सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)

Verse 1

पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

De sus pies surgieron caballos y poderosos elefantes, śarabhas, toros salvajes, ciervos, camellos, mulas, y también las especies del nyaṅku y otras clases de seres.

Verse 3

पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च

La creación permaneció dispuesta en cinco estados, mientras aquel engreído sólo contemplaba. Una oscuridad densísima lo cubría todo—como semilla encerrada en su cáscara—sin luz ni afuera ni adentro; todo quedó rígido, como sin conciencia. Por ello su entendimiento, sus bocas y sus órganos de acción y de percepción quedaron velados y obstruidos.

Verse 5

तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत

Por ello se les proclama como los principales “Nāgas”, seres de naturaleza cerrada y replegada en sí misma. Al ver que esta primera creación no era apta para el propósito, Brahmā se disgustó en su mente y concibió una segunda creación. Cuando se dispuso a declarar esa creación, surgió la corriente llamada “tiryak-srotas”, aquellos cuyo flujo vital se mueve horizontalmente (animales y criaturas inferiores).

Verse 7

अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः

Entonces nacieron los seres cuya luz está dentro, pero por fuera quedan cubiertos; su conciencia se vuelve de lado. Así se hicieron almas en condición de “paśu”, inclinadas a tomar sendas extraviadas. Sabiendo que esta creación tampoco conducía al logro espiritual, concibió otra creación. Entonces surgió el orden de corriente ascendente: la creación de los devas, de naturaleza sāttvica, predominada por sattva.

Verse 9

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः

Ellos abundan en dicha y deleite, y no están velados ni por fuera ni por dentro. Por su propia naturaleza se les llama “luminosos”, tanto interior como exteriormente. Luego, al contemplarse lo Inmanifestado (Avyakta), surgió la corriente de flujo descendente, la esforzada; nació la creación llamada “humana”, intensamente mezclada con sufrimiento.

Verse 11

प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः

Estos seres son luminosos por fuera y por dentro; sin embargo, están marcados por un exceso de tamas y un predominio de rajas. La quinta creación, llamada “Gracia” (anugraha), está dispuesta en cuatro modos: por inversión (viparyaya), por poder (śakti), por contentamiento (tuṣṭi) y asimismo por logro (siddhi). Todos ellos son no-apropiadores (aparigrāhiṇaḥ) y, de nuevo, se deleitan en la justa partición y distribución (saṃvibhāga).

Verse 13

खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः

Las clases que comienzan con ‘khādana’ y ‘aśīla’ se dicen pertenecientes a la categoría de seres elementales (bhūta-ādi). La primera creación es la evolución de Mahat, producida por Brahmā, el Señor supremo del orden creado. La segunda es la creación de los elementos sutiles (tanmātra), por lo cual se llama bhūta-sarga, la creación de los elementos. La tercera, llamada vaikārika, es recordada como la creación de las potencias de los sentidos (aindriyaka).

Verse 15

इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

Así se describe la creación que surge de Prakṛti, reunida al comienzo sin que la inteligencia discriminativa se haya manifestado antes. La cuarta se llama ‘mukhya-sarga’, la creación primaria, en la cual los seres inmóviles (plantas y semejantes) son tenidos por los principales. La quinta, declarada como ‘tiryak-srotas’ (de corriente lateral), es el nacimiento de los animales. Por encima de ella, la sexta—llamada ‘ūrdhva-srotas’ (de corriente ascendente)—es recordada como deva-sarga, la creación de los dioses.

Verse 17

ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः

Luego viene la séptima creación, llamada la de los seres de ‘corriente descendente’ (arvāk-srotas), es decir, la creación humana. La octava es conocida como la creación nacida de la gracia divina (anugraha). La novena es recordada como la creación Kaumāra. Las tres creaciones anteriores son Prākṛta, de la Naturaleza primordial, y proceden sin la operación previa de la inteligencia discriminativa; pero las cinco creaciones Vaikṛta, comenzando por la ‘primaria’ (mukhya), avanzan con el intelecto como antecedente.

Verse 19

अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः

Al principio, Brahmā—Prajāpati—creó primero, desde su propia mente, a aquellos seres semejantes a él: Sananda, Sanaka, el sabio Sanātana, Ṛbhu y Sanatkumāra. Todos ellos han de ser conocidos como yoguis, libres de apego y desprovistos de envidia.

Verse 21

ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत

Con la mente absorta en el Señor (Īśvara), no dirigieron su intención hacia la creación. Cuando Sanaka y los demás se marcharon, indiferentes a la obra de crear, Brahmā—deseoso aún de crear—emprendió de nuevo la austeridad suprema (tapas). Sin embargo, aun mientras así practicaba tapas, no se manifestó absolutamente nada.

Verse 23

ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत

Entonces, tras largo tiempo, del dolor nació la ira. Poseído por la cólera, de sus ojos cayeron gotas de lágrimas. De aquellas gotas, en ese mismo instante, surgieron seres como Bhūtas y Pretas. Al ver a todos los nacidos de las lágrimas, Brahmā se reprochó a sí mismo.

Verse 25

तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्

Herido en su orgullo y vencido por la ira, lo asaltó un desmayo feroz. El Prajāpati, poseído por la cólera, cayó inconsciente y hasta abandonó su aliento vital. Entonces Rudra—Señor de los prāṇas, Bhagavān Nīlalohita—se manifestó del rostro del Soberano para otorgar una gracia incomparable.

Verse 27

दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च

El Señor, el supremo Īśvara, manifestó su propio Ser tanto como el Uno cuanto como el décuplo. Aquellas grandes almas, instruidas por Él, se hicieron también diez y asimismo una. “Os he creado, hijos queridos, por compasión hacia los mundos; por ello, obrad para la estabilidad y el bienestar de todos los mundos.”

Verse 29

प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः

“Por causa de la continuidad de las criaturas, esforzaos con diligencia y sin negligencia.” Así exhortados, lloraron y corrieron en todas direcciones. Por su llanto (rodana) y por hacer huir (drāvaṇa), son recordados con el nombre de “Rudras”. En verdad, esos Rudras son los prāṇas; y esos prāṇas son las fuerzas magnánimas que sostienen la vida encarnada.

Verse 31

ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः

Entonces, al dios Brahmā—el Parameṣṭhin que yacía sin vida—Mahādeva, el gran Señor llamado también “Hijo de Brahmā” (Rudra), por compasión le devolvió de nuevo los prāṇas. Con el rostro jubiloso por el retorno del aliento a aquel poderoso, Rudra, Señor del universo, dirigió a Brahmā una palabra sublime.

Verse 33

माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः

«No temas, no temas, oh Viriñca (Brahmā) de gran alma, preceptor de los mundos. Por Mí han sido restituidos tus alientos vitales: levántate con dicha, oh tú de excelente voto». Al oír esas palabras encantadoras, como si fueran vividas en un sueño, miró lentamente a Hara con ojos radiantes como lotos en flor.

Verse 35

तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः

Entonces Brahmā, como si le hubieran vuelto los alientos vitales, se dirigió a Él con voz tierna y profunda, con las manos juntas en reverencia: «Con sólo verte, mi mente se colma de ānanda. ¿Quién eres Tú, que moras como la forma misma del universo, establecido en la naturaleza de los Once?»

Verse 37

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः

Al oír esas palabras, Maheśvara respondió. El Señor de los dioses tocó suavemente a Brahmā con Sus dos manos benévolas y dijo: «Sábeme como el Paramātman, que ha venido a ti en relación de hijo. Y estos once Rudras también han venido para protegerte».

Verse 39

तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्

«Por tanto, por Mi gracia, sacude este intenso desvanecimiento. Despierta como antes: en verdad eres apto para crear a los seres.» Así hablado por el Bienaventurado Señor, Brahmā se alegró en su corazón, y el Alma del Mundo alabó a Parameśvara con diversos himnos en estrofas de ocho versos.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः

Dijo Brahmā: Salutaciones a Ti, oh Bhagavān Rudra, cuyo esplendor inconmensurable es como el del sol. Salutaciones a Bhava, Señor divino, cuyo Ser impregna la esencia y las aguas. Salutaciones a Śarva, cuya forma es la tierra; y salutaciones a Nandī, el intrépido entre los dioses.

Verse 42

ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये

Salutaciones a Ti, Señor Īśa, Vasu—poder inmanente cuyo Ser se manifiesta como el tacto. Salutaciones a Ti, Paśupati, Señor de los seres—Fuego de esplendor trascendente. Salutaciones a Ti, Bhīma, el Terrible—cuya forma es el vasto cielo, esencia misma del sonido. Salutaciones a Ti, Ugra, el Fiero—que moras como el Sí interior del sacrificante. Salutaciones a Mahādeva, a Soma—encarnación del amṛta, néctar inmortal.

Verse 44

एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः

Así, tras alabar a Mahādeva, Brahmā—el abuelo de los mundos—suplicó humildemente a Viśveśa con palabras de reverente postración: «Oh Bhagavān, Señor de lo pasado y lo venidero; oh Maheśvara, hijo mío; oh Ananga-nāśana, destructor de Kāma: por causa de la creación te has manifestado desde mi propio cuerpo».

Verse 46

तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः

«Por tanto, oh Señor del universo, puesto que estás ocupado en esta gran empresa, sé un auxilio en todas partes; en verdad eres digno de engendrar a estos seres (prajās).» Con esa súplica, el dios Rudra—triturador de Tripura—quedó complacido y santificó su intención; y Śaṅkara acogió aquellas palabras diciendo: «Así sea».

Verse 48

ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च

Entonces el bienaventurado Brahmā, lleno de gozo, lo alabó. Habiendo recibido de Él el permiso para realizar la creación, Brahmā engendró también otros seres. Sólo con la mente creó a Marīci, Bhṛgu, Aṅgiras, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dakṣa, Atri y Vasiṣṭha.

Verse 49

पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः

Al principio, Brahmā creó a Dharma y también a Saṅkalpa (el poder de la intención). Ellos son proclamados entre los doce hijos principales de Brahmā. Se manifestaron junto con Rudra—antiguos progenitores que sostienen el orden del cabeza de familia (gṛhamedhin).

Verse 51

तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः

De ellos surgieron doce linajes—divinos, acompañados por huestes de dioses—fecundos en descendencia, diligentes en los deberes sagrados y engalanados por grandes ṛṣis. Luego, junto con Rudra, el Ordenador (Vidhī/Brahmā) quiso hacer nacer, de las aguas primordiales, las cuatro clases: dioses, asuras, Pitṛs (antepasados) y seres humanos.

Verse 53

स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे

Para la obra de la creación, entró en profunda concentración y unió su propio ser al estado de Brahmā (el principio creador). De su boca engendró a los dioses; de su costado produjo a los Pitṛs (padres ancestrales). De sus caderas generó a todos los asuras, y de su órgano generativo, a los seres humanos. De los desechos nacieron de él los Rākṣasas, atormentados por el hambre.

Verse 55

पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे

“Tus hijos son, en su mayoría, de tamas y rajas: seres poderosos que vagan en la noche. Serpientes, Yakṣas, Bhūtas y Gandharvas también llegaron plenamente a existir. Las aves fueron producidas de las alas; a los seres alados los creó del pecho. De la boca formó a los hombres, y de los costados también modeló a los seres de naturaleza serpentina.”

Verse 57

औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्

De los cabellos de aquel Señor Supremo nacieron las hierbas medicinales y todos los frutos y raíces; y también la sagrada Gāyatrī, los himnos Ṛk, el Sāman Trivṛt y el canto Rathantara.

Verse 59

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा

De su boca principal formó el Agniṣṭoma, el primero entre los sacrificios; y también hizo surgir las fórmulas del Yajus junto con el metro Triṣṭubh y el stoma quíntuplo de quince. De su boca derecha produjo el Bṛhat Sāman y el Uktha; y asimismo los cantos Sāman, el metro Jagatī y el stoma de diecisiete.

Verse 61

वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

De su boca occidental hizo surgir los ritos Vairūpya y Atirātra; y también los sacrificios Ekaviṃśa y Āptoryāma, junto con la tradición Atharvan. De su boca septentrional produjo el metro Anuṣṭubh Vairāja. Y de sus miembros nacieron seres de muchas clases, unos elevados y otros inferiores en su condición.

Verse 63

यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे

Yakṣas, Piśācas, Gandharvas y las huestes de Apsaras; humanos, Kinnaras y Rākṣasas; aves, ganado, fieras y serpientes: en verdad, toda esta creación imperecedera, sea inmóvil, fija o móvil, cada cual entró en las acciones y funciones que le fueron asignadas desde el mismo comienzo de la creación.

Verse 65

तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु

Siendo creados una y otra vez, recaen sólo en esos mismos estados: violentos y no violentos, suaves y crueles, cubiertos de dharma y adharma, de verdad y falsedad. Moldeados por tales disposiciones, siguen los rumbos que les corresponden; por eso a cada cual le agrada lo que concuerda con su propia impronta. Así surge la diversidad en los grandes elementos, en los objetos de los sentidos y aun en los caminos de liberación.

Verse 67

विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः

El Creador (Brahmā) mismo asignó las funciones propias de todos los seres, y desplegó la diversidad manifiesta de los elementos naturales al determinar sus nombres y formas. Al principio, ese Abuelo de los mundos forjó estas designaciones a partir de las mismas palabras del Veda: tanto los nombres de los videntes (ārṣa) como los usos y modos de expresión presentes en los Vedas.

Verse 69

शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः

Al término de la noche de la disolución, el Señor No Nacido (Aja) otorgó a esos seres los mismos instrumentos y capacidades que habían poseído antes. Así como las señales de las estaciones retornan, apareciendo en formas diversas en su debido turno, del mismo modo se ve que los mismos estados vuelven a surgir al comienzo de los yugas. Así se describe la creación de los mundos por el Auto-nacido (Svayambhū), nacida de las causas operantes, los instrumentos de la manifestación.

Verse 71

महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा

Desde Mahat hasta las viśeṣas más groseras, este universo entero es, por sí mismo, una transformación de Prakṛti. Adornado por el resplandor de la Luna y del Sol, y engalanado con planetas y constelaciones, se embellece con ríos, océanos y montañas, y asimismo con muchos otros reinos y países diversos, hermosos y florecientes.

Verse 73

तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः

En aquel bosque de Brahman, Brahmā—el omnisciente—se mueve como lo Inmanifestado (Avyakta). Nacido de la semilla de lo Inmanifestado, permanece sólo por la gracia del Señor (Īśvara). Su tronco es el principio de la inteligencia (buddhi), sus grandes ramas son los evolutos; las cavidades internas son el obrar íntimo de los sentidos. Su medida son los grandes elementos, y sus hojas son las diferenciaciones puras (viśeṣa).

Verse 75

धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

Rebosante de las flores del dharma y del adharma, y haciendo brotar los frutos del placer y del dolor, ese eterno Árbol de Brahmā se vuelve el sustento mismo de todos los seres. Los sabios declaran que su cabeza es el cielo; su ombligo, el firmamento; la Luna y el Sol son sus ojos; las direcciones, sus oídos; y la tierra, sus pies. Él—de naturaleza inconcebible—es el impulsor, guía y ordenador de todos los seres.

Verse 77

वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः

De su boca fueron engendrados los Brāhmaṇas; de su pecho—de la parte delantera—los Kṣatriyas. De sus muslos surgieron los Vaiśyas, y de sus pies los Śūdras. Así, todos los varṇa se manifestaron de su propio cuerpo.