Adhyaya 4

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । ततोऽर्णवात्समुत्तीर्य त्रिकूटशिखरे स्थितम् । महाकनकवर्णाभे नानावर्णशिलाचिते

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: Entonces, tras salir del océano, lo contemplé erguido en la cumbre de Trikūṭa, resplandeciente como oro radiante, engalanado con piedras de múltiples colores.

Verse 2

महाशृङ्गे समासीनं रुद्रकोटिसमन्वितम् । महादेवं महात्मानमीशानमजमव्ययम्

(Vi) a Mahādeva sentado en la gran cumbre, acompañado por crores de Rudras: Mahādeva, el Señor de gran alma, Īśāna, no nacido e imperecedero.

Verse 3

सर्वभूतमयं तात मनुना सह सुव्रत । भूयो ववन्दे चरणौ सर्वदेवनमस्कृतौ

Oh, querido de noble voto, junto con Manu volví a postrarme ante aquellos pies del Señor que lo impregna todo—pies venerados por todos los dioses.

Verse 4

। अध्याय

Marca de capítulo: comienzo del Adhyāya.

Verse 5

युधिष्ठिर उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु मे तात परं कौतूहलं हृदि । जातं तत्कथयस्वेति शृण्वतः सह बान्धवैः

Dijo Yudhiṣṭhira: Al oír esto, oh venerable señor, ha surgido en mi corazón una gran curiosidad. Cuéntame esa historia, mientras escuchamos junto con mis parientes.

Verse 6

का सा पद्मपलाशाक्षी तमोभूते महार्णवे । योगिवद्भ्रमते नित्यं रुद्रजां स्वां च याब्रवीत्

¿Quién es esa doncella de ojos como pétalos de loto que, en el gran océano vuelto tinieblas, vaga siempre como un yogui, y que habló de su propio origen como nacida de Rudra?

Verse 7

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एतमेव मया प्रश्नं पुरा पृष्टो मनुः स्वयम् । तदेव तेऽद्य वक्ष्यामि अबलायाः समुद्भवम्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Esta misma pregunta la hice yo antaño al propio Manu. Eso mismo te declararé hoy: el origen de aquella doncella.

Verse 8

व्यतीतायां निशायां तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । ततः प्रभाते विमले सृज्यमानेषु जन्तुषु

Cuando hubo pasado la noche de Brahmā, el Paramēṣṭhin, supremo Señor de los seres, entonces, en el alba pura e inmaculada, mientras las criaturas eran engendradas en la creación,

Verse 9

मनुं प्रणम्य शिरसा पृच्छाम्येतद्युधिष्ठिर । केयं पद्मपलाशाक्षी श्यामा चंद्रनिभानना

Inclinando la cabeza ante Manu, pregunto esto, oh Yudhiṣṭhira: ¿Quién es esta dama de tez oscura, de ojos como pétalos de loto y rostro semejante a la luna?

Verse 10

एकार्णवे भ्रमत्येका रुद्रजास्मीति वादिनी । सावित्री वेदमाता च ह्यथवा सा सरस्वती

Sola vaga en el único océano cósmico, proclamando: «He nacido de Rudra». ¿Será Sāvitrī, Madre de los Vedas, o acaso la misma Sarasvatī?

Verse 11

मन्दाकिनी सरिच्छ्रेष्ठा लक्ष्मीर्वा किमथो उमा । कालरात्रिर्भवेत्साक्षात्प्रकृतिर्वा सुखोचिता

¿Es ella Mandākinī, la más excelsa de los ríos? ¿O Lakṣmī, o quizá Umā? ¿Será en verdad Kālārātrī en persona, o Prakṛti, la fuente misma, apta para engendrar el bienestar?

Verse 12

एतदाचक्ष्व भगवन्का सा ह्यमृतसंभवा । चरत्येकार्णवे घोरे प्रनष्टोरगराक्षसे

Dime esto, oh Bienaventurado: ¿quién es ella, nacida del amṛta, que vaga por el terrible océano único, donde han perecido serpientes y rākṣasas?

Verse 13

मनुरुवाच । शृणु वत्स यथान्यायमस्या वक्ष्यामि संभवम् । यया रुद्रसमुद्भूता या चेयं वरवर्णिनी

Manu dijo: Escucha, hijo querido, según el debido orden; te explicaré su origen: ella que surgió de Rudra, esta dama de hermosura excelsa.

Verse 14

पुरा शिवः शान्ततनुश्चचार विपुलं तपः । हितार्थं सर्वलोकानामुमया सह शंकरः

Antaño, Śiva, de forma serena, emprendió vastas austeridades; Śaṅkara, junto con Umā, realizó ese tapas por el bien de todos los mundos.

Verse 15

ऋक्षशैलं समारुह्य तपस्तेपे सुदारुणम् । अदृश्यः सर्वभूतानां सर्वभूतात्मको वशी

Subiendo al Ṛkṣaśaila, practicó un tapas sumamente severo; invisible para todos los seres, y sin embargo el Sí mismo de todos los seres, el soberano dominador.

Verse 16

तपतस्तस्य देवस्य स्वेदः समभवत्किल । तं गिरिं प्लावयामास स स्वेदो रुद्रसंभवः

Mientras aquel Dios practicaba austeridades, en verdad brotó de Él el sudor; y ese sudor, nacido de Rudra, inundó la montaña.

Verse 17

तस्मादासीत्समुद्भूता महापुण्या सरिद्वरा । या सा त्वयार्णवे दृष्टा पद्मपत्रायतेक्षणा

De allí surgió una excelsa y sumamente meritoria corriente, la mejor de los ríos: la misma que viste en el océano, ella cuyos ojos se alargan como pétalos de loto.

Verse 18

स्त्रीरूपं समवस्थाय रुद्रमाराधयत्पुरा । आद्ये कृतयुगे तस्मिन्समानामयुतं नृप

Oh Rey, en aquel primordial Kṛta Yuga, ella asumió una vez forma de mujer y adoró a Rudra, manteniendo esa observancia durante diez mil años.

Verse 19

ततस्तुष्टो महादेव उमया सह शंकरः । ब्रूहि त्वं तु महाभागे यत्ते मनसि वर्तते

Entonces Śaṅkara, el gran Señor, complacido, junto con Umā dijo: «Oh afortunada, habla: ¿qué es lo que mora en tu mente?»

Verse 20

सरिदुवाच । प्रलये समनुप्राप्ते नष्टे स्थावरजंगमे । प्रसादात्तव देवेश अक्षयाहं भवे प्रभो

La Río dijo: «Cuando llegue el pralaya y perezca lo móvil y lo inmóvil, por tu gracia, oh Señor de los dioses, que yo permanezca imperecedera, oh Dueño.»

Verse 21

सरित्सु सागरेष्वेव पर्वतेषु क्षयिष्वपि । तव प्रसादाद्देवेश पुण्या क्षय्या भवे प्रभो

Aunque ríos, océanos y aun las montañas se consuman, por tu gracia, oh Señor de los dioses, que yo permanezca santa y pueda menguar los pecados de los seres, oh Soberano.

Verse 22

पापोपपातकैर्युक्ता महापातकिनोऽपि ये । मुच्यन्ते सर्वपापेभ्यो भक्त्या स्नात्वा तु शंकर

Aun quienes están cargados de pecados y faltas menores—hasta los grandes pecadores—quedan libres de todo pecado, oh Śaṅkara, al bañarse con devoción.

Verse 23

उत्तरे जाह्नवीदेशे महापातकनाशिनी । भवामि दक्षिणे मार्गे यद्येवं सुरपूजिता

En la tierra septentrional de Jāhnavī (Gaṅgā) ella es célebre como destructora de grandes pecados; así también, que yo llegue a serlo en la senda del sur, si de este modo soy venerada por los dioses.

Verse 24

स्वर्गादागम्य गंगेति यथा ख्याता क्षितौ विभो । तथा दक्षिणगङ्गेति भवेयं त्रिदशेश्वर

Así como ella, descendida del cielo, es conocida en la tierra como «Gaṅgā», oh Señor; así también, que yo sea conocida como «la Gaṅgā del Sur», oh soberano de los dioses.

Verse 25

पृथिव्यां सर्वतीर्थेषु स्नात्वा यल्लभते फलम् । तत्फलं लभते मर्त्यो भक्त्या स्नात्वा महेश्वर

Cualquier fruto que el hombre obtiene al bañarse en todos los tīrthas de la tierra, ese mismo fruto lo obtiene el mortal al bañarse aquí con devoción, oh Maheśvara.

Verse 26

ब्रह्महत्यादिकं पापं यदास्ते संचितं क्वचित् । मासमात्रेण तद्देव क्षयं यात्ववगाहनात्

Cualquier pecado—comenzando por el brahma-hatyā—que esté acumulado en algún lugar, oh Señor: por la inmersión (aquí) se consume y se destruye en tan solo un mes.

Verse 27

यत्फलं सर्ववेदेषु सर्वयज्ञेषु शंकर । अवगाहेन तत्सर्वं भवत्विति मतिर्मम

Cualquiera que sea el fruto presente en todos los Vedas y en todos los yajñas, oh Śaṅkara: que todo ello se obtenga por la inmersión (aquí); tal es mi firme determinación.

Verse 28

सर्वदानोपवासेषु सर्वतीर्थावगाहने । तत्फलं मम तोयेन जायतामिति शंकर

En todas las dádivas y ayunos, y en la inmersión en todos los tīrthas: oh Śaṅkara, que el mismo fruto de todo ello nazca por medio de mis aguas.

Verse 29

मम तीरे नरा ये तु अर्चयन्ति महेश्वरम् । ते गतास्तव लोकं स्युरेतदेव भवेच्छिव

Oh Śiva, aquellos que adoran a Maheśvara en mi ribera: al partir, que alcancen Tu mundo; que así sea en verdad.

Verse 30

मम कूले महेशान उमया सह दैवतैः । वस नित्यं जगन्नाथ एष एव वरो मम

Oh Maheśāna, habita por siempre en mi ribera, junto con Umā y los dioses. Oh Señor del mundo, este solo es mi don anhelado.

Verse 31

सुकर्मा वा विकर्मा वा शान्तो दान्तो जितेन्द्रियः । मृतो जन्तुर्मम जले गच्छतादमरावतीम्

Sea que haya obrado recta o torcidamente—sea pacífico, dueño de sí y vencedor de los sentidos—cualquier ser que muera en mis aguas, que vaya a Amarāvatī.

Verse 32

त्रिषु लोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी । भवामि देवदेवेश प्रसन्नो यदि मन्यसे

Oh Señor, Señor de los señores de los dioses: si lo tienes por conveniente y te complaces, que yo sea célebre en los tres mundos como destructora de los grandes pecados.

Verse 33

एतांश्चान्यान्वरान्दिव्यान्प्रार्थितो नृपसत्तम । नर्मदया ततः प्राह प्रसन्नो वृषवाहनः

Oh el mejor de los reyes: así, solicitados por Narmadā estos y otros dones divinos, Vṛṣavāhana (Śiva), complacido, habló entonces.

Verse 34

श्रीमहेश उवाच । एवं भवतु कल्याणि यत्त्वयोक्तमनिन्दिते । नान्या वरार्हा लोकेषु मुक्त्वा त्वां कमलेक्षणे

Śrī Maheśa dijo: «Así sea, oh auspiciosa; tal como has dicho, oh irreprochable. En los mundos no hay otra digna de dones aparte de ti, oh de ojos de loto».

Verse 35

यदैव मम देहात्त्वं समुद्भूता वरानने । तदैव सर्वपापानां मोचिनी त्वं न संशयः

Desde el mismo instante en que surgiste de mi cuerpo, oh de bello rostro, desde entonces eres la liberadora de todos los pecados; de ello no hay duda.

Verse 36

कल्पक्षयकरे काले काले घोरे विशेषतः । उत्तरं कूलमाश्रित्य निवसन्ति च ये नराः

En el tiempo que trae el fin de un yuga—y más aún en épocas terribles—quienes se acogen a la ribera del norte y allí moran…

Verse 37

अपि कीटपतङ्गाश्च वृक्षगुल्मलतादयः । आ देहपतनाद्देवि तेऽपि यास्यन्ति सद्गतिम्

Aun los gusanos e insectos, y las aves; aun los árboles, arbustos, enredaderas y demás—oh Diosa—hasta la caída del cuerpo, ellos también alcanzarán un buen destino.

Verse 38

दक्षिणं कूलमाश्रित्य ये द्विजा धर्मवत्सलाः । आ मृत्योर्निवसिष्यन्ति ते गताः पितृमन्दिरे

Los dos veces nacidos, amantes del dharma, que se acogen a la ribera del sur, morarán allí hasta la muerte; después irán a la morada de los Pitṛs (los ancestros).

Verse 39

अहं हि तव वाक्येन कस्मिंश्चित्कारणान्तरे । त्वत्तीरे निवसिष्यामि सदैव ह्युमया समम्

En verdad, por tu palabra—y por un propósito divino particular—habitaré en tu ribera, siempre junto con Umā.

Verse 40

एवं देवि महादेवि एवमेव न संशयः । ब्रह्मेन्द्रचन्द्रवरुणैः साध्यैश्च सह विष्णुना

Así es, oh Diosa, oh Gran Diosa: así precisamente, sin duda alguna, junto con Brahmā, Indra, Candra, Varuṇa, los Sādhyas y también Viṣṇu.

Verse 41

उत्तरे देवि ते कूले वसिष्यन्ति ममाज्ञया । दक्षिणे पितृभिः सार्द्धं तथान्ये सुरसुन्दरि

En tu ribera del norte, oh Diosa, habitarán por Mi mandato; en la ribera del sur, junto con los Pitṛs, y asimismo otros también, oh belleza celestial.

Verse 42

वसिष्यन्ति मया सार्द्धमेष ते वर उत्तमः । गच्छ गच्छ महाभागे मर्त्यान्पापाद्विमोचय

Habitarán conmigo: éste es tu don supremo. Ve, ve, oh muy afortunada, y libera a los mortales del pecado.

Verse 43

सहिता ऋषिसंघैश्च तथा सिद्धसुरासुरैः । एवमुक्ता महादेव उमया सहितो विभुः

Acompañado por huestes de Ṛṣis, y también por Siddhas, Devas y Asuras—así interpelado—Mahādeva, el Señor todopoderoso, estaba junto con Umā.

Verse 44

वन्द्यमानोऽथ मनुना मया चादर्शनं गतः । तेन चैषा महापुण्या महापातकनाशिनी

Entonces, siendo venerado y alabado por Manu y también por mí, desapareció de la vista. Por ello, esta (corriente) se volvió supremamente santa, destructora de los mayores pecados.

Verse 45

कथिता पृच्छ्यते या ते मा ते भवतु विस्मयः । एषा गंगा महापुण्या त्रिषु लोकेषु विश्रुता

Aunque ya ha sido descrita, preguntas de nuevo: no te asombres por ello. Ésta es la Gaṅgā, supremamente santa y célebre en los tres mundos.

Verse 46

दशाभिः पञ्चभिः स्रोतैः प्लावयन्ती दिशो दश । शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरसा कृता

Con quince corrientes inunda las diez direcciones. El Śoṇa, el Mahānadā y también el Narmadā fueron hechos “Surasā”, divinamente santificados.

Verse 47

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च । तमसा विदिशा चैव करभा यमुना तथा

Mandākinī, Daśārṇā y asimismo Citrakūṭā; y también Tamasā, Vidiśā, Karabhā y asimismo Yamunā.

Verse 48

चित्रोत्पला विपाशा च रञ्जना वालुवाहिनी । ऋक्षपादप्रसूतास्ताः सर्वा वै रुद्रसंभवाः

Citrotpalā, Vipāśā, Raṅjanā y Vāluvāvāhinī: estos ríos, nacidos de Ṛkṣapāda, son todos, en verdad, manifestaciones surgidas de Rudra.

Verse 49

सर्वपापहराः पुण्याः सर्वमंगलदाः शिवाः । इत्येतैर्नामभिर्दिव्यैः स्तूयते वेदपारगैः

Son sagradas, destructoras de todo pecado, dadoras de toda dicha auspiciosa, y verdaderamente de naturaleza śaiva; con tales nombres divinos es alabada por quienes han dominado los Vedas.

Verse 50

पुराणज्ञैर्महाभागैराज्यपैः सोमपैस्तथा । इत्येतत्सर्वमाख्यातं महाभाग्यं नरोत्तम

Así ha sido narrada toda esta suprema buena fortuna: por nobles conocedores de los Purāṇas, por quienes ofrecen ghee y también por los bebedores de Soma, oh el mejor de los hombres.

Verse 51

मनुनोक्तं पुरा मह्यममृतायाः समुद्भवम् । पुण्यं पवित्रमतुलं रुद्रोद्गीतमिदं शुभम्

Antaño Manu me declaró cómo ella surgió de Amṛtā: un relato santo, purificador, incomparable y auspicioso, entonado por Rudra.

Verse 52

ये नराः कीर्तयिष्यन्ति भक्त्या शृण्वन्ति येऽपि च । प्रातरुत्थाय नामानि दश पञ्च च भारत

Quienes los reciten con devoción—y también quienes los escuchen—al levantarse al alba, (pronunciando) los quince nombres, oh Bhārata,

Verse 53

ते नराः सकलं पुण्यं लभिष्यन्त्यवगाहजम् । विमानेनार्कवर्णेन घण्टाशतनिनादिना

Esas personas obtendrán la plenitud del mérito nacido del baño sagrado, y (partirán) en un carro celestial, radiante como el sol, que resuena como cien campanas.

Verse 54

त्यक्त्वा मानुष्यकं भावं यास्यन्ति परमां गतिम्

Abandonando la condición humana, alcanzarán el destino supremo.