Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच

Dijo Sūta:

Verse 2

। अध्याय

(Encabezado del capítulo:) Adhyāya (Capítulo).

Verse 3

विस्तरं नर्मदायास्तु तीर्थानां मुनिसत्तम । कोऽन्यः शक्तोऽस्ति वै वक्तुमृते ब्रह्माणमीश्वरम्

«Oh el mejor de los sabios, ¿quién podría describir por completo los sagrados tīrthas de la Narmadā? Nadie más puede hacerlo, salvo Brahmā e Īśvara (Śiva).»

Verse 4

एतमेव पुरा प्रश्नं पृष्टवाञ्जनमेजयः । वैशंपायनसंज्ञं तु शिष्यं द्वैपायनस्य ह

«Esta misma pregunta fue hecha antaño por Janamejaya a quien se llamaba Vaiśaṃpāyana, discípulo de Dvaipāyana (Vyāsa).»

Verse 5

रेवातीर्थाश्रितं पुण्यं तत्ते वक्ष्यामि शौनक । पुरा पारीक्षितो राजा यज्ञादीक्षासु दीक्षितः

«Oh Śaunaka, te declararé el mérito sagrado que mora en los tīrthas de Revā (Narmadā). En tiempos antiguos, el rey Pārīkṣit había sido consagrado para las iniciaciones del yajña.»

Verse 6

संभृते तु हविर्द्रव्ये वर्तमानेषु कर्मसु । आसीनेषु द्विजाग्र्येषु हूयमाने हुताशने

Cuando ya se habían reunido las materias de la oblación y los ritos avanzaban; cuando los más excelsos de los dos veces nacidos estaban sentados, y al Fuego se le ofrecía debidamente—

Verse 7

वर्तमानासु सर्वत्र तथा धर्मकथासु च । श्रूयमाणे तथा शब्दे जनैरुक्ते त्वहर्निशम्

Y mientras por doquier se celebraban discursos sobre el Dharma; mientras tales palabras se oían—pronunciadas por la gente día y noche—

Verse 8

यज्ञभूमौ कुलपते दीयतां भुज्यतामिति । विविधांश्च विनोदान्वै कुर्वाणेषु विनोदिषु

En el recinto del yajña, oh señor del linaje, se alzó el clamor: «¡Que se den dones; que se goce del alimento!». Y mientras los celebrantes se regocijaban, dispusieron muchas clases de festejos y entretenimientos.

Verse 9

एवंविधे वर्तमाने यज्ञे स्वर्गसदःसमे । वैशंपायनमासीनं पप्रच्छ जनमेजयः

Mientras tal sacrificio se desarrollaba—semejante a una sala de asamblea del cielo—Janamejaya interrogó a Vaiśaṃpāyana, sentado allí.

Verse 10

जनमेजय उवाच । द्वैपायनप्रसादेन ज्ञानवानसि मे मतः । वैशंपायन तस्मात्त्वां पृच्छामि ऋषिसन्निधौ

Janamejaya dijo: «Por la gracia de Dvaipāyana (Vyāsa), te tengo por alguien dotado de verdadero conocimiento. Por ello, oh Vaiśaṃpāyana, te pregunto aquí, en presencia de los ṛṣis».

Verse 11

ब्रूहि मे त्वं पुरावृत्तं पितृणां तीर्थसेवनम् । चिरं नानाविधान्क्लेशान् प्राप्तास्त इति मे श्रुतम्

Cuéntame el relato antiguo de cómo mis antepasados acudieron a los tirthas, los vados sagrados. He oído que durante largo tiempo padecieron muchas clases de aflicciones.

Verse 12

कथं द्यूतजिताः पार्था मम पूर्वपितामहाः । आसमुद्रां महीं विप्र भ्रमन्तस्तीर्थलोभतः

¿Cómo los Pārthas —mis antepasados, vencidos en el juego de dados— vagaron, oh brāhmaṇa, por la tierra hasta los mares que la ciñen, movidos por el anhelo de los lugares santos?

Verse 13

केन ते सहितास्तात भूमिभागाननेकशः । चेरुः कथय तत्सर्वं सर्वज्ञोऽसि मतो मम

¿Con quiénes viajaron, venerable señor, recorriendo tantas regiones de la tierra? Cuéntamelo todo, pues para mí eres tenido por omnisciente.

Verse 14

वैशंपायन उवाच

Vaiśaṃpāyana dijo:

Verse 15

कथयिष्यामि भूनाथ यत्पृष्टं तु त्वयाऽनघ । नमस्कृत्य विरूपाक्षं वेदव्यासं महाकविम्

Te relataré, oh señor de la tierra, lo que me has preguntado, oh intachable; tras inclinarme primero ante Virūpākṣa, el Señor de los tres ojos, y ante Vedavyāsa, el gran poeta.

Verse 16

पितामहास्तु ते पञ्च पाण्डवाः सह कृष्णया । उषित्वा ब्राह्मणैः सार्धं काम्यके वन उत्तमे

«Vuestros abuelos —los cinco Pāṇḍavas— junto con Kṛṣṇā (Draupadī), tras morar con los brāhmanes en el excelso bosque de Kāmyaka…»

Verse 17

प्रधानोद्दालके तत्र कश्यपोऽथ महामतिः । विभाण्डकश्च राजेन्द्र मुरुश्चैव महामुनिः

«Allí, el principal entre ellos fue Uddālaka; también el magnánimo Kaśyapa; y, oh el mejor de los reyes, Vibhāṇḍaka y asimismo Muru, el gran muni.»

Verse 18

पुलस्त्यो लोमशश्चैव तथान्ये पुत्रपौत्रिणः । स्नात्वा निःशेषतीर्थेषु गतास्ते विन्ध्यपर्वतम्

Pulastya y Lomaśa, junto con otros ṛṣis acompañados de sus hijos y nietos, tras bañarse en todos los tīrthas sagrados, se encaminaron al monte Vindhya.

Verse 19

ते च तत्राश्रमं पुण्यं सर्वैर्वृक्षैः समाकुलम् । चम्पकैः कर्णकारैश्च पुन्नागैर्नागकेसरैः

Allí contemplaron un āśrama sagrado, colmado de toda clase de árboles, engalanado con campaka, karṇakāra, punnāga y nāgakesara.

Verse 20

बकुलैः कोविदारैश्च दाडिमैरुपशोभितम् । पुष्पितैरर्जुनैश्चैव बिल्वपाटलकेतकैः

Se embellecía aún más con bakula, kovidāra y granados, y con arjuna en flor, bilva, pāṭala y ketaka.

Verse 21

कदम्बाम्रमधूकैश्च निम्बजम्बीरतिन्दुकैः । नालिकेरैः कपित्थैश्च खर्जूरपनसैस्तथा

También estaba colmado de árboles de kadamba, mango y madhūka; de nim, cidro y tinduka; y asimismo de cocoteros, kapittha, palmeras datileras y yacas.

Verse 22

नानाद्रुमलताकीर्णं नानावल्लीभिरावृतम् । सपुष्पं फलितं कान्तं वनं चैत्ररथं यथा

Aquel bosque deleitoso—esparcido de múltiples árboles y enredaderas, cubierto de variadas lianas, florido y cargado de frutos—se asemejaba al célebre bosque de Caitraratha.

Verse 23

जलाश्रयैस्तु विपुलैः पद्मिनीखण्डमण्डितम् । सितोत्पलैश्च संछन्नं नीलपीतैः सितारुणैः

Estaba adornado con amplios cuerpos de agua y extensiones de estanques de lotos; cubierto de nenúfares blancos y de lotos azules, amarillos, blancos y de tono rosado.

Verse 24

हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् । आडीकाकबलाकाभिः सेवितं कोकिलादिभिः

Estaba atestado de cisnes y patos kāraṇḍava, embellecido por las aves cakravāka, y frecuentado por otras aves, como garzas y el cuco (kokilā).

Verse 25

सिंहैर्व्याघ्रैर्वराहैश्च गजैश्चैव महोत्कटैः । महिषैश्च महाकायैः कुरङ्गैश्चित्रकैः शशैः

Estaba habitado por leones, tigres y jabalíes, y por poderosos elefantes; por enormes búfalos; y también por antílopes, ciervos moteados y liebres.

Verse 26

गण्डकैश्चैव खड्गैश्च गोमायुसुरभी युतम् । सारङ्गैर्मल्लकैश्चैव द्विपदैश्च चतुष्पदैः

También estaba colmado de bestias gaṇḍaka y khaḍga, de chacales y criaturas fragantes; de ciervos sāraṅga y mallaka, y de seres de dos y de cuatro patas.

Verse 27

तथाच कोकिलाकीर्णं मनःकान्तं सुशोभितम् । जीवंजीवकसंघैश्च नानापक्षिसमायुतम्

Asimismo estaba lleno de kokilas, deleite de la mente y de esplendor; atestado de bandadas de aves jīvaṃjīvaka y acompañado por muchas clases de criaturas aladas.

Verse 28

दुःखशोकविनिर्मुक्तं सत्त्वोत्कटमनोरमम् । क्षुत्तृषारहितं कान्तं सर्वव्याधिविवर्जितम्

Estaba libre de pena y lamentación, sumamente puro en su encanto sāttvico y grato a la mente; sin hambre ni sed, radiante en hermosura y exento de toda enfermedad.

Verse 29

सिंहीस्तनं पिबन्त्यत्र कुरंगाः स्नेहसंयुतम् । मार्जारमूषकौ चोभाववलेहत उन्मुखौ

Allí los ciervos bebían leche de las ubres de una leona, colmada de afecto; y aun el gato y el ratón, juntos, alzaban el rostro y lamían el alimento sin enemistad.

Verse 30

पञ्चास्याः पोतकेभाश्च भोगिनस्तु कलापिनः । दृष्ट्वा तद्विपिनं रम्यं प्रविष्टाः पाण्डुनन्दनाः

Al ver aquel bosque encantador—donde moraban incluso leones, elefantes jóvenes, serpientes y pavos reales—los hijos de Pāṇḍu entraron en él.

Verse 31

मार्कण्डं दृष्टवांस्तत्र तरुणादित्यसन्निभम् । ऋषिभिः सेव्यमानं तु नानाशास्त्रविशारदैः

Allí contemplaron a Mārkaṇḍeya, resplandeciente como el sol joven, atendido por ṛṣis versados en muchas ramas de la sagrada enseñanza.

Verse 32

कुलीनैः सत्त्वसम्पन्नैः शौचाचारसमन्वितैः । धीसंगतैः क्षमायुक्तैस्त्रिसंध्यं जपतत्परैः

Era frecuentado por los nobles: dotados de pureza, firmes en la limpieza y la recta conducta; dueños de la mente, ricos en paciencia y entregados al japa en las tres sandhyās diarias.

Verse 33

ऋग्यजुःसामविहितैर्मन्त्रैर्होमपरायणैः । केचित्पञ्चाग्निमध्यस्थाः केचिदेकान्तसंस्थिताः

Unos se entregaban al homa con mantras prescritos en el Ṛg, el Yajus y el Sāman; algunos practicaban austeridad en medio de los cinco fuegos, mientras otros permanecían establecidos en la soledad.

Verse 34

ऊर्ध्वबाहुनिरालम्बा आदित्यभ्रमणाः परे । सायंप्रातर्भुजश्चान्ये एकाहारास्तथा परे

Unos permanecían en pie con los brazos alzados, sin apoyo; otros practicaban la disciplina de circundar al sol. Unos comían sólo al atardecer y al amanecer, y otros guardaban el voto de una sola comida al día.

Verse 35

द्वादशाहात्तथा चान्ये अन्ये मासार्धभोजनाः । दर्शे दर्शे तथा चान्ये अन्ये शैवालभोजनाः

Unos comían sólo después de doce días; otros, sólo tras medio mes. Unos comían en cada observancia de luna nueva, y otros subsistían de algas y plantas acuáticas.

Verse 36

पिण्याकमपरेऽभुजन् केचित्पालाशभोजनाः । अपरे नियताहारा वायुभक्ष्याम्बुभोजनाः

Unos comieron torta de aceite; otros vivieron alimentándose de hojas de palāśa. Otros, con la dieta estrictamente regulada, subsistían tomando el aire como ‘alimento’ o sólo agua.

Verse 37

एवंभूतैस्तथा वृद्धैः सेव्यते मुनिपुंगवैः । ततो धर्मसुतः श्रीमानाश्रमं तं प्रविश्य सः

Servido por tales sabios y por venerables ancianos, los más excelsos entre los munis, entonces el ilustre hijo de Dharma entró en aquel āśrama.

Verse 38

दृष्ट्वा मुनिवरं शान्तं ध्यायमानं परं पदम् । प्रादक्षिण्येन सहसा दण्डवत्पतितोऽग्रतः

Al ver al excelso muni, sereno y absorto en la meditación del estado supremo, de inmediato lo circunvaló en pradakṣiṇā y luego se postró de cuerpo entero ante sus pies.

Verse 39

भक्त्यानुपतितं दृष्ट्वा चिरादादाय लोचनम् । को भवानित्युवाचेदं धर्मं धीमानपृच्छत

Al verlo postrado con devoción, el sabio, tras largo rato, alzó la mirada y dijo: «¿Quién eres tú?», preguntándole así conforme al dharma.

Verse 40

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दारकस्तत्समीपगः । आहायं धर्मराजस्ते दर्शनार्थं समागतः

Al oír esas palabras, el muchacho servidor que estaba cerca dijo: «Éste es Dharmarāja; ha venido para obtener vuestra darśana».

Verse 41

तच्छ्रुत्वादारकेणोक्तं वचनं प्राह सादरः । एह्येहि वत्सवत्सेति किंचित्स्थानाच्चलन्मुनिः । तं तु स्नेहादुपाघ्राय आसने उपवेशयत्

Al oír las palabras del niño, el sabio habló con ternura: «Ven, ven, querido hijo». Alzándose un poco de su lugar, por afecto aspiró el aroma de su cabeza en señal de bienvenida y lo sentó en un asiento.

Verse 42

उपविष्टे सभायां तु पूजां कृत्वा यथाविधि । वन्यैर्धान्यैः फलैर्मूलै रसैश्चैव पृथग्विधैः

Cuando estuvo sentado en la asamblea, realizaron la adoración conforme al rito, ofreciendo granos del bosque, frutos, raíces y diversos jugos.

Verse 43

पाण्डवा ब्राह्मणैः सार्द्धं यथायोग्यं प्रपूजिताः । मुहूर्तादथ विश्रम्य धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

Los Pāṇḍavas, junto con los brāhmaṇas, fueron honrados de manera apropiada. Tras descansar un breve momento, Dharmaputra Yudhiṣṭhira…

Verse 44

पृच्छति स्म मुनिश्रेष्ठं कौतूहलसमन्वितः । भगवन्सर्वलोकानां दीर्घायुस्त्वं मतो मम

Lleno de curiosidad, preguntó al mejor de los sabios: «Oh venerable, según mi entender, eres de larga vida más allá de todos los mundos».

Verse 45

सप्तकल्पानशेषेण कथयस्व ममानघ । कल्पक्षयेऽपि लोकस्य स्थावरस्येतरस्य च

«Oh impecable, cuéntame por completo acerca de siete kalpas: cómo, aun al término de un kalpa, los mundos y los seres, tanto los inmóviles como los móviles, llegan a su destino».

Verse 46

न विनष्टोऽसि विप्रेन्द्र कथं वा केन हेतुना । गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः समुद्रान्ताश्च या मुने

Oh el mejor de los brāhmanes, ¿cómo es que no has perecido, y por qué causa? Y, oh sabio, ¿qué ha sido de todos los ríos, comenzando por el Gaṅgā, que corren hasta el océano?

Verse 47

तासां मध्ये स्थिताः काः स्वित्काश्चैव प्रलयं गताः । का नु पुण्यजला नित्यं कानु न क्षयमागता

Entre esos ríos, ¿cuáles permanecen y cuáles han entrado en la disolución? ¿Cuál es de aguas santas eternamente, y cuál no llega a menguar?

Verse 48

एतत्कथय मे तात प्रसन्नेनान्तरात्मना । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण ऋषिभिः सह बान्धवैः

Dímelo, querido padre, con el corazón sereno y benévolo. Deseo oírlo por completo, junto con los ṛṣis y mis parientes.

Verse 49

श्रीमार्कण्डेय उवाच । साधुसाधु महाप्राज्ञ धर्मपुत्र युधिष्ठिर । कथयामि यथा न्यायं यत्पृच्छसि ममानघ

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Bien dicho, bien dicho, oh Yudhiṣṭhira de gran sabiduría, hijo de Dharma. Oh intachable, te explicaré—según la recta tradición—exactamente lo que preguntas».

Verse 50

सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं रुद्रभाषितम् । यः शृणोति नरो भक्त्या तस्य पुण्यफलं शृणु

Este santo Purāṇa, pronunciado por Rudra, destruye todos los pecados. Escucha ahora el fruto meritorio que obtiene quien lo oye con devoción.

Verse 51

अश्वमेध सहस्रेण वाजपेयशतेन च । तत्फलं समवाप्नोति राजन्नास्त्यत्र संशयः

Oh Rey, alcanza ese mismo fruto de mérito, igual al de mil sacrificios Aśvamedha y cien ritos Vājapeya; de ello no hay duda.

Verse 52

ब्रह्मघ्नश्च सुरापी च स्तेयी गोघ्नश्च यो नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रस्य वचनं यथा

Incluso quien ha matado a un brāhmaṇa, quien bebe embriagantes, quien roba o quien mata una vaca, queda liberado de todos los pecados, según la declaración de Rudra.

Verse 53

गङ्गा तु सरितां श्रेष्ठा तथा चैव सरस्वती । कावेरी देविका चैव सिन्धुः सालकुटी तथा

Entre los ríos, la Gaṅgā es suprema; asimismo son sagradas la Sarasvatī, la Kāverī, la Devikā, el Sindhu y también la Sālakuṭī.

Verse 54

सरयूः शतरुद्रा च मही चर्मिलया सह । गोदावरी तथा पुण्या तथैव यमुना नदी

Así también son sagradas la Sarayū, la Śatarudrā, la Mahī junto con la Carmilā, la santa Godāvarī y asimismo el río Yamunā.

Verse 55

पयोष्णी च शतद्रुश्च तथा धर्मनदी शुभा । एताश्चान्याश्च सरितः सर्वपापहराः स्मृताः

También son sagradas la Payoṣṇī, la Śatadru y la auspiciosa Dharmanadī. Estas y otras corrientes son recordadas como destructoras de todos los pecados.

Verse 56

किं तु ते कारणं तात वक्ष्यामि नृपसत्तम । समुद्राः सरितः सर्वाः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

Pero te diré la causa de ello, oh querido, oh el mejor de los reyes: en cada kalpa, todos los océanos y todos los ríos llegan a la disolución.

Verse 57

सप्तकल्पक्षये क्षीणे न मृता तेन नर्मदा । नर्मदैकैव राजेन्द्र परं तिष्ठेत्सरिद्वरा

Aun cuando se consuma la destrucción de siete kalpas, la Narmadā no perece. Por eso, oh señor de reyes, sólo la Narmadā permanece en lo supremo, la mejor de los ríos.

Verse 58

तोयपूर्णा महाभाग मुनिसंघैरभिष्टुता । गंगाद्याः सरितश्चान्याः कल्पे कल्पे क्षयं गताः

Oh muy afortunado, aunque colmada de aguas y alabada por huestes de sabios, la Gaṅgā y los demás ríos, una y otra vez, llegan a su fin al término de cada kalpa.

Verse 59

एषा देवी पुरा दृष्टा तेन वक्ष्यामि तेऽनघ

Esta Diosa fue vista en tiempos antiguos; por eso, oh intachable, te relataré su historia.