गाणपत्यदानकथा (Bāṇāsura Receives Gaṇapatya; Genealogical Prelude)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ श्राविता सुकथाद्भुता । भवतानुग्रहात्प्रीत्या शभ्वनुग्रहनिर्भरा

Vyāsa dijo: «Oh Sanatkumāra, omnisciente: por tu benévola gracia, con gozo me has hecho escuchar este relato sagrado, excelente y maravilloso, colmado de la misericordia de Śambhu (el Señor Śiva)»

Verse 2

इदानीं श्रोतुमिच्छामि चरितं शशिमौलिनः । गाणपत्यं ददौ प्रीत्या यथा बाणासुराय वै

Ahora deseo escuchar el sagrado relato del Señor de la cresta lunar (Śiva): cómo, por gozosa benevolencia, otorgó en verdad a Bāṇāsura la dignidad de Gaṇapatya, la pertenencia y señorío entre Sus Gaṇas.

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यासादरात्तां वै कथां शंभोः परात्मनः । गाणपत्यं यथा प्रीत्या ददौ बाणा सुराय हि

Dijo Sanatkumāra: Escucha, en verdad, la sagrada narración de Śambhu, el Ser Supremo, recibida con reverencia de Vyāsa: cómo, por afecto, otorgó a Bāṇa el rango de Gaṇapatya.

Verse 4

अत्रैव सुचरित्रं च शंकरस्य महाप्रभोः । कृष्णेन समरोप्यत्र शंभोर्बाणानुगृह्णतः

Aquí mismo se halla también el noble relato de Śaṅkara, el Gran Señor: cómo, en esta misma batalla provocada por Kṛṣṇa, Śambhu otorgó con gracia su favor a Bāṇa.

Verse 5

अत्रानुरूपं शृणु मे शिवलीलान्वितं परम् । इतिहासं महापुण्यं मनःश्रोत्रसुखावहम्

Ahora, escúchame relatar lo que aquí corresponde: un relato excelso colmado de la līlā, el divino juego del Señor Śiva. Es una historia sagrada de supremo mérito, deleite para la mente y el oído.

Verse 6

ब्रह्मपुत्रो मरीचिर्यो मुनिरासीन्महामतिः । मानसस्सर्वपुत्रेषु ज्येष्ठः श्रेष्ठः प्रजापतिः

Marīci, hijo de Brahmā, era un sabio de gran entendimiento. Entre todos los hijos nacidos de la mente, fue el primogénito y el más excelso Prajāpati.

Verse 7

तस्य पुत्रो महात्मासीत्कश्यपो मुनिसत्तमः । सृष्टिप्रवृद्धकोऽत्यंतं पितुर्भक्तो विधेरपि

Su hijo fue Kaśyapa, el magnánimo, el mejor entre los sabios; quien hizo crecer grandemente la creación, y fue supremamente devoto tanto de su padre como de Vidhi (Brahmā, el Ordenador).

Verse 8

स्वस्य त्रयोदशमितादक्षकन्या स्सुशीलिकाः । कश्यपस्य मुनेर्व्यास पत्न्यश्चासन्पतिव्रताः

Las trece hijas de Dakṣa—virtuosas y de conducta recta—llegaron a ser las esposas castas y fieles del sabio Kaśyapa, oh Vyāsa.

Verse 9

तत्र ज्येष्ठा दितिश्चासीद्दैत्यास्तत्तनयास्स्मृताः । अन्यासां च सुता जाता देवाद्यास्सचराचराः

Allí, Diti era la mayor, y sus hijos son recordados como los Daityas. De las otras esposas nacieron hijos comenzando por los Devas—en verdad, toda la creación móvil e inmóvil.

Verse 10

ज्येष्ठायाः प्रथमौ पुत्रौ दितेश्चास्तां महाबलौ । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

De Diti, la esposa mayor, nacieron los dos primeros hijos, ambos de fuerza inmensa: el mayor fue Hiraṇyakaśipu, y después el menor, Hiraṇyākṣa.

Verse 11

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारो दैत्यसत्तमाः । ह्रादानुह्रादसंह्रादा प्रह्रादश्चेत्यनुक्रमात्

Hiraṇyakaśipu tuvo cuatro hijos—los más eminentes entre los Daityas—llamados Hrāda, Anuhrāda, Saṃhrāda y, en su debido orden, Prahrāda.

Verse 12

प्रह्रादस्तत्र हि महान्विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः । यं नाशितुं न शक्तास्तेऽभवन्दैत्याश्च केपि ह

Allí, Prahlāda fue en verdad un gran ser: devoto de Viṣṇu y dueño de sus sentidos. Aquellos Daityas no pudieron destruirlo en absoluto, aunque lo intentaron de muchas maneras.

Verse 13

विरोचनः सुतस्तस्य महा दातृवरोऽभवत् । शक्राय स्वशिरो योऽदाद्याचमानाय विप्रतः

Su hijo Virocana se hizo célebre como excelso y gran dador; pues cuando Indra (Śakra) se le acercó disfrazado de brahmán y pidió limosna, Virocana ofreció en caridad incluso su propia cabeza.

Verse 14

तस्य पुत्रो बलिश्चासीन्महादानी शिवप्रियः । येन वामनरूपाय हरयेऽदायि मेदिनी

Su hijo fue Bali, rey supremamente generoso y amado devoto de Śiva; él fue quien otorgó la tierra a Hari, que había asumido la forma de Vāmana.

Verse 15

तस्यौरसः सुतो बाणश्शिवभक्तो बभूव ह । मान्यो वदान्यो धीमांश्च सत्यसंधस्स हस्रदः

De él nació su propio hijo, Bāṇa, quien en verdad llegó a ser un devoto adorador del Señor Śiva. Fue honrado por todos, generoso en el dar, inteligente, firme en la verdad y célebre como otorgador de miles de dones.

Verse 16

शोणिताख्ये पुरे स्थित्वा स राज्यमकरोत्पुरा । त्रैलोक्यं च बलाञ्ज्जित्वा तन्नाथानसुरेश्वरः

Morando en la ciudad llamada Śoṇita, aquel señor de los Asuras estableció su soberanía. Por la sola fuerza conquistó los tres mundos y sometió a sus regentes.

Verse 17

तस्य बाणासुरस्यैव शिवभक्तस्य चामराः । शंकरस्य प्रसादेन किंकरा इव तेऽभवन्

Por la gracia de Śaṅkara, los Cāmaras de aquel Bāṇāsura—verdadero devoto de Śiva—se volvieron como servidores obedientes, cual si fuesen los propios asistentes de Śiva.

Verse 18

तस्य राज्येऽमरान्हित्वा नाभवन्दुःखिताः प्रजाः । सापत्न्यादुःखितास्ते हि परधर्मप्रवर्तिनः

En su reino, una vez apartada la injerencia de los dioses, los súbditos no cayeron en aflicción. Pues quienes sufrían por rivalidades y otras penas eran, en verdad, gentes entregadas a deberes ajenos, extraviadas de su propio sendero de dharma.

Verse 19

सहस्रबाहुवाद्येन स कदाचिन्महासुरः । तांडवेन हि नृत्येनातोषयत्तं महेश्वरम्

Cierta vez, aquel poderoso asura, con la música resonante de sus mil brazos, ejecutó la danza del Tāṇḍava y, con ese baile, complació a Mahādeva, el Gran Señor Mahēśvara.

Verse 20

तेन नृत्येन संतुष्टस्सुप्रसन्नो बभूव ह । ददर्श कृपया दृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः

Complacido por aquella danza, Śaṅkara quedó plenamente jubiloso y sereno. El Señor—siempre tierno con Sus devotos—lo miró con una mirada de compasión.

Verse 21

भगवान्सर्वलोकेश्शशरण्यो भक्तकामदः । वरेण च्छंदयामास बालेयं तं महासुरम्

Bhagavān Śiva, Señor de todos los mundos—refugio de quienes buscan amparo y cumplidor de los justos anhelos de los devotos—complació entonces al gran asura Bāleya concediéndole una gracia.

Verse 22

शंकर उवाच । बालेयः स महादैत्यो बाणो भक्तवरस्सुधीः । प्रणम्य शंकरं भक्त्या नुनाव परमेश्वरम्

Śaṅkara dijo: Aquel gran asura Bāṇa, hijo de Bali—noble en bhakti y sabio—se postró ante Śaṅkara con devoción sincera y comenzó a alabar a Parameśvara, el Señor Supremo.

Verse 23

बाणासुर उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । संतुष्टोऽसि महेशान ममोपरि विभो यदि

Bāṇāsura dijo: «¡Oh Dios de dioses, oh Mahādeva, tierno con quienes se acogen a tu amparo! Oh Maheśāna, Señor que todo lo penetra: si estás complacido conmigo, concédeme tu gracia.»

Verse 24

मद्रक्षको भव सदा मदुपस्थः पुराधिपः । सर्वथा प्रीतिकृन्मे हि ससुतस्सगणः प्रभो

Oh Señor, soberano de la ciudad, permanece siempre cerca de mí y sé mi protector constante. De toda manera, concédeme gozo y favor—junto con tus hijos y tus huestes asistentes (gaṇas), oh Dueño supremo.

Verse 25

सनत्कुमार उवाच । बलिपुत्रस्स वै बाणो मोहितश्शिवमायया । मुक्तिप्रदं महेशानं दुराराध्यमपि ध्रुवम्

Dijo Sanatkumāra: «En verdad, Bāṇa, hijo de Bali, fue engañado por la māyā de Śiva. Sin embargo, Maheśāna—dador de la liberación y ciertamente difícil de aplacar—permanece siempre inmutable»

Verse 26

स भक्तवत्सलः शंभुर्दत्त्वा तस्मै वरांश्च तान् । तत्रोवास तथा प्रीत्या सगणस्ससुतः प्रभुः

Aquel Śambhu, siempre compasivo con sus devotos, le concedió esos dones. Luego, complacido en su corazón, el Señor permaneció allí, junto con sus gaṇas y con su hijo.

Verse 27

स कदाचिद्बाणपुरे चक्रे देवासुरैस्सह । नदीतीरे हरः क्रीडां रम्ये शोणितकाह्वये

En cierta ocasión, en la ciudad de Bāṇa, Hara (el Señor Śiva), junto con los devas y los asuras, se recreó en su lila divina en la hermosa ribera del río llamado Śoṇita.

Verse 28

ननृतुर्जहसुश्चापि गंधर्वासरसस्तथा । जेयुः प्रणेमुर्मुनय आनर्चुस्तुष्टुवुश्च तम्

Los Gandharvas y las Apsaras danzaron y rieron de gozo; los sabios clamaron: «¡Victoria!», se postraron, le rindieron culto y lo alabaron—al Señor Śiva—colmados de dicha.

Verse 29

ववल्गुः प्रथमास्सर्वे ऋषयो जुहुवुस्तथा । आययुः सिद्धसंघाश्च दृदृशुश्शांकरी रतिम्

Primero, todos los ṛṣis danzaron de júbilo y ofrecieron oblaciones en el fuego sagrado. Luego llegaron huestes de Siddhas y contemplaron el divino juego de amor de Śaṅkara y su Śakti.

Verse 30

कुतर्किका विनेशुश्च म्लेच्छाश्च परिपंथिनः । मातरोभिमुखास्तस्थुर्विनेशुश्च विभीषिका

Fueron destruidos los sofistas de razonamiento torcido, los mlecchas y los salteadores hostiles del camino. Las Madres (Mātṛkās), de frente al enemigo, permanecieron firmes; y también fueron aniquiladas las fuerzas de ruina y terror.

Verse 31

रुद्रसद्भावभक्तानां भवदोषाश्च विस्तृताः । तस्मिन्दृष्टे प्रजास्सर्वाः सुप्रीतिं परमां ययुः

Se expusieron en detalle las faltas del saṃsāra que afligen incluso a los devotos de Rudra de sincero sentir. Sin embargo, al contemplarlo, todo el pueblo alcanzó la dicha suprema y una honda plenitud.

Verse 32

ववल्गुर्मुनयस्सिद्धाः स्त्रीणां दृष्ट्वा विचेष्टितम् । पुपुषुश्चापि ऋतवस्स्वप्रभावं तु तत्र च

Al ver el extraño y perturbador comportamiento de las mujeres, los munis perfectos (siddhas) se estremecieron por dentro; y allí mismo, aun las estaciones comenzaron a manifestar e intensificar sus propias potencias distintivas.

Verse 33

ववुर्वाताश्च मृदवः पुष्पकेसरधूसराः । चुकूजुः पक्षिसंघाश्च शाखिनां मधुलम्पटाः

Soplaron brisas suaves, tornadas grises por el polen de las flores; y bandadas de aves, ávidas de la miel en las ramas, gorjearon dulcemente.

Verse 34

पुष्पभारावनद्धानां रारट्येरंश्च कोकिलाः । मधुरं कामजननं वनेषूपवनेषु च

En los bosques y arboledas, los árboles estaban cargados con el peso de las flores, y los cucos clamaban con deleite. Por doquier surgía una dulzura que despierta el deseo: el encanto de la primavera impregnaba selvas y jardines.

Verse 35

ततः क्रीडाविहारे तु मत्तो बालेन्दुशेखरः । अनिर्जितेन कामेन दृष्टाः प्रोवाच नन्दिनम्

Entonces, en medio de su juego y esparcimiento, Bālenduśekhara —Śiva, el que porta la luna creciente—, conmovido por la lila divina, al verlos, y sin haber aún vencido al deseo, habló a Nandin.

Verse 36

चन्द्रशेखर उवाच । वामामानय गौरीं त्वं कैलासात्कृतमंडनाम् । शीघ्रमस्माद्वनाद्गत्वा ह्युक्त्वाऽकृष्णामिहानय

Chandrashekhara (Śiva) dijo: “Ve y trae a mi amada Gaurī desde Kailāsa, engalanada con sus ornamentos. Sal pronto de este bosque; tras informar a Akṛṣṇā, tráela aquí.”

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । स तथेति प्रतिज्ञाय गत्वा तत्राह पार्वतीम् । सुप्रणम्य रहो दूतश्शंकरस्य कृतांजलिः

Sanatkumāra dijo: «Él aceptó: “Así sea”, hizo su promesa y fue allí. En privado, el mensajero de Śaṅkara se dirigió a Pārvatī; se inclinó profundamente y, con las manos juntas, habló con reverencia».

Verse 38

नन्दीश्वर उवाच । द्रष्टुमिच्छति देवि त्वां देवदेवो महेश्वरः । स्ववल्लभां रूपकृतां मयोक्तं तन्निदेशतः

Dijo Nandīśvara: «Oh Diosa, Mahādeva, el Señor de señores, desea verte. Conforme a Su mandato, he modelado esa forma para ti, digna de la amada de Él».

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । ततस्तद्वचनाद्गौरी मंडनं कर्तुमादरात् । उद्यताभून्मुनिश्रेष्ठ पतिव्रतपरायणा

Sanatkumāra dijo: Entonces, al oír aquellas palabras, Gaurī—entregada al dharma de la fidelidad a su Señor—se levantó con fervor para engalanarse, oh el mejor de los sabios.

Verse 40

आगच्छामि प्रभुं गच्छ वद तं त्वं ममाज्ञया । आजगाम ततो नंदी रुद्रासन्नं मनोगतिः

«Iré. Ve al Señor y comunícale esto por mi mandato.» Entonces Nandī, veloz como el pensamiento, fue y se acercó a Rudra (Śiva).

Verse 41

पुनराह ततो रुद्रो नन्दिनं परविभ्रमः । पुनर्गच्छ ततस्तात क्षिप्रमा नय पार्वतीम्

Entonces Rudra, el Señor Supremo—sereno e invicto—volvió a decir a Nandin: «Hijo querido, ve una vez más de inmediato y trae pronto a Pārvatī».

Verse 42

बाढमुक्त्वा स तां गत्वा गौरीमाह सुलोचनाम् । द्रष्टुमिच्छति ते भर्ता कृतवेषां मनोरमाम्

Diciendo: «Así sea», fue a la hermosa Gaurī de ojos bellos y le dijo: «Tu esposo desea verte, ataviada con un atuendo ya dispuesto, encantador y deleitoso».

Verse 43

शंकरो बहुधा देवि विहर्तुं संप्रतीक्षते । एवं पतौ सुकामार्ते गम्यतां गिरिनंदिनि

Oh Diosa, Śaṅkara aguarda de muchas maneras para entregarse al juego divino. Puesto que tu Señor arde en anhelo amoroso, oh hija de la Montaña, ve hacia Él.

Verse 44

क्सरोभिस्समग्राभिरन्योन्यमभिमंत्रितम् । लब्धभावो यथा सद्यः पार्वत्या दर्शनोत्सुकः

Así, con encantamientos y señales completos, intercambiados mutuamente, recobró al instante su compostura y ardió en deseo de contemplar a Pārvatī, volviéndose su corazón con presteza hacia su presencia.

Verse 45

अयं पिनाकी कामारिः वृणुयाद्यां नितंबिनीम् । सर्वासां दिव्यनारीणां राज्ञी भवति वै धुवम्

Este Señor Pinākī, portador del Pināka y vencedor de Kāma, elegirá a esta doncella de caderas hermosas; y sin duda será la reina entre todas las mujeres divinas.

Verse 46

वीक्षणं गौरिरूपेण क्रीडयेन्मन्मथैर्गणैः । कामोऽयं हंति कामारिमूचुरन्योन्यमादताः

Asumiendo la forma de Gaurī, jugueteaba lanzando miradas, acompañado por huestes de poderes semejantes a Kāma. Entonces se dijeron unos a otros: «Este deseo, en verdad, hiere incluso al enemigo de Kāma (Śiva)».

Verse 47

स्प्रष्टुं शक्नोति या काचिदृते दाक्षायणी स्त्रियम् । सा गच्छेत्तत्र निश्शंकं मोहयेत्पार्वतीपतिम्

Cualquier mujer que pueda acercarse y tocarlo—salvo Dākṣāyaṇī (Satī)—debe ir allí sin temor e intentar confundir al Señor de Pārvatī (Śiva).

Verse 48

कूष्मांडतनया तत्र शंकरं स्प्रष्टुमुत्सहे । अहं गौरीसुरूपेण चित्रलेखा वचोऽब्रवीत्

Allí, la hija de Kūṣmāṇḍa dijo: «Puedo tocar a Śaṅkara». Entonces Citralekhā, asumiendo la hermosa forma de Gaurī, pronunció estas palabras.

Verse 49

चित्रलेखोवाच । यदधान्मोहिनीरूपं केशवो मोह नेच्छया । पुरा तद्वैष्णवं योगमाश्रित्य परमार्थतः

Citralekhā dijo: «Antaño, Keśava asumió la forma de Mohinī, no por deseo de engañar, sino amparándose en aquel poder yóguico vaiṣṇava, conforme a la verdad suprema».

Verse 50

उर्वश्याश्च ततो दृष्ट्वा रूपस्य परिवर्तनम् । कालीरूपं घृताची तु विश्वाची चांडिकं वपुः

Entonces, al ver transformada la figura de Urvaśī, Ghṛtācī asumió la forma de Kālī, y Viśvācī tomó el cuerpo feroz de Cāṇḍikā.

Verse 51

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे ऊषा चरित्रवर्णनं शिवशिवाविवाहवर्णनं नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en la segunda Saṃhitā, la Rudra-saṃhitā, en la quinta sección llamada Yuddha-khaṇḍa—concluye el capítulo quincuagésimo primero, titulado «Relato de la historia de Ūṣā» y «Descripción del matrimonio de Śiva y Śivā (Pārvatī)».

Verse 52

मातॄणामप्यनुक्तानामनुक्ताश्चाप्सरोवराः । रत्नाद्रूपाणि ताश्चक्रुस्स्वविद्यासंयुता अनु

Aun las Diosas-Madre no nombradas—y las excelsas Apsarās igualmente no mencionadas—entonces, dotadas de sus propias ciencias ocultas, asumieron formas semejantes a joyas y sustancias preciosas.

Verse 53

ततस्तासां तु रूपाणि दृष्ट्वा कुंभां डनंदिनी । वैष्णवादात्मयोगाच्च विज्ञातार्था व्यडंबयत्

Entonces, al ver aquellas formas, Kumbhāṇḍanandinī—por su visión yóguica interior y su conocimiento de las estratagemas vaiṣṇavas—comprendió su intención y contrarrestó hábilmente aquella exhibición.

Verse 54

ऊषा बाणासुरसुता दिव्ययोगविशारदा । चकार रूपं पार्वत्या दिव्यमत्यद्भुतं शुभम्

Uṣā, hija de Bāṇāsura, versada en el yoga divino, forjó para Pārvatī una forma supremamente maravillosa, radiante y auspiciosa.

Verse 55

महारक्ताब्जसंकाशं चरणं चोक्तमप्रभम् । दिव्यलक्षणसंयुक्तं मनोऽभीष्टार्थदायकम्

Su pie, descrito como semejante a un gran loto rojo, se dice libre del fulgor mundano; adornado con signos divinos, concede al devoto el cumplimiento de los anhelos más queridos del corazón.

Verse 56

तस्या रमणसंकल्पं विज्ञाय गिरिजा ततः । उवाच सर्वविज्ञाना सर्वान्तर्यामिनी शिवा

Entonces Girijā, al percibir su intención respecto de su amado, habló—Ella, la Śivā omnisciente, la que mora en todo, la Regente interior presente en cada corazón.

Verse 57

गिरिजोवाच । यतो मम स्वरूपं वै धृतभूषे सखि त्वया । सकामत्वेन समये संप्राप्ते सति मानिनि

Dijo Girijā: «Oh amiga, oh tú de hermosos ornamentos, puesto que has asumido mi propia forma—en el momento en que el deseo ha surgido y ha llegado la hora destinada—oh orgullosa, escucha.»

Verse 58

अस्मिंस्तु कार्तिके मासि ऋतुधर्मास्तु माधवे । द्वादश्यां शुक्लपक्षे तु यस्तु घोरे निशागमे

En el mes de Kārtika—y asimismo en Mādhava (Vaiśākha), cuando se prescriben las observancias estacionales—en el duodécimo día lunar (Dvādaśī) de la quincena brillante, quienquiera que realice (este rito) en el temible avance de la noche…

Verse 59

कृतोपवासां त्वां भोक्ता सुप्तामंतःपुरे नरः । स ते भर्त्ता कृतो देवैस्तेन सार्द्धं रमिष्यसि

Mientras observas el ayuno, un hombre te poseerá mientras duermes en los aposentos interiores. Los dioses lo han designado como tu esposo; con él vivirás en el goce conyugal.

Verse 60

आबाल्याद्विष्णुभक्तासि यतोऽनिशमतंद्रिता । एवमस्त्विति सा प्राह मनसा लज्जितानना

Desde la infancia has sido devota de Viṣṇu, siempre constante e incansable. Al oír esto, ella —con el rostro inclinado por la modestia interna— respondió en su corazón: 'Que así sea'.

Verse 61

अथ सा पार्वती देवी कृतकौतुकमण्डना । रुद्रसंनिधिमागत्य चिक्रीडे तेन शंभुना

Entonces la Diosa Pārvatī, engalanada con ornamentos festivos, se acercó a la presencia de Rudra; y, llena de gozo, jugó amorosamente con Śambhu, revelando la auspiciosa intimidad del Señor Divino en su aspecto con atributos (saguṇa) junto a su Śakti.

Verse 62

ततो रतांते भगवान्रुद्रश्चादर्शनं ययौ । सदारः सगणश्चापि सहितो दैवतैर्मुने

Entonces, concluida su unión amorosa, Bhagavān Rudra—oh sabio—desapareció de la vista, junto con Su consorte, Sus gaṇas y acompañado por los dioses congregados.