Adhyaya 50

Verse 1

उत्तानपाद उवाच । द्विजाश्च कीदृशाः पूज्या अपूज्याः कीदृशाः स्मृताः । श्राद्धे वैवाहिके कार्ये दाने चैव विशेषतः

Uttānapāda dijo: «¿Qué clase de “dos veces nacidos” se consideran dignos de honor, y cuáles se recuerdan como indignos—especialmente en el śrāddha para los antepasados, en los ritos matrimoniales y, sobre todo, al dar dāna?»

Verse 2

यदि श्रद्धा भवेद्दैवयोगाच्छ्राद्धादिके विधौ । एतदाख्याहि मे देव कस्य दानं न दीयते

«Si, por disposición providencial, surge la fe para realizar debidamente el śrāddha y ritos semejantes, entonces dímelo, oh Señor: ¿a quién no debe darse una ofrenda?»

Verse 3

ईश्वर उवाच । यथा काष्ठमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः

Dijo el Señor: «Así como un elefante hecho de madera, y como un ciervo hecho de cuero, así también el brahmán que no estudia el Veda: los tres no son más que portadores de un nombre»

Verse 4

यथा षण्ढोऽफलः स्त्रीषु यथा गौर्गवि चाफला । यथा चाज्ञेऽफलं दानं तथा विप्रोऽनृचोऽफलः

«Como el varón estéril es infructuoso con las mujeres, como una vaca es infructuosa con otra vaca, y como una dádiva al ignorante no da fruto, así el “brahmán” sin recitación védica es infructuoso como receptor.»

Verse 5

यथाऽनृणे बीजमुप्त्वा वप्ता न लभते फलम् । तथानृचे हविर्दत्त्वा न दाता लभते फलम्

«Así como el sembrador no obtiene fruto al sembrar la semilla en tierra estéril, así también, tras ofrecer el havis a quien carece de versos védicos, el dador no obtiene el fruto.»

Verse 6

रोगी हीनातिरिक्ताङ्गः काणः पौनर्भवस्तथा । अवकीर्णी श्यावदन्तः सर्वाशी वृषलीपतिः

«El enfermo; el que tiene miembros faltantes o de más; el tuerto; el que se ha vuelto a casar de modo censurable; el que ha quebrantado el brahmacarya; el de dientes ennegrecidos; el que come de todo sin discernimiento; y aquel cuya esposa es una mujer śūdra: (éstos se cuentan entre los no aptos).»

Verse 7

मित्रध्रुक्पिशुनः सोमविक्रयी परनिन्दकः । पितृमातृगुरुत्यागी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः

«El que traiciona a los amigos; el calumniador; el vendedor de soma; el que denigra a otros; el que abandona al padre, a la madre o al maestro; y el que constantemente injuria a los brahmanes: (tales personas son no aptas).»

Verse 8

शूद्रान्नं मन्त्रसंयुक्तं यो विप्रो भक्षयेन्नृप । सोऽस्पृश्यः कर्मचाण्डालः स्पृष्ट्वा स्नानं समाचरेत्

Oh Rey, si un brāhmana come alimento de un śūdra, aunque haya sido consagrado con mantras, se vuelve intocable, un “cāṇḍāla por su conducta”; y quien lo toque debe realizar un baño purificatorio.

Verse 9

कुनखी वृषली स्तेयी वार्द्धुष्यः कुण्डगोलकौ । महादानरतो यश्च यश्चात्महनने रतः

Quien tiene uñas deformes; la vṛṣalī (mujer de conducta degradada en este contexto); el ladrón; el usurero; el kuṇḍa y el golaka (de nacimiento irregular); quien se deleita en ostentosos “grandes dones”; y quien se inclina a la autodestrucción: éstos también se cuentan entre los no aptos.

Verse 10

भृतकाध्यापकः क्लीबः कन्यादूष्यभिशस्तकः । एते विप्राः सदा त्याज्याः परिभाव्य प्रयत्नतः

El brāhmana que enseña por salario, el kḷība (impotente e incapaz para los deberes prescritos) y el acusado de corromper a una doncella: tales “vipras” deben evitarse siempre, tras considerarlo con cuidado y diligencia.

Verse 11

प्रतिग्रहं गृहीत्वा तु वाणिज्यं यस्तु कारयेत् । तस्य दानं न दातव्यं वृथा भवति तस्य तत्

Pero quien, tras aceptar dones (como receptor sacerdotal), se dedica al comercio: no debe dársele limosna; pues lo que se le da se vuelve estéril, sin fruto.

Verse 12

श्रुताध्ययनसम्पन्ना ये द्विजा वृत्ततत्पराः । तेषां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

Aquellos dos veces nacidos, colmados de śruti y de estudio, y entregados a la recta conducta: toda dádiva que se les ofrece alcanza mérito imperecedero, que no se agota.

Verse 13

दरिद्रान्भर भूपाल मा समृद्धान् कदाचन । व्याधितस्यौषधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः

Sostén a los pobres, oh rey; nunca sólo a los prósperos. La medicina y el régimen saludable son para el enfermo; ¿qué necesidad tiene el sano de medicinas?

Verse 14

उत्तानपाद उवाच । कीदृशोऽथ विधिस्तत्र तीर्थश्राद्धस्य का क्रिया । दानं च दीयते यद्वत्तन्ममाख्याहि शङ्कर

Uttānapāda dijo: «¿Cuál es, entonces, el procedimiento correcto allí? ¿Cuál es el rito del śrāddha en un vado sagrado? ¿Y cómo deben darse exactamente las dádivas? Dímelo, oh Śaṅkara».

Verse 15

ईश्वर उवाच । श्राद्धं कृत्वा गृहे भक्त्या शुचिश्चापि जितेन्द्रियः । गुरुं प्रदक्षिणीकृत्य भोज्य सीमान्तके ततः

Īśvara dijo: «Habiendo realizado el śrāddha en casa con devoción—siendo puro y dueño de los sentidos—debe uno circunvalar al maestro, y luego alimentar (a los Brāhmaṇas invitados) en el lindero del poblado».

Verse 16

वाग्यतः प्रव्रजेत्तावद्यावत्सीमां न लङ्घयेत् । शूलभेदं ततो गत्वा स्नानं कुर्याद्यथाविधि

Guardando silencio, debe uno avanzar sin traspasar el lindero. Luego, yendo a Śūlabheda, debe bañarse conforme al rito prescrito.

Verse 17

पञ्चस्थानेषु च श्राद्धं हव्यकव्यादिभिः क्रमात् । पिण्डदानं च यः कुर्यात्पायसैर्मधुसर्पिषा

Y en cinco lugares debe realizarse el śrāddha, en el debido orden, con ofrendas de havya y kavya y las demás; y quien ofrezca piṇḍas hechos con pāyasa, miel y ghee—

Verse 18

पितरस्तस्य तृप्यन्ति द्वादशाब्दानि पञ्च च । अक्षतैर्बदरैर्बिल्वैर्गुदमधुसर्पिषा

Sus antepasados quedan satisfechos durante doce años y cinco más, cuando se ofrecen granos intactos, frutos de badara y de bilva, panela (guda), miel y ghee.

Verse 19

सापि तत्फलमाप्नोति तीर्थेऽस्मिन्नात्र संशयः । उपानहौ च यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्यः प्रयत्नतः

Ella también alcanza ese mismo fruto en este sagrado vado; de ello no hay duda. Y quien, con esmero, entregue calzado a los brāhmaṇas—

Verse 20

सोऽपि स्वर्गमवाप्नोति हयारूढो न संशयः । शय्यामश्वं च यो दद्याच्छत्त्रिकां वा विशेषतः

Él también alcanza el cielo, montado en un caballo, sin duda; especialmente quien dona una cama, un caballo o, de modo particular, una sombrilla (parasol).

Verse 21

गच्छेद्विमानमारूढः सोऽप्सरोवृन्दवेष्टितः । उत्तमं यो गृहं दद्यात्सप्तधान्यसमन्वितम्

Parte montado en un carro celestial, rodeado por multitudes de apsaras; así es quien dona una casa excelente provista de los siete granos.

Verse 22

स्वेच्छया मे वसेल्लोके काञ्चने भवने हि सः । तिलधेनुं च यो दद्यात्सवत्सां वस्त्रसंप्लुताम्

En verdad mora en mi mundo según su deseo, en una mansión de oro: aquel que dona una ‘vaca de sésamo’ (tila-dhenu) con su ternero, bien adornada y cubierta con telas.

Verse 23

नाकपृष्ठे वसेत्तावद्यावदाभूतसम्प्लवम् । गृहे वा यदि वारण्ये तीर्थवर्त्मनि वा नृप

Mora en las alturas del cielo mientras no llegue la disolución cósmica—ya sea en casa, en el bosque o en el camino de peregrinación a los tīrtha, oh rey.

Verse 24

तोयमन्नं च यो दद्याद्यमलोकं स नेक्षते । सर्वदानानि दीयन्ते तेषां फलमवाप्यते

Quien da agua y alimento no contempla el reino de Yama. Cuando se otorgan todas las formas de caridad, se alcanzan los frutos correspondientes.

Verse 25

उदकं चात्र दानं च दद्यादभयमेव च । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति

Aquí debe darse agua, y dones, y también la ausencia de temor (abhaya). No ha existido ni existirá caridad mayor que el don del alimento.

Verse 26

कन्यादानं तु यः कुर्याद्वृषं वा यः समुत्सृजेत् । तस्य वासो भवेत्तत्र यत्राहमिति नान्यथा

Pero quien realice el kanyā-dāna (don de la doncella), o quien libere un toro (vṛṣotsarga), para él hay morada precisamente allí donde Yo estoy; así es, y no de otro modo.

Verse 27

उत्तानपाद उवाच । कन्यादानं कथं स्वामिन् कर्तव्यं धार्मिकैः सदा । परिग्रहो यथा पोष्यः कन्योद्वाहस्तथैव च

Uttānapāda dijo: «Oh Señor, ¿cómo deben los justos realizar siempre el kanyā-dāna? ¿Cómo ha de aceptarse y sostenerse al esposo, y cómo debe celebrarse asimismo el matrimonio de la doncella?»

Verse 28

अन्यत्पृच्छामि देवेश कस्य कन्या न दीयते । दातव्यं कुत्र तद्देव कस्मै दत्तमथाक्षयम्

Te pregunto algo más, oh Señor de los dioses: ¿a quién no se debe entregar una doncella? ¿Dónde debe ser entregada, oh Dios, y a quién, al ser dada, se convierte en mérito imperecedero?

Verse 29

उत्तमं मध्यमं वापि कनीयः स्यात्कथं विभो । राजसं तामसं वापि निःश्रेयसमथापि वा

¿Cómo, oh Poderoso Señor, se considera superior, intermedio o inferior? ¿Cómo es rājasa o tāmasa, o cómo se convierte en niḥśreyasa (que conduce al bien supremo)?

Verse 30

ईश्वर उवाच । सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते । यो दद्यात्परया भक्त्याभिगम्य तनयां निजाम्

Dijo Īśvara: Entre todas las formas de caridad, la entrega de una doncella en matrimonio (kanyādāna) es preeminente. Quien, acercándose con suprema devoción, entrega a su propia hija, alcanza el mérito más alto.

Verse 31

कुलीनाय सुरूपाय गुणज्ञाय मनीषिणे । सुलग्ने सुमुहूर्ते च दद्यात्कन्यामलंकृताम्

Se debe entregar a la doncella adornada a un hombre de buen linaje, forma agradable, discernimiento de la virtud y sabiduría, en un momento nupcial auspicioso y un muhūrta favorable.

Verse 32

अश्वान्ना गांश्च वासांसि योऽत्र दद्यात्स्वशक्तितः । तस्य वासो भवेत्तत्र पदं यत्र निरामयम्

Quien aquí dé —según su capacidad— caballos, alimentos, vacas y vestimentas, tendrá una morada en ese reino: un lugar donde hay libertad de enfermedades y aflicciones.

Verse 33

येनात्र दुहिता दत्ता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । तेन सर्वमिदं दत्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

Quien aquí ha entregado en dote sagrada a una hija—más querida aun que el aliento vital—, por él, como si fuera, ha sido dado el entero triple mundo, con todo lo móvil y lo inmóvil.

Verse 34

यः कन्यार्थं ततो लब्ध्वा भिक्षते चैव तद्धनम् । स भवेत्कर्मचण्डालः काष्ठकीलो भवेन्मृतः

Quien, tras obtener riqueza con el pretexto de “para la hija”, luego mendiga y consume ese mismo dinero, se vuelve un caṇḍāla en su obrar; y al morir queda como una estaca de madera, sin tránsito auspicioso.

Verse 35

गृहेऽपि तस्य योऽश्नीयाज्जिह्वालौल्यात्कथंचन । चान्द्रायणेन शुध्येत तप्तकृच्छ्रेण वा पुनः

Aun quien coma en la casa de tal hombre—de algún modo, por mera codicia de la lengua—debe purificarse con el voto de Cāndrāyaṇa, o de nuevo con la penitencia Tapta-Kṛcchra.

Verse 36

उत्तानपाद उवाच । वित्तं न विद्यते यस्य कन्यैवास्ति च यद्गृहे । कथं चोद्वाहनं तस्य न याञ्चां कुरुते यदि

Uttānapāda dijo: Si un hombre no tiene riqueza, y en su casa sólo hay una hija, ¿cómo podrá disponer su boda si no hace una petición (busca ayuda)?

Verse 37

ईश्वर उवाच । अवितेनैव कर्तव्यं कन्योद्वहनकं नृप । कन्यानाम समुच्चार्य न दोषाय कदाचन

Īśvara dijo: Oh Rey, el matrimonio de la doncella debe realizarse aun sin riqueza. Cuando el nombre de la doncella se pronuncia debidamente en el rito, nunca hay falta en proceder con sencillez.

Verse 38

अभिगम्योत्तमं दानं यच्च दानमयाचितम् । भविष्यति युगस्यान्तस्तस्यान्तो नैव विद्यते

La dádiva ofrecida acercándose personalmente al destinatario es la suprema; y también es muy alabada la dádiva dada sin que se pida. Aunque el yuga llegue a su fin, no se halla el fin de ese mérito.

Verse 39

अभिगम्योत्तमं दानं स्मृतमाहूय मध्यमम् । याच्यमानं कनीयः स्याद्देहि देहीति चाधमम्

La caridad dada acercándose personalmente es recordada como la más alta; la caridad dada tras ser invitado es mediana. La caridad dada sólo cuando se pide es menor; y la arrancada con repetidos «¡Da, da!» es la más baja.

Verse 40

यथैवाश्माश्मनाबद्धो निक्षिप्तो वारिमध्यतः । द्वावेतौ निधनं यातस्तद्वदन्नमपात्रके

Así como una piedra atada a otra piedra y arrojada al centro del agua hace que ambas se hundan hacia la ruina, así también el alimento dado a un destinatario indigno conduce a la perdición.

Verse 41

असमर्थे ततो दानं न प्रदेयं कदाचन । दातारं नयतेऽधस्तादात्मानं च विशेषतः

Por ello, jamás debe darse un don a quien no es digno. Arrastra hacia abajo al dador, y con mayor razón al propio receptor.

Verse 42

समर्थस्तारयेद्द्वौ तु काष्ठं शुष्कं यथा जले । यथा नौश्च तथा विद्वान्प्रापयेदपरं तटम्

Pero el capaz y digno puede hacer pasar a dos, como la madera seca sobre el agua. Como una barca, así el sabio conduce a otros hasta la orilla de más allá.

Verse 43

आहिताग्निश्च गृह्णाति यः शूद्राणां प्रतिग्रहम् । इह जन्मनि शूद्रोऽसौ मृतः श्वा चोपजायते

Aun quien mantiene los fuegos sagrados, si acepta dádivas de los Śūdras, en esta misma vida se vuelve Śūdra; y al morir renace como perro.

Verse 44

वृथा क्लेशश्च जायेत ब्राह्मणे ह्यग्निहोत्रिणि । असत्प्रतिग्रहं कुर्वन्गुप्तं नीचस्य गर्हितम्

Para un Brāhmaṇa agnihotrin, el sufrimiento surge en vano cuando realiza la censurable y baja aceptación de dones impropios, sobre todo si se hace en secreto.

Verse 45

अभोज्यः स भवेन्मर्त्यो दह्यते कारिषाग्निना । कटकारो भवेत्पश्चात्सप्त जन्म न संशयः

Tal hombre se vuelve indigno de ser alimentado; es quemado por el fuego del estiércol, destino degradante. Luego, por siete nacimientos, se convierte en tejedor de esteras o cestas, sin duda.

Verse 46

लज्जादाक्षिण्यलोभाच्च यद्दानं चोपरोधजम् । भृत्येभ्यश्च तु यद्दानं तद्वृथा निष्फलं भवेत्

El don dado por vergüenza, por mera cortesía, por codicia o por coacción—y también el don dado a los sirvientes como ofrenda forzada—se vuelve vano y sin fruto.

Verse 50

। अध्याय

Fin del capítulo (adhyāya).