एकोनविंशतिशिवावतारवर्णनम् (Description of the Nineteen Manifestations/Avatāras of Śiva)

Verse 1

शिव उवाच । दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनि । हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुंगे नगोत्तमे

Śiva dijo: «En el décimo Dvāpara, hubo un sabio llamado Vyāsa, conocido como Tridhāmā. Moraba en la hermosa cumbre del Himālaya, en Bhṛgutunga, el mejor de los montes».

Verse 2

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसंमिताः । बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृंगस्तपोधनः

«Allí también, mis hijos —comenzando por Bhṛgu— estaban plenamente de acuerdo con la autoridad de los Vedas. (Entre ellos estaban) Balabandhu, Narāmitra, Ketuśṛṅga y Tapodhana».

Verse 3

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा । गंगाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा

En el undécimo Dvāpara, cuando Vyāsa sea conocido como Trivṛta, entonces en la era de Kali naceré en Gaṅgādvāra con el nombre de «Tapaḥ» (Austeridad).

Verse 4

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्वः प्रलम्बकः । तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः

«(Existen las formas de Rudra llamadas) Lambodara, Lambākṣa, Keśalambva y Pralambaka. De esa misma estirpe nacerán también cuatro hijos, firmes en sus votos sagrados».

Verse 5

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् । तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह

En el duodécimo ciclo de transformación, (me manifestaré) como Śatatejā, el compositor de los Vedas. También allí apareceré al final del Dvāpara, sin merma alguna y plenamente investido de poder divino.

Verse 6

हेमकंचुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः । व्यासस्यैव साहाय्यार्थं निवृत्तिपथरोषणः

Tras obtener la coraza de oro, Atri—cuyo nombre se hizo célebre—quedó plenamente investido de poder; y, precisamente para auxiliar a Vyāsa, fue encendido en la senda de nivṛtti (renuncia), orientado al retiro interior hacia la liberación bajo la gracia de Śiva.

Verse 7

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वसुयोगिनः । तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने

Oh gran sabio, serán omniscientes, de mente ecuánime y espiritualmente consumados: yoguis perfectos, devotos de Śarva (Śiva). En esa estirpe nacerán cuatro hijos.

Verse 8

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा । व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः

En aquella decimotercera era, el Dharma será siempre Nārāyaṇa; y entonces yo llegaré a ser el Vyāsa: el gran sabio llamado Bali.

Verse 9

बालखिल्याश्रमे गंधमादने पर्वतोत्तमे । सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः

En el āśrama de los sabios Bālakhilya, sobre el excelso monte Gandhamādana, estaban presentes los rishis auspiciosos Sudhāmā, Kaśyapa, Vasiṣṭha y la pura Virajā.

Verse 10

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे । वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः

Cuando, en la decimocuarta sucesión, aparezca el Vyāsa llamado Rakṣa, entonces en esa era—dentro del linaje de Aṅgiras—yo naceré como Gautama.

Verse 11

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा । अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोथ श्रविष्कटः

Allí también, en aquel tiempo de la era de Kali, nacerán esos hijos míos: Atri, Davaśadaśa, y también Śravaṇa, y luego Śraviṣkaṭa.

Verse 12

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा । तदाहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा

Cuando, en la era de Dvāpara, el decimoquinto Vyāsa sea en verdad Trayyāruṇi, entonces yo llegaré a ser el sabio Vedaśiras, llamado también Vedaśiras.

Verse 13

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः । हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे

Aquella arma divina, de gran potencia, y la montaña llamada Vedaśīrṣa—habiendo llegado a la región del norte por las laderas posteriores del Himavān, cerca del Sarasvatī—quedaron allí establecidos.

Verse 14

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः । कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः

Allí también nacerán cuatro hijos míos, firmes y constantes: Kuṇi, Kuṇibāhu, Kuśarīra y Kunetraka.

Verse 15

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति । तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्

Cuando, en la decimosexta era, haya de manifestarse el sabio divino Vyāsa, entonces, para otorgar el Yoga, yo mismo seré en verdad Gokarṇa.

Verse 16

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् । तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यंतित्यम्बुसंमिताः

Allí mismo se halla el bosque sumamente meritorio llamado Gokarṇa. Y allí también se declara que nacerán hijos para los yoguis, tantos como las aguas, es decir, innumerables.

Verse 17

काश्यपोप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः । तेपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्

Kāśyapa, Uśanā (Śukra), Cyavana y Bṛhaspati también: ellos igualmente recorrerán ese mismo sendero y alcanzarán Śivālaya, la morada de Śiva.

Verse 18

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतंजयः । गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे

En el decimoséptimo ciclo de cambio, el sabio Vyāsa fue conocido como Devakṛtañjaya. Y yo—con el nombre de «Guhāvāsī» (el Morador de la Cueva)—habité en la cumbre auspiciosa de Himavān, el Himalaya.

Verse 19

महालये महोत्तुंगे शिवक्षेत्रं हिमाल यम् । उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः

En la región himaláyica, elevada y supremamente excelsa, se halla un Śiva-kṣetra, un campo sagrado de Śiva. Allí moran Utathya y Vāmadeva—grandes yoguis, dotados de inmenso poder espiritual y fortaleza.

Verse 20

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतंजयः । शिखाण्डीनामतोहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे

Pero en el decimoctavo ciclo del tiempo, cuando apareció Vyāsa—llamado Ṛtaṃjaya, el vencedor de la Verdad—entonces yo nací entre los Śikhāṇḍī, en la auspiciosa cumbre del Himalaya.

Verse 21

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः । शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्

En el supremo y muy meritorio Siddha-kṣetra hay una montaña llamada Śikhaṇḍī; y también existe el bosque de Śikhaṇḍī, lugar frecuentado y servido por los siddhas, los seres realizados.

Verse 22

वाचःश्रवा रुचीकश्च स्यावास्यश्च यतीश्वरः । एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः

«Vācaḥśravā, Rucīka, Syāvāsya y Yatīśvara: ellos nacerán allí también como hijos, todos ricos en tapas, verdaderos tesoros de disciplina espiritual».

Verse 23

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः । तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः

En el decimonoveno ciclo, el Vyāsa será en verdad el gran sabio Bharadvāja. Aun entonces, yo me manifestaré, de nombre, como Jaṭī y Mālī: el de cabellera enmarañada y el portador de guirnalda.

Verse 24

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः । हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा

En la cumbre del Himavān estaban mis hijos, reunidos como un vasto océano: Hiraṇyanāmā, Kauśalya, Lokākṣī y también Pradhimi.

Verse 25

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः । तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः

En el vigésimo ciclo de las transformaciones, el Vyāsa será Gautama. Allí, yo seré conocido con el nombre de «Aṭṭahāsa», y la gente de ese lugar será devota y se deleitará en Aṭṭahāsa.

Verse 26

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः । देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः

Allí mismo, sobre el lomo del Himavat, se alza la gran montaña llamada Aṭṭahāsa, venerada y frecuentada por los dioses, por los seres humanos, por los señores de los Yakṣas, y por los Siddhas y Cāraṇas.

Verse 27

तत्रापि मम ते पुत्रा भवि ष्यन्ति सुयोगिनः । सुमन्तुर्बबरिर्विद्वान् कबंधः कुशिकन्धरः

«Allí también, mis hijos nacerán de ti: yoguis consumados—Sumantu, Babari, el sabio Kabandha y Kuśikandhara.»

Verse 28

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचःश्रवा यदा । तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्

En aquella vigésima primera era (yuga), cuando el sabio Vyāsa era Vācaḥśravā, yo llevaba el nombre de Dāruka. De ese nombre surgió el bosque auspicioso llamado Dāruvana.

Verse 29

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः । प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा

Allí también, esos hijos míos nacerán como yoguis consumados: Plakṣa, Dārbhāyaṇi, Ketumān y también Gautama.

Verse 30

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा । तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः

En el vigésimo segundo ciclo, cuando el Vyāsa sea Śuṣmāyaṇa, entonces yo también apareceré en Vārāṇasī—oh gran sabio—como un gran asceta.

Verse 31

नाम्ना वै लांगली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यंति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्

En esa era de Kali, los Devas, junto con Indra, me contemplarán allí, célebre con el nombre de “Lāṅgalī Bhīma”; y también verán a Bhava (Śiva) mismo como “Hālāyudha”, el portador del arado.

Verse 32

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यंति सुधार्मिकाः । भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

«Allí también, esos hijos tuyos nacerán como hijos Míos—verdaderamente justos y firmes en el dharma: Bhallavī, Madhupiṅga y asimismo Śvetaketu.»

Verse 33

परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः । श्वेतो नाम तदाहं वै गिरौ कालंजरे शुभे

En el vigésimo tercer ciclo, cuando apareció el sabio Tṛṇabindu, Yo en verdad me manifesté entonces como Śveta, en el auspicioso monte Kālañjara.

Verse 34

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च

Allí también nacerán de ti esos hijos Míos—grandes ascetas: Uśika, Bṛhadaśva, Devala y Kavi.

Verse 35

परिवर्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः । शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा

En el vigésimo cuarto ciclo (parivarta), cuando el Poderoso Śiva asumió entre los Yakṣas la función de Vyāsa, aquel gran Yogui fue llamado Śūlī; y en esa misma era se manifestó allí, en Naimiṣa.

Verse 36

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

Allí también, esos ascetas serán Mis discípulos: Śālihotra, Agniveśa, Yuvanāśva y Śaradvasu.

Verse 37

पंचविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति । तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

Cuando, en la vigésima quinta era, el Vyāsa sea conocido con el nombre de Śakti, entonces Yo también me manifestaré como el gran Yogui: el Señor Daṇḍī, Muṇḍīśvara, el Soberano.

Verse 38

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः

Allí también, esos ascetas llegarán a ser Mis discípulos: Chagala, Kuṇḍakarṇa, Kumbhāṇḍa y Pravāhaka.

Verse 39

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् । पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः

Cuando, en la vigésima sexta era, el Vyāsa—Parāśara—llegue a ser, Yo también me manifestaré. Al alcanzar la ciudad llamada Bhadravaṭa, seré conocido con el nombre de «Sahiṣṇu».

Verse 40

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः

Allí también, esos ascetas llegarán a ser Mis discípulos: Ulūka, Vidyuta, y también Śambūka, así como Āśvalāyana.

Verse 41

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति । प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्

En el vigésimo séptimo giro, cuando Vyāsa sea Jātūkarṇya, entonces yo también—hecho Somaśarmā—moraré, amparándome en el sagrado tīrtha de Prabhāsa.

Verse 42

इति द्विचत्वारिंशावताराः

Así concluyen las cuarenta y dos encarnaciones (formas manifestadas) del Señor Rudra-Śiva.

Verse 43

अष्टाविंशे द्रापरे तु पराशरसुतो हरिः । यदा व्यासो भविष्यामि नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः

«En el vigésimo octavo Dvāpara, Hari, hijo de Parāśara, aparecerá; entonces yo seré Vyāsa, célebre con el nombre de Dvaipāyana.»

Verse 44

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः । वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

Entonces, con una sexta parte (del poder divino), Kṛṣṇa—el supremo entre los hombres—nacerá como el excelso hijo de Vasudeva y será conocido como Vāsudeva.

Verse 45

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया । लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

«Aun entonces, por Mi Yogamāyā, Me manifestaré como el propio Ser del Yoga, asumiendo el cuerpo de un brahmacārin (asceta célibe) para confundir a los mundos (y velar Mi verdadero designio divino).»

Verse 46

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् । ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

En el crematorio, tras abandonar el cuerpo muerto y contemplar un cuerpo libre de dolencia, por el bien de los brāhmaṇas, por Yogamāyā, entró en él.

Verse 47

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्द्धं च विष्णुना । भविष्यामि तदा ब्रह्मंल्लकुली नामनामतः

Oh Brahmā, entonces, junto contigo y con Viṣṇu, entraré en la cueva divina y santa de Meru, y allí me manifestaré llevando el nombre de Lakulī.

Verse 48

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा । भविष्यति सुविख्यातं यावद्भूमिर्धरिष्यति

Así, ese supremo y sagrado Siddha-kṣetra será conocido como “Kāyāvatāra”, y permanecerá célebre mientras la tierra perdure.

Verse 49

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च

Allí también, esos ascetas llegarán a ser mis discípulos: Kuśika, Garga, Mitra y también Kauruṣya.

Verse 50

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः । प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यंति शिवं पुरम्

Los yoguis—brahmanes que han cruzado a la otra orilla de los Vedas y guardan su energía vital—al alcanzar el Yoga de Maheśvara, irán a la ciudad (morada) de Śiva.

Verse 51

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना । योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः

En el Vaivasvata Manvantara, estas enseñanzas fueron en verdad expuestas con claridad por el Paramātman, el Ser Supremo. Y en cada ciclo cósmico, también se manifiestan las encarnaciones del Señor del Yoga (Śiva), los de votos santos.

Verse 52

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरेद्वापरे विभो । योगेश्वरावतारश्च प्रारंभे च कलौ कलौ

Oh Señor poderoso, en cada era Dvāpara hay en verdad veintiocho Vyāsas; y al comienzo de cada era Kali, el Señor del Yoga (Śiva) también desciende en encarnación.

Verse 53

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः । महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्यया

Para las encarnaciones del Señor del Yoga (Śiva), hay cuatro grandes discípulos śaivas—cada uno imperecedero—que fomentan y ensanchan el sendero del Yoga.

Verse 54

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः । रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकाः

Estos son los discípulos Pāśupata: con el cuerpo ungido de ceniza sagrada (bhasma/vibhūti), adornados con guirnaldas de cuentas de Rudrākṣa, y con la cabeza marcada por el Tripuṇḍra—tres líneas horizontales de vibhūti—señal distintiva de devoción al Señor Rudra.

Verse 55

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदांगपारगाः । लिंगार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः

Todos los discípulos estaban entregados al dharma, consumados en los Vedas y los Vedāṅgas. Siempre atentos a la adoración del Śiva-liṅga, permanecían firmes: por fuera en la conducta y por dentro en el corazón.

Verse 56

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः । संख्यया द्वादशाधिक्य शतं च गणिता बुधैः

Quienes, con devoción hacia Mí y mediante el yoga, permanecen firmes en la meditación y han vencido sus sentidos—los sabios, por cuenta, los han considerado ciento doce.

Verse 57

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् । मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्

Así, en verdad he declarado los signos distintivos de los descensos divinos. Según la sucesión ordenada de los veintiocho yugas, (este relato se extiende) desde la era de Manu hasta (la venida de) Kṛṣṇa.

Verse 58

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् । भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

Allí, el ordenado arreglo de la multitud de Śrutis—portadoras del sello de Brahman—llegará a manifestarse en ese kalpa, cuando aparezca Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa).

Verse 59

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः । पुनः संप्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

Dicho esto, Mahādeva, el Mahēśvara, bendijo con gracia a Brahmā. Luego, el Señor de los Devas miró una vez más y, allí mismo, se desvaneció de la vista.