) una vaca lechera, con pezuñas adornadas de plata, recipiente de ordeño de bronce y provista de paños.

Verse 59

ये प्रयच्छन्ति कृतिनो ग्रस्ते सूर्ये निशाकरे । तेषां संख्यां न जानामि पुण्यस्याब्दशातैरपि

De aquellos afortunados y virtuosos que dan en caridad cuando el sol o la luna es eclipsado, no conozco la medida de su mérito, ni aun en cientos de años.

Verse 60

सर्वस्यापि हि दानस्य संख्यास्तीह नराधिप । चन्द्रसूर्योपरागे च दानसंख्या न विद्यते

Para toda clase de dádiva hay una medida de fruto en este mundo, oh soberano de los hombres; pero en los eclipses de luna y de sol no se conoce medida del fruto del dar.

Verse 61

यत्र गौर्दृश्यते राजन् सर्वतीर्थानि तत्र हि । तत्र पर्व विजानीयान्नात्र कार्या विचारणा

Dondequiera que se vea una vaca, oh Rey, allí están en verdad todos los tīrthas sagrados. Reconoce ese lugar como parva, una santa observancia; no hace falta más deliberación.

Verse 62

पुनः स्मृत्वा तु तत्तीर्थं यः कुर्याद्गमनं नरः । अथवा म्रियते योऽत्र रुद्रस्यानुचरो भवेत्

Quien, recordando de nuevo aquel tīrtha, emprende el viaje hacia él —o incluso quien allí muere— se convierte en seguidor de Rudra.