Adhyaya 171

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । कथितं ब्राह्मणं द्रष्टुं शूले क्षिप्तं तपोधनैः । नारायणसमीपे तु गताः सर्वे महर्षयः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Al oír del brāhmaṇa que había sido arrojado a la estaca, los sabios, ricos en austeridad, fueron todos a la presencia de Nārāyaṇa para contemplarlo.

Verse 2

नारदो देवलो रैभ्यो यमः शातातपोऽङ्गिराः । वसिष्ठो जमदग्निश्च याज्ञवल्क्यो बृहस्पतिः

Nārada, Devala, Raibhya, Yama, Śātātapa, Aṅgiras; Vasiṣṭha, Jamadagni, Yājñavalkya y Bṛhaspati—

Verse 3

कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो विश्वामित्रोऽरुणिर्मुनिः । वालखिल्यादयोऽन्ये च सर्वेऽप्यृषिगणान्वयाः

Allí estaban Kaśyapa, Atri, Bharadvāja, Viśvāmitra y el sabio Aruṇi; y otros, como los Vālakhilyas: en verdad, todos los linajes y huestes de los ṛṣis.

Verse 4

ददृशुः शूलमारूढं माण्डव्यमृषिपुंगवाः । प्रोचुर्नारायणं विप्रं किं कुर्मस्तव चेप्सितम्

Los más excelsos de los sabios vieron a Māṇḍavya alzado sobre la estaca. Se dirigieron a Nārāyaṇa, el brāhmaṇa: «¿Qué hemos de hacer? ¿Qué es lo que deseas?»

Verse 5

सर्वे ते तत्र सांनिध्यान्माण्डव्यस्य महात्मनः । संभ्रान्ता आगता ऊचुः किं मृतः किं नु जीवति

Todos ellos, al presentarse ante el magnánimo Māṇḍavya, llegaron sobrecogidos y preguntaron: «¿Ha muerto, o aún vive?»

Verse 6

अवस्थां तस्य ते दृष्ट्वा विषादमगमन्परम् । असहित्वा तु तद्दुःखं सर्वे ते मनसा द्विजाः

Al ver su estado, cayeron en honda aflicción; incapaces de soportar aquel dolor, todos esos sabios dos veces nacidos se estremecieron por dentro.

Verse 7

पृच्छयतां यदि मन्येत राजानं भस्मसात्कुरु । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा वाक्यं नारायणोऽब्रवीत्

Mientras preguntaban, insistieron: «Si lo juzgas justo, reduce al rey a cenizas». Al oír sus palabras, Nārāyaṇa respondió.

Verse 8

मयि जीवति मद्भ्राता ह्यवस्थामीदृशीं गतः । धिग्जीवितं च मे किंतु तपसो विद्यते फलम्

¡Mientras yo aún vivo, mi hermano ha caído en tal estado! ¡Ay de mi vida! Sin embargo, ciertamente la austeridad (tapas) ha de dar su fruto.

Verse 9

दृष्ट्वा शूलस्थितं ज्येष्ठं मन्मनो नु विदीर्यते । परं किं तु करिष्यामि येन राष्ट्रं सराजकम्

Al ver a mi hermano mayor empalado en la estaca, mi mente se desgarra. Pero ¿qué he de hacer, para ajustar cuentas con el reino junto con su rey?

Verse 10

भस्मसाच्च करोम्यद्य भवद्भिः क्षम्यतामिह । एवमुक्त्वा गृहीत्वासौ करस्थमभिमन्त्रयेत्

Hoy mismo lo reduciré a cenizas—perdonadme aquí. Dicho esto, tomó lo que tenía en la mano y comenzó a consagrarlo con un mantra.

Verse 11

क्रोधेन पश्यते यावत्तावद्धुंकारकोऽभवत् । तेन हुङ्कारशब्देन ऋषयो विस्मितास्तदा

Mientras miraba con ira, se volvió uno que profería un fiero hum-kāra; y por aquel sonido de “huṅkāra”, los sabios quedaron asombrados.

Verse 12

माण्डव्यस्य समीपे तु ह्यपृच्छंस्ते द्विजोत्तमाः । निवारयसि किं विप्र शापं नृपजिघांसनम्

Pero cerca de Māṇḍavya, los mejores de los dos veces nacidos preguntaron: «Oh brāhmaṇa, ¿por qué refrenas la maldición que destruiría al rey?»

Verse 13

अपापस्य तु येनेह कृतमस्य जिघांसनम् । ऋषीणां वचनं श्रुत्वा कृच्छ्रान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

«¿Quién, en verdad, ha cometido aquí el intento de matar a este inocente?» Al oír las palabras de los rishis, Māṇḍavya habló con dificultad, vencido por el dolor.

Verse 14

अभिवन्दामि वो मूर्ध्ना स्वागतं ऋषयः सदा । अर्घ्यसन्मानपूजार्हाः सर्वेऽत्रोपविशन्तु ते

Māṇḍavya dijo: «Me inclino ante vosotros con la cabeza. Sed bienvenidos, oh rishis, siempre dignos de arghya, de honor y de adoración. Sentaos todos aquí».

Verse 15

निविष्टैकाग्रमनसा सर्वान्माण्डव्यकोऽब्रवीत्

Sentado, con la mente recogida en una sola concentración, Māṇḍavya se dirigió a todos ellos.

Verse 16

प्राप्तं दुःखं मया घोरं पूर्वजन्मार्जितं फलम् । मा विषादं कुरुध्वं भोः कृतं पापं तु भुज्यते

Este terrible sufrimiento que me ha sobrevenido es el fruto acumulado de una vida anterior. No os aflijáis, oh venerables: el pecado cometido ha de ser, ciertamente, padecido en su consecuencia.

Verse 17

ऋषय ऊचुः । केन कर्मविपाकेन इह जात्यन्तरं व्रजेत् । दानधर्मफलेनैव केन स्वर्गं च गच्छति

Los rishis dijeron: «¿Por qué maduración del karma pasa uno aquí a otro nacimiento? ¿Y por qué fruto de la caridad y del dharma se alcanza el cielo?»

Verse 18

माण्डव्य उवाच । अदत्तदाना जायन्ते परभाग्योपजीविनः । न स्नानं न जपो होमो नातिथ्यं न सुरार्चनम्

Dijo Māṇḍavya: «Quienes no dan limosna nacen viviendo del destino ajeno. No practican el baño sagrado, ni japa, ni homa; tampoco la hospitalidad al huésped ni la adoración de los devas».

Verse 19

न पर्वणि पितृश्राद्धं न दानं द्विजसत्तमाः । व्रजन्ति नरके घोरे यान्ति ते त्वन्त्यजां गतिम्

Oh el mejor de los dvijas: quienes no ofrecen el śrāddha a los antepasados en las ocasiones sagradas y no dan caridad caen en un infierno terrible; van a la condición del paria, del excluido.

Verse 20

पुनर्दरिद्राः पुनरेव पापाः पापप्रभावान्नरके वसन्ति । तेनैव संसरिणि मर्त्यलोके जीवादिभूते कृमयः पतङ्गाः

De nuevo se vuelven pobres; de nuevo se vuelven pecadores. Por la fuerza del pecado habitan en el infierno; y por esa misma causa, en este mundo mortal que vaga sin cesar, renacen en formas inferiores: gusanos e insectos.

Verse 21

ये स्नानशीला द्विजदेवभक्ता जितेन्द्रिया जीवदयानुशीलाः । ते देवलोकेषु वसन्ति हृष्टा ये धर्मशीला जितमानरोषाः

Quienes son constantes en el baño sagrado, devotos de los dvijas y de los devas, dueños de sí mismos y ejercitados en la compasión hacia los seres—esos que viven en el dharma, vencida la soberbia y la ira—habitan gozosos en los mundos divinos.

Verse 22

विद्याविनीता न परोपतापिनः स्वदारतुष्टाः परदारवर्जिताः । तेषां न लोके भयमस्ति किंचित्स्वभावशुद्धा गतकल्मषा हि ते

Los disciplinados por el saber, que no afligen a otros, satisfechos con su propio cónyuge y apartados del cónyuge ajeno—tales personas no tienen temor alguno en el mundo; pues su naturaleza es pura y sus manchas de pecado han desaparecido.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । पूर्वजन्मनि विप्रेन्द्र किं त्वया दुष्कृतं कृतम् । येन कष्टमिदं प्राप्तं सन्धानं शूलगर्हितम्

Los sabios dijeron: «Oh el más excelso de los brāhmaṇas, ¿qué mala acción cometiste en un nacimiento anterior, por la cual has alcanzado esta aflicción, este penoso empalamiento en la estaca?»

Verse 24

शूलस्थं त्वां समालक्ष्य ह्यागताः सर्व एव हि । जीवन्तं त्वां प्रपश्याम त्वन्तरन्नवतारयन् । रुजासंतापजं दुःखं सोढ्वापि त्वमवेदनः

Al verte clavado en la estaca, todos nosotros hemos venido en verdad. Te contemplamos aún con vida, mientras la estaca te atraviesa y desciende por tu cuerpo. Aunque soportas el dolor y la ardiente agonía, pareces sereno, sin queja.

Verse 25

माण्डव्य उवाच । स्वयमेव कृतं कर्म स्वयमेवोपभुज्यते । सुकृतं दुष्कृतं पूर्वे नान्ये भुञ्जन्ति कर्हिचित्

Māṇḍavya dijo: «Cada cual ha de experimentar el fruto de sus propios actos. Sean obras virtuosas o pecaminosas hechas antes, nadie más participa jamás de su resultado.»

Verse 26

यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमुपगच्छति

Así como, entre miles de vacas, el ternero halla a su propia madre, así también el karma realizado anteriormente alcanza inevitablemente a quien lo hizo.

Verse 27

न माता न पिता भ्राता न भार्या न सुताः सुहृत् । न कस्य कर्मणां लेपः स्वयमेवोपभुज्यते

Ni madre, ni padre, ni hermano, ni esposa, ni hijos, ni siquiera un amigo: nadie puede cargar con la mancha kármica de otro; cada cual la padece por sí mismo.

Verse 28

श्रूयतां मम वाक्यं च भवद्भिः पृच्छितो ह्यहम् । पूर्वे वयसि भो विप्रा मलस्नानकृतक्षणः

Escuchad mis palabras, pues en verdad me habéis preguntado, oh brāhmaṇas. En mi edad primera, cuando me bañaba para purificarme…

Verse 29

अज्ञानाद्बालभावेन यूका कण्टेऽधिरोपिता । तैलाभ्यक्तशिरोगात्रे मया यूका घृता न हि

Por ignorancia y niñez, puse un piojo sobre la garganta de alguien. Aunque mi cabeza y mis miembros estaban ungidos con aceite, no aplasté aquel piojo—en verdad, no.

Verse 30

कङ्कतीं रोप्य केशेषु सासा कण्टेऽधिरोपिता । तेषु पापं कृतं सद्यः फलमेतन्ममाभवत्

Clavando un peine en el cabello, hice que fuese puesto sobre la garganta. El pecado cometido en ese acto—su fruto ha venido ahora, en verdad, sobre mí.

Verse 31

किंचित्कालं क्षपित्वाहं प्राप्स्ये मोक्षं निरामयम् । भवन्तस्त्विह सन्तापं मां कुरुध्वं महर्षयः

Tras soportar por un poco de tiempo, alcanzaré la mokṣa, sin mancha y sin dolor. Mas aquí, oh grandes ṛṣis, no me causéis mayor aflicción.

Verse 32

इमामवस्थां भुक्त्वाहं कंचिच्छपे न चोच्चरे । अहनि कतिचिच्छूले क्षपयिष्यामि किल्बिषम्

Habiendo pasado por este estado, no maldeciré a nadie ni pronunciaré palabras ásperas. En unos pocos días sobre la estaca, consumiré mi culpa.

Verse 33

प्राक्तनं कर्म भुञ्जामि यन्मया संचितं द्विजाः । क्षन्तव्यमस्य राज्ञोऽथ कोपश्चैव विसर्ज्यताम्

Oh brāhmanes, sólo estoy cosechando el karma antiguo que yo mismo acumulé. Por ello, perdonad al rey y arrojad lejos la ira.

Verse 34

श्रुत्वा तु तस्य तद्वाक्यं माण्डव्यस्य महर्षयः । प्रहर्षमतुलं लब्ध्वा साधु साध्वित्यपूजयन्

Al oír aquellas palabras de Māṇḍavya, los grandes ṛṣis, colmados de gozo inconmensurable, lo honraron exclamando: «¡Bien dicho! ¡Bien dicho!»

Verse 35

नारायण उवाच । इदं जलं मन्त्रपूतं कस्मिन्स्थाने क्षिपाम्यहम् । येन राजा भवेद्भस्म सराष्ट्रः सपुरोहितः

Nārāyaṇa dijo: «Esta agua ha sido purificada por mantras; ¿en qué lugar he de arrojarla para que el rey, con su reino e incluso su sacerdote real, quede reducido a cenizas?»

Verse 36

माण्डव्य उवाच । इदं जलं च रक्षस्व कालकूटविषोपमम् । समुद्रे क्षिपयिष्यामि देवकार्यं समुत्थितम्

Māṇḍavya dijo: «Guarda esta agua; su poder es como el veneno Kālakūṭa. Yo la arrojaré al océano, pues ha surgido una obra divina.»

Verse 37

अथ ते मुनयः सर्वे माण्डव्यं प्रणिपत्य च । आमन्त्रयित्वा हर्षाच्च कश्यपाद्या गृहान्ययुः

Entonces todos aquellos munis se postraron ante Māṇḍavya; y, tras despedirse de él con alegría, Kaśyapa y los demás partieron hacia sus ermitas.

Verse 38

गच्छमानास्तु ते चोक्ताः पञ्चमेऽहनि तापसाः । आगन्तव्यं भवद्भिश्च मत्सकाशं प्रतिज्ञया

Cuando partían, el asceta les dijo: «Al quinto día debéis volver a mí, conforme a vuestra solemne promesa»

Verse 39

तथेति ते प्रतिज्ञाय नारदाद्या अदर्शनम् । गतेषु विप्रमुख्येषु शाण्डिली च तपोधना

Diciendo «Así sea», hicieron su promesa; entonces Nārada y los demás desaparecieron de la vista. Cuando se hubieron ido aquellos brāhmaṇas eminentes, quedó Śāṇḍilī, rica en austeridad.

Verse 40

द्वितीयेऽह्नि समायाता न तु बुद्ध्वाथ तं ऋषिम् । भर्तारं शिरसा धार्य रात्रौ पर्यटते स्म सा

Al segundo día llegó, pero no halló a aquel ṛṣi. Llevando a su esposo sobre la cabeza, vagaba de noche.

Verse 41

न दृष्टः शूलके विप्रो भराक्रान्त्या युधिष्ठिर । स्खलिता तस्य जानुभ्यां शूलस्थस्य पतिव्रता

Oh Yudhiṣṭhira, no advirtió al brāhmaṇa en la estaca por el peso aplastante; la esposa fiel tropezó con las rodillas de su marido, fijado en la estaca.

Verse 42

सर्वाङ्गेषु व्यथा जाता तस्याः प्रस्खलनान्मुनेः । ईदृशीं वर्तमानां च ह्यवस्थां पूर्वदैविकीम्

Por haber tropezado con el muni, el dolor se extendió por todo su cuerpo; tal era la condición que entonces se desplegaba, nacida del destino forjado por actos anteriores.

Verse 43

पुनः पापफलं किंचिद्धा कष्टं मम वर्तते । व्यथितोऽहं त्वया पापे किमर्थं सूनकर्मणि

«¡Ay! Una vez más ha caído sobre mí el amargo fruto del pecado. Por tu causa sufro, oh pecador: ¿por qué te ocupas en el oficio de un carnicero?»

Verse 44

स्वैरिणीं त्वां प्रपश्यामि राक्षसी तस्करी नु किम् । एवमुक्त्वा क्षणं मोहात्क्रन्दमानो मुहुर्मुहुः

«Te veo como una mujer desenfrenada: ¿eres una rākṣasī, o acaso una ladrona?» Dicho esto, y por un instante vencido por el extravío, lloró una y otra vez.

Verse 45

तपस्विनोऽथ ऋषयः सर्वे संत्रस्तमानसाः । पश्यमाना मुनेः कष्टं पृच्छन्ते ते युधिष्ठिर

Entonces todos los sabios ascetas, con la mente estremecida por el temor, al ver el sufrimiento de aquel muni, le preguntaron—oh Yudhiṣṭhira.

Verse 46

पर्यटसे किमर्थं त्वं निशीये वहनं नु किम् । क्षिप्तं तु झोलिकाभारं किंवागमनकारणम् । व्यथामुत्पाद्य ऋषये दुःखाद्दुःखविलासिनि

«¿Con qué propósito vagas de noche? ¿Qué es lo que llevas? ¿Por qué has arrojado la carga de tu hatillo? ¿Cuál es la causa de tu venida aquí, después de causar aflicción a un rishi, oh tú que te recreas en pena sobre pena?»

Verse 47

शाण्डिल्युवाच । नासुरीं न च गन्धर्वीं न पिशाचीं न राक्षसीम् । पतिव्रतां तु मां सर्वे जानन्तु तपसि स्थिताम्

Śāṇḍilī dijo: «Sabed todos que no soy asurī, ni gandharvī, ni piśācī, ni rākṣasī. Reconocedme como esposa fiel, firme en la austeridad (tapas).»

Verse 48

न मे कामो न मे क्रोधो न वैरं न च मत्सरः । अज्ञानाद्दृष्टिमान्द्याच्च स्खलनं क्षन्तुमर्हथ

En mí no hay deseo, ni ira, ni enemistad, ni celos. Si hubo alguna falta, fue por ignorancia y por la opacidad de la visión; os ruego que la perdonéis.

Verse 49

वहनं भर्तृसौख्याय दिवा सम्पीड्यते रुजा । अयं भर्ता विजानीथ झोलिकासंस्थितः सदा

Este cargar es para el bienestar de mi esposo, aunque de día me atormenta el dolor. Sabed que éste es mi esposo, siempre reposando dentro de esta bolsa.

Verse 50

भरणं पानं वस्त्रं च ददाम्येतस्य रोगिणः । ऋषिः शौनकमुख्योऽसौ शाण्डिलीं मां विजानत

Yo le doy sustento, bebida y vestido a este enfermo. Él es un rishi, eminente como Śaunaka; y sabed que yo soy Śāṇḍilī.

Verse 51

स्वभर्तृधर्मिणीं कोपं मा कुरुष्वातिथिं कुरु । सतां समीपं सम्प्राप्तां सर्वं मे क्षन्तुमर्हथ

No descarguéis vuestra ira sobre mí, que soy fiel al dharma de mi esposo; antes bien, recibidme como huésped. Puesto que he llegado a la presencia de los virtuosos, perdonadme todo.

Verse 52

ऋषय ऊचुः । परव्यथां न जानीषे व्यचरन्ती यदृच्छया । प्रभातेऽभ्युदिते सूर्ये तव भर्ता मरिष्यति

Los rishis dijeron: «Vagando como te place, no comprendes el dolor ajeno. Al alba, cuando el sol se alce, tu esposo morirá».

Verse 53

आत्मदुःखात्परं दुःखं न जानासि कुलाधमे । तेन वाक्येन घोरेण शाण्डिली विमनाभवत्

«Más allá de tu propio dolor no reconoces dolor mayor, oh deshonra de tu linaje». Con aquellas terribles palabras, Śāṇḍilī quedó abatida.

Verse 54

परं विषादमापन्ना क्षणं ध्यात्वाब्रवीद्वचः । कोपात्संरक्तनयना निरीक्षन्ती मुनींस्तदा

Vencida por un profundo pesar, reflexionó un instante y luego habló. Con los ojos enrojecidos por la ira, miró entonces a los sabios.

Verse 55

सतां गेहे किल प्राप्ता भवतां चापकारिणी । सामेनातिथिपूजायां शिष्टे च गृहमागते

«En verdad he llegado a la casa de los virtuosos, y sin embargo he obrado como ofensor contra vosotros. Aunque me recibisteis con suave cortesía, honrándome como huésped, siendo vosotros dueños de casa cultos, os he pagado con ingratitud».

Verse 56

भवद्भिरीदृगातिथ्यं कृतं चैव ममैव तु । स्वर्गापवर्गधर्मश्च भवद्भिर्न निरीक्षितम्

«Me habéis mostrado tal hospitalidad; y sin embargo, el dharma que conduce al cielo e incluso a la liberación no fue tenido en cuenta por vosotros al tratar conmigo».

Verse 57

प्राजापत्यामिमां दृष्ट्वा मां यथा प्राकृताः स्त्रियः । भवन्तः स्त्रीबलं मेऽद्य पश्यन्तु दिवि देवताः

«Al verme en este estado prājāpatya, me habéis mirado como miran las mujeres comunes. Hoy contemplad mi poder de mujer, y que también lo contemplen los dioses en el cielo».

Verse 58

मरिष्यति न मे भर्ता ह्यादित्यो नोदयिष्यति । अन्धकारं जगत्सर्वं क्षीयते नाद्य शर्वरी

Mi esposo no morirá; el Sol no saldrá. Que el mundo entero se llene de oscuridad; y hoy, que la noche no se desvanezca.

Verse 59

एवमुक्ते तया वाक्ये स्तम्भितेऽर्के तमोमयम् । न च प्रजायते सर्वं निर्वषट्कारसत्क्रियम्

Cuando ella habló así, el Sol se detuvo y todo se volvió oscuridad. Nada funcionaba correctamente: no había exclamaciones de vaṣaṭ, ni ritos sagrados, ni observancias adecuadas.

Verse 60

स्वाहाकारः स्वधाकारः पञ्चयज्ञविधिर्नहि । स्नानं दानं जपो नास्ति सन्ध्यालोपव्यतिक्रमः । षण्मासं च तदा पार्थ लुप्तपिण्डोदकक्रियम्

No hubo llamada de svāhā, ni llamada de svadhā, ni observancia de los cinco grandes sacrificios. El baño, la caridad y el japa estaban ausentes; los ritos diarios de sandhyā fueron violados y perdidos. Y entonces, oh Pārtha, durante seis meses se interrumpieron las ofrendas de piṇḍa y agua para los antepasados.

Verse 171

अध्याय

Aquí concluye el Capítulo.