अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)

Verse 1

नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः

Dijo Nārada: «Al escuchar la muerte de Śaṅkhacūḍa y las sagradas hazañas del Señor de la Luna en la frente (Śiva), quedé satisfecho, como quien se sacia al beber de ti el néctar de la inmortalidad».

Verse 2

ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्

¡Oh brahmán! Los actos sagrados, bendecidos por Brahman, de ese Mahesha magnánimo: amparándose en su divina Māyā, realiza lílās auspiciosas que derraman gozo sobre sus devotos.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्

Brahmā dijo: «Tras oír la muerte de Jalandhara, Vyāsa, hijo de Satyavatī, preguntó este mismo asunto al gran sabio, el hijo de Brahmā».

Verse 4

सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् । सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्

Sanatkumāra habló a Vyāsa, hijo de Satyavatī; y, tras ensalzar con gran alabanza las obras auspiciosas y dadoras de bendición de Maheśa (el Señor Śiva), prosiguió su narración.

Verse 5

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः

Dijo Sanatkumāra: «Escucha, oh Vyāsa, el relato de Maheśa, auspicioso y dador de mérito: cómo Andhaka obtuvo de Śambhu, el Ser Supremo, el señorío sobre las gaṇas de Śiva».

Verse 6

कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर । प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः

¡Oh el mejor de los sabios! Tras haber librado antes una batalla sumamente terrible, una y otra vez procuró complacer al Señor Maheśāna, aplacándolo con un corazón puro, de disposición sāttvika.

Verse 7

माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः । सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः

Maravillosa es la gloria de Śambhu: protector de quienes se acogen a Su amparo; siempre tierno con Sus verdaderos bhaktas; y quien se recrea en múltiples līlās divinas.

Verse 8

माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि । वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्

Al oír este relato de la gloria del Señor de la enseña del Toro (Śiva), el sabio—hijo de Gaṃdhavatī—se postró con devoción. Luego, honrando el profundo sentido de aquellas palabras, se dirigió al más excelso de los munis, el hijo de Brahmā.

Verse 9

व्यास उवाच । को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् । जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च

Vyāsa dijo: «Oh bienaventurado señor entre los sabios, ¿quién es en verdad este Andhaka? ¿En qué linaje nació en la tierra este gran ser, poderoso y preeminente? ¿Cuál es su naturaleza, y de quién es hijo Andhaka?»

Verse 10

एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्

Por ello, dime hoy todo este asunto en su totalidad, junto con su secreto interior, por la gracia del hijo de Brahmā. Pues lo he comprendido bien de Skanda, el hijo de Mahādeva, cuyo entendimiento es inconmensurable.

Verse 11

गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः । सोंधको धन्य एवाति यो वभूव गणेश्वरः

«¿Cómo obtuvo Sondhaka el estado de Gaṇapati por medio de Śambhu, de esplendor supremo? En verdad, sólo Sondhaka es el más bienaventurado, pues llegó a ser el Señor de los Gaṇas»។

Verse 12

ब्रह्मोवाच । व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् । महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य

Brahmā dijo: Al oír estas palabras de Vyāsa, el hijo de Brahmā habló en ese mismo instante al padre de Śuka, deseoso de escuchar los sublimes relatos de Maheśvara—relatos que otorgan la fortuna suprema y la realización espiritual.

Verse 13

सनत्कुमार उवाच । पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः । विहर्तुकामः किल काशिका वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवती

Sanatkumāra dijo: Antaño, Śailasutā (Pārvatī), compasiva bienhechora de los devotos, vino desde Kailāsa, ricamente acompañada por sus gaṇas. Deseosa de recrearse, partió de su propia montaña y fue a Kāśikā, seguida por un séquito de seres divinos.

Verse 14

स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् । तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः

Entonces estableció allí una capital real y dispuso en ella un círculo sagrado de protección, dador de bienestar al pueblo. Nombró como guardián a un héroe llamado Bhairava; y él—junto con Śailajā (Pārvatī)—prosiguió adelante para otras muchas tareas.

Verse 15

स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् । तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि

Una vez, por el excelente poder de aquella dádiva, fue al monte llamado Mandara. Allí también, acompañado por Śiva y por los más eminentes jefes heroicos de Sus gaṇas, se recreó y gozó en gran medida.

Verse 16

पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराकमस्य । चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्

En el oriente, asentada en el monte Mandara, Pārvatī, juguetona y con suave deleite, cerró los ojos del Señor de las trenzas enmarañadas (Śiva), de fiero e irresistible poder.

Verse 17

प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे । हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः

Con sus manos de loto, radiantes como coral, oro y el loto, Hara cerró sus ojos. Y en el instante en que los ojos del Señor Hara quedaron velados, surgió de pronto una oscuridad inmensa y terrible.

Verse 18

तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः । शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः

Por el solo contacto con Mahādeva, una humedad semejante al icor (māda) resbaló de sus manos. Al golpear la frente de Śambhu, aquella gota, calentada al instante como por fuego, estalló: una sola perla de agua surgida de una abundancia de líquido.

Verse 19

गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः । अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा

Entonces surgió un ser—como un vientre encarnado de ira—de boca espantosa, terrible, entregado al enojo e ingrato. Ciego, deforme, de cabellera enmarañada y negro de color, no era en verdad humano: era una criatura monstruosa y antinatural, erizada de áspero vello.

Verse 20

गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः । जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह

Cantando, riendo y luego llorando, siguió danzando—relamiéndose los labios y rugiendo con un estruendo terrible, como trueno. Al contemplar aquel prodigioso espectáculo, el Señor Bhava (Śiva) sonrió primero y después habló a Gaurī (Pārvatī).

Verse 21

श्रीमहेश उवाच । निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् । गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे

Dijo Śrī Maheśa: «Amada, habiendo cerrado los ojos y realizado aquel acto, ¿por qué ahora me temes?» Al oír las palabras de Hara, Gaurī—sonriendo—abrió los ojos.

Verse 22

जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः । तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्

Cuando surgió la luz, apareció un ser de forma terrible, nacido de la oscuridad y, sin embargo, privado de ojos. Al ver a aquella criatura, Gaurī preguntó al Ser Supremo, Mahēśa (Śiva), acerca de él.

Verse 23

गौर्य्युवाच । कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च । वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः

Dijo Gaurī: «Oh Señor, ¿quién es este ser deforme que ha nacido, tan terrible y espantoso a la vista? Dime la verdad: ¿con qué propósito fue creado? ¿Por quién fue engendrado y de quién es hijo?»

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् । लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच

Dijo Sanatkumāra: Al oír las palabras de su amada—ella que, por el divino juego (līlā), había asumido una forma que hacía brotar la creación, la Madre que engendra los tres mundos—el Señor Hara sonrió un poco y luego habló.

Verse 25

महेश उवाच । शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः । निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः

Mahesha dijo: «Escucha, oh Ambikā, tú que haces acontecer giros maravillosos. Este ha surgido: prodigioso y feroz en su potencia. Cuando hiciste que mis ojos se cerraran, nació de mi sudor; su nombre es Meṇḍhaka».

Verse 26

त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः । स रक्षितव्यस्त्व यि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये

«Tú eres, en verdad, su hacedora, obrando conforme a lo que conviene a la ocasión; y por tu amistad y compasión hacia los Gaṇas, ese mismo debe ser protegido por ti sola. Reflexionando con discernimiento claro, oh noble, haz lo que debe hacerse: guárdalo como si fuera tuyo.»

Verse 27

सनत्कुमार उवाच । गौरी ततो भृत्यवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः । नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्

Sanatkumara dijo: Entonces Gaurī, al oír las palabras de sus sirvientes y movida por la compasión, junto con sus amigas, dispuso la protección de su propio hijo, empleando muchos métodos diversos y numerosos medios prácticos, tal como lo haría una madre.

Verse 28

कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः । स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः

Luego, en aquella estación de invierno, Hiraṇyanetra partió, anhelando un hijo. Al ver la floreciente descendencia de los hijos de su hermano mayor, fue instigado por su amada esposa (a procurar prole).

Verse 29

अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् । काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य

Entonces aquel Asura se refugió en un bosque y practicó austeridades para obtener un hijo nacido de Kaśyapa. Se volvió como un leño—firme e inmóvil—y, habiendo vencido la falta de la ira, emprendió esa penitencia únicamente para alcanzar el darśana, la visión de Maheśvara.

Verse 30

तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र । तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः

Complacido por su austera penitencia, Pinākī (el Señor Śiva), con intención de otorgarle una gracia, fue allí, oh el mejor de los nacidos dos veces. Al llegar a aquel lugar, Mahēśa, el de la enseña del Toro, se dirigió al más excelso de los Dāityas.

Verse 31

महेश उवाच । हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते । प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि

Dijo Mahēśa: «Oh señor de los Dāityas, no arruines la hueste de tus sentidos. ¿Con qué propósito has asumido este voto? Declárame el deseo de tu corazón. Yo soy Bhava, dador de gracias: cuanto anheles, te lo concederé por completo».

Verse 32

सनत्कुमार उवाच । सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः । कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्

Sanatkumāra dijo: Al oír las palabras de Mahēśa, el Dāitya Kanakākṣa se llenó de inmensa alegría. Con las manos juntas y la cabeza inclinada, tras ofrecer variadas reverencias e himnos a Girīśa (Śiva), habló así.

Verse 33

हिरण्याक्ष उवाच । पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी । तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्

Hiraṇyākṣa dijo: «Oh Señor de la luna en la frente, no tengo un hijo varonil, poderoso y digno del linaje de los Dāityas. Por esa causa he asumido este voto sagrado. Por ello, oh Señor de los Devas, concédeme un hijo dotado de gran valor».

Verse 34

यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः । ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्

«Además, mi hermano tuvo cinco hijos de valor sin límite, comenzando por Prahlāda. Pero mi propia estirpe aquí se ha extinguido: no hay nadie de los míos. Entonces, ¿quién desearía ahora este reino que me pertenece?»

Verse 35

राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् । च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ

Quien, por su propia fuerza, arrebata el reino ajeno y lo disfruta—o aun disfruta lo suyo según la mirada del padre—es llamado aquí y en el más allá “hijo”. En ese mismo sentido, también la hija llega a ser como “hijo”, y el padre es tenido por su padre, como fuente de derecho y linaje.

Verse 36

ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः । सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः

Los sabios—los más eminentes entre los sostenedores del dharma—han declarado que quienes poseen una descendencia digna alcanzan un curso ascendente (destino más alto). Puesto que todos los seres existen precisamente para ese fin, por ello uno debe, con su propio ardor espiritual, encaminar al ganado y a los dependientes por la senda recta, guiándolos y protegiéndolos debidamente.

Verse 37

निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः । सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव

Para quien no tiene linaje, se dice que no hay ‘mundo’ perdurable—no hay continuidad de nombre y rango. Por eso los hombres buscan ese fin en los dioses. Adorando siempre al Señor semejante al loto, venerado por los propios dioses, así ruegan por una sola cosa: un único hijo varón.

Verse 38

सनत्कुमार उवाच । एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः । तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्

Dijo Sanatkumāra: Al oír estas palabras de Bhava (el Señor Śiva), el Compasivo se complació con el rey de los Dānavas. Le dijo: «Oh Daityātapa, no nacerá de tu propia virilidad un hijo; sin embargo, yo te concederé un hijo».

Verse 39

ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च । वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव

«Recibe a mi hijo, llamado Andhaka—de valor igual al tuyo e invencible. Elígelo como tu propio hijo; arroja toda pena y acoge a este hijo—sí, tú mismo, tómalo como tuyo».

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः । हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः

Dijo Sanatkumāra: Habiendo hablado así, complacido, le otorgó a Hiraṇyanetra un hijo. Y Hara, el Señor magnánimo, junto con Gaurī—terrible, Primordial Amo de los seres, Destructor de Tripura—hizo realidad aquella gracia.

Verse 41

नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण । स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा

Tras inclinarse ante Hara y recibir al hijo, aquel daitya dio la circunvalación ritual en el debido orden. Adorando a Rudra con numerosos himnos, el magnánimo—ya plenamente satisfecho—regresó a su propia soberanía.

Verse 42

ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु । इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्

Entonces aquel daitya de fiero poder, tras obtener del Girīśa (Señor Śiva) al hijo, descendió a Rasātala. Habiendo vencido sin excepción a todos los dioses, se llevó esta Tierra a su propio reino.

Verse 43

ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् । वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः

Entonces los dioses, junto con los munis y los siddhas, adoraron a Viṣṇu de poder infinito, que lo penetra todo como el propio Sí mismo. Asumiendo su temible forma de Varāha, cuerpo hecho de sacrificio, manifestó el supremo cuerpo y, mediante esa veneración, fue debidamente complacido.

Verse 44

घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः

Con múltiples embates de su hocico, rasgó la tierra y se precipitó a la región de Pātāla. Allí, con su pico redujo a polvo a cientos de daityas, y con sus colmillos supremos, intactos e irrompibles, los quebrantó una y otra vez.

Verse 45

पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः

Con golpes de pie que fulguraban como rayos, batió y desmenuzó los ejércitos de los que vagan en la noche; y después, con el Sudarśana, el disco de asombroso y feroz resplandor, semejante a diez millones de soles, los abatió.

Verse 46

हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्

Cortó la cabeza llameante de Hiraṇyanetra y abrasó a los demonios malvados. Luego, lleno de júbilo, allí mismo consagró a su propio Andhaka como rey de los Daityas.

Verse 47

स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः । भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु

Al volver a su propia morada y ver a la Tierra alzada por el brote, el magnánimo se regocijó. Entonces, al sacar a la Tierra de los niveles de Pātāla, la nutrió y la restauró, devolviéndole su porción tal como había sido antes.

Verse 48

देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन । ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता

Honrado con himnos jubilosos por todos los dioses y los sabios, y debidamente consagrado por Padmabhū (Brahmā), Hari—terrible en su forma de Varāha—tras cumplir la noble obra, partió hacia su propio reino celestial.

Verse 49

हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः

Cuando Hiraṇyanetra, el señor de los asuras, fue muerto por el divino que asumió la forma del Jabalí (Varāha), todos los dioses, todos los sabios y los demás seres se sintieron felices y en paz.