भूतत्रिपुरधर्मवर्णनम् (Description of the Dharma/Conduct of the Bhūta-Tripura) — Chapter 3

Verse 1

शिव उवाच । अयं वै त्रिपुराध्यक्ष पुण्यवान्वर्ततेऽधुना । यत्र पुण्यं प्रवर्तेत न हंतव्यो बुधैः क्वचित्

Śiva dijo: «Este señor de Tripura, por ahora, está dotado de mérito y establecido en el dharma. Donde el mérito se manifiesta en acto, los sabios no deben matarlo jamás, en circunstancia alguna».

Verse 2

जानामि देवकष्टं च विबुधास्सकलं महत् । दैत्यास्ते प्रबला हंतुमशक्यास्तु सुरासुरैः

«Sé, oh dioses, la gran aflicción que ha caído sobre todos vosotros. Esos Dāityas son poderosísimos; en verdad, no pueden ser abatidos ni por los Devas ni por los Asuras.»

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे त्रिपुरवधोपाख्याने भूतत्रिपुरधर्मवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en la segunda (Rudra) Saṃhitā, en el quinto (Yuddha) Khaṇḍa, en el episodio sobre la muerte de Tripura—concluye el Capítulo Tercero, titulado «Descripción del Dharma (conducta y orden) de Bhūta Tripura».

Verse 4

मित्रद्रोहं कथं जानन्करोमि रणकर्कशः । सुहृद्द्रोहे महत्पापं पूर्वमुक्तं स्वयंभुवा

¿Cómo podría yo—aunque endurecido por la batalla—cometer a sabiendas traición contra un amigo? Pues el Autoengendrado (Brahmā) ya ha declarado que traicionar a un bienhechor es un gran pecado.

Verse 5

ब्रह्मघ्नं च सुरापे च स्तेये भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्भिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

Para el matador de un brāhmaṇa, para el bebedor de embriagantes, para el ladrón y asimismo para quien ha quebrantado votos sagrados, los justos han prescrito medios de expiación. Pero para el ingrato que traiciona a quien le hizo bien, no hay expiación.

Verse 6

मम भक्तास्तु ते दैत्या मया वध्या कथं सुराः । विचार्यतां भवद्भिश्च धर्मज्ञैरेव धर्मतः

“Esos Dāityas son en verdad Mis devotos; deben ser abatidos por Mí—¿cómo, entonces, podrían hacerlo los Devas? Consideradlo rectamente vosotros, conocedores del dharma, conforme sólo al dharma.”

Verse 7

तावत्ते नैव हंतव्या यावद्भक्तिकृतश्च मे । तथापि विष्णवे देवा निवेद्यं कारणं त्विदम्

“Mientras actúen movidos por la devoción hacia Mí, no deben ser muertos. Con todo, oh dioses, esta causa del asunto debe ser comunicada a Viṣṇu.”

Verse 8

सनत्कुमार उवाच । इत्येवं तद्वचः श्रुत्वा देवाश्शक्रपुरोगमाः । न्यवेदयन् द्रुतं सर्वे ब्रह्मणे प्रथमं मुने

Dijo Sanatkumāra: Habiendo oído así aquellas palabras, todos los dioses—con Śakra (Indra) a la cabeza—informaron con presteza del asunto, primero, a Brahmā, el muni primordial.

Verse 9

ततो विधिं पुरस्कृत्य सर्वे देवास्सवासवाः । वैकुंठं प्रययुश्शीघ्रं सर्वे शोभासमन्वितम्

Entonces todos los dioses—junto con Indra—poniendo a Brahmā (el Ordenador) al frente, partieron con presteza hacia Vaikuṇṭha, todos resplandecientes con fulgor divino.

Verse 10

तत्र गत्वा हरिं दृष्ट्वा प्रणेमुर्जातसंभ्रमाः । तुष्टुवुश्च महाभक्त्या कृतांजलिपुटास्सुराः

Al llegar allí y contemplar a Hari (Viṣṇu), los dioses, colmados de repentina reverencia, se postraron. Con las palmas unidas en añjali, lo alabaron con gran devoción.

Verse 11

स्वदुःखकारणं सर्वं पूर्ववत्तदनंतरम् । न्यवेदयन्द्रुतं तस्मै विष्णवे प्रभविष्णवे

Con presteza informó al Señor Viṣṇu—poderoso y omnipenetrante—todo tal como había sucedido antes, exponiendo por completo la causa entera de su propio sufrimiento.

Verse 12

देवदुःखं ततः श्रुत्वा दत्तं च त्रिपुरालये । ज्ञात्वा व्रतं च तेषां तद्विष्णुर्वचनमब्रवीत्

Entonces, al oír el sufrimiento de los dioses y saber también lo concedido a los moradores de Tripura, y comprendiendo el voto (vrata) que ellos observaban, el Señor Viṣṇu pronunció estas palabras.

Verse 13

विष्णुरुवाच । इदं सत्यं वचश्चैव यत्र धर्मस्सनातनः । तत्र दुःखं न जायेत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

Dijo Viṣṇu: “Esto es en verdad una palabra cierta: donde mora el Dharma eterno, allí no nace el dolor, así como la oscuridad se desvanece cuando se contempla el sol.”

Verse 14

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा देवा दुःखमुपागताः । पुनरूचुस्तथा विष्णुं परिम्लानमुखाम्बुजाः

Dijo Sanatkumāra: Al oír esas palabras, los dioses quedaron abatidos por la pena. Luego, con sus rostros de loto caídos y desvaídos, se dirigieron de nuevo al Señor Viṣṇu.

Verse 15

देवा ऊचुः । कथं चैव प्रकर्त्तव्यं कथं दुःखं निरस्यते । कथं भवेम सुखिनः कथं स्थास्यामहे वयम्

Los dioses dijeron: “¿Cómo debemos actuar? ¿Cómo se expulsa el dolor? ¿Cómo podremos ser felices y cómo permaneceremos firmes y seguros?”

Verse 16

कथं धर्मा भविष्यंति त्रिपुरे जीविते सति । देवदुःखप्रदा नूनं सर्वे त्रिपुरवासिनः

¿Cómo podrá prevalecer el dharma mientras Tripura siga con vida? En verdad, todos los moradores de Tripura son, sin duda, causa del sufrimiento de los dioses.

Verse 17

किं वा ते त्रिपुरस्येह वधश्चैव विधीयताम् । नोचेदकालिकी देवसंहतिः क्रियतां ध्रुवम्

O bien, que aquí mismo se lleve a cabo para vosotros la muerte de Tripura. Si no, entonces, sin duda, debe disponerse de inmediato la pronta reunión del ejército de los dioses.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा ते तदा देवा दुःखं कृत्वा पुनः पुनः । स्थितिं नैव गतिं ते वै चक्रुर्देववरादिह

Dijo Sanatkumāra: Habiendo hablado así, los dioses, una y otra vez, cayeron en la aflicción. Aquí, oh el mejor de los dioses, no hallaron ni firmeza ni rumbo alguno de acción.

Verse 19

तान्वै तथाविधान्दृष्ट्वा हीनान्विनयसंयुतान् । सोपि नारायणः श्रीमांश्चिंतयेच्चेतसा तथा

Al verlos en tal estado—aunque menguados, pero adornados de humildad—el ilustre Nārāyaṇa también reflexionó hondamente en su corazón. Desde la perspectiva śaiva, este recogimiento interior de Viṣṇu señala que la verdadera resolución en tiempos de conflicto descansa en alinearse con la voluntad suprema y el dharma de Śiva, y no sólo en el poder exterior.

Verse 20

किं कार्यं देवकार्येषु मया देवसहा यिना । शिवभक्तास्तु ते दैत्यास्तारकस्य सुता इति

«¿Qué necesidad hay de que yo me inmiscuya en los asuntos de los dioses, siendo yo su aliado? Esos Daitya son, en verdad, devotos de Śiva, y son los hijos de Tāraka».

Verse 21

इति संचिन्त्य तत्काले विष्णुना प्रभविष्णुना । ततो यज्ञास्स्मृतास्तेन देवकार्यार्थमक्षयाः

Tras reflexionar así en aquel momento, el Señor Viṣṇu, poderoso en su fuerza, recordó entonces los yajñas imperecederos, con la intención de cumplir el propósito de los dioses.

Verse 22

तद्विष्णुस्मृतिमात्रेण यज्ञास्ते तत्क्षणं द्रुतम् । आगतास्तत्र यत्रास्ते श्रीपतिः पुरुषोत्तमः

Por el mero recuerdo de Viṣṇu, aquellos Yajñas personificados acudieron velozmente, en ese mismo instante, al lugar donde estaba Śrīpati, el Puruṣottama.

Verse 23

ततो विष्णुं यज्ञपतिं पुराणं पुरुषं हरिम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्ते वै कृतांजलिपुटास्तदा

Entonces se inclinaron ante Viṣṇu—señor del yajña, Persona primordial, Hari—y, con las palmas unidas en reverencia, lo alabaron con devoción.

Verse 24

भगवानपि तान्दृष्ट्वा यज्ञान्प्राह सनातनम् । सनातनस्तदा सेंद्रान्देवानालोक्य चाच्युतः

Al ver aquellos ritos de sacrificio, el Señor Bienaventurado se dirigió al Eterno. Entonces aquel Eterno, el Señor infalible, tras contemplar a los dioses junto con Indra, habló conforme correspondía.

Verse 25

विष्णुरुवाच । अनेनैव सदा देवा यजध्वं परमेश्वरम् । पुरत्रयविनाशाय जगत्त्रयविभूतये

Dijo Viṣṇu: «Sólo por este mismo medio de adoración, oh dioses, venerad siempre a Parameśvara (Śiva), para que sea destruida Tripura, la Ciudad Triple, y para que los tres mundos sean colmados de prosperidad y soberanía divina»។

Verse 26

सनत्कुमार उवाच । अच्युतस्य वचः श्रुत्वा देवदेवस्य धीमतः । प्रेम्णा ते प्रणतिं कृत्वा यज्ञेशं तेऽस्तुवन्सुराः

Sanatkumāra dijo: Al oír las palabras de Acyuta (Viṣṇu), el sabio Señor de los Señores, los dioses, inclinándose con amor, alabaron entonces a Yajñeśa, el Dueño del sacrificio.

Verse 27

एवं स्तुत्वा ततो देवा अजयन्यज्ञपूरुषम् । यज्ञोक्तेन विधानेन संपूर्णविधयो मुने

Así, tras alabar, los Devas prevalecieron sobre el Yajña-Puruṣa. Oh sabio, lo hicieron siguiendo el rito prescrito en el sacrificio, cumpliendo por completo cada ordenanza.

Verse 28

ततस्तस्माद्यज्ञकुंडात्समुत्पेतुस्सहस्रशः । भूतसंघा महाकायाः शूलशक्तिगदायुधाः

Entonces, de aquel foso del fuego sacrificial, brotaron por millares huestes de bhūtas: servidores de cuerpos enormes, armados con tridentes, lanzas y mazas.

Verse 29

ददृशुस्ते सुरास्तान् वै भूतसंघान्सहस्रशः । शूल शक्तिगदाहस्तान्दण्डचापशिलायुधान्

Entonces los dioses contemplaron aquellas tropas de bhūtas, por millares, con tridentes, lanzas y mazas en las manos, y armados también con bastones, arcos y piedras.

Verse 30

नानाप्रहरणोपेतान् नानावेषधरांस्तथा । कालाग्निरुद्रसदृशान्कालसूर्योपमांस्तदा

Iban armados con muchas clases de armas y llevaban múltiples disfraces; entonces parecían el propio Kālāgnirudra, el fuego del Tiempo, y como el sol del Tiempo: avasalladores y terribles.

Verse 31

दृष्ट्वा तानब्रवीद्विष्णुः प्रणिपत्य पुरःस्थितान् । भूतान्यज्ञपतिः श्रीमानुद्राज्ञाप्रतिपालकः

Al verlos de pie ante él, Viṣṇu—glorioso señor del yajña—se postró y habló a aquellos seres, pues era el fiel cumplidor del mandato de Rudra.

Verse 32

विष्णुरुवाच । भूताः शृणुत मद्वाक्यं देवकार्यार्थमुद्यताः । गच्छन्तु त्रिपुरं सद्यस्सर्वे हि बलवत्तराः

Dijo Viṣṇu: «Oh huestes de bhūtas, escuchad mis palabras. Puesto que os habéis alzado por la obra de los dioses, id todos—los más poderosos—de inmediato a Tripura».

Verse 33

गत्वा दग्ध्वा च भित्त्वा च भङ्क्त्वा दैत्यपुरत्रयम् । पुनर्यथागता भूतागंतुमर्हथ भूतये

«Id, quemad, perforad y destrozad las tres ciudades de los daityas. Luego, por el mismo camino por el que vinisteis, regresad; y vosotros, seres, volved de nuevo—para el bienestar y la restauración de todos los seres.»

Verse 34

सनत्कुमार उवाच । तच्छ्रुत्वा भगवद्वाक्यं ततो भूतगणाश्च ते । प्रणम्य देवदेवं तं ययुर्दैत्यपुरत्रयम्

Dijo Sanatkumāra: Al oír el mandato del Señor, aquellas huestes de asistentes de Śiva se postraron ante el Deva de los devas y partieron hacia las tres ciudades de los daityas (Tripura).

Verse 35

गत्वा तत्प्रविशंतश्च त्रिपुराधिपतेजसि । भस्मसादभवन्सद्यश्शलभा इव पावके

Al llegar y penetrar en el fulgor ardiente del Señor que regía Tripura, quedaron al instante reducidos a cenizas, como polillas que se precipitan al fuego.

Verse 36

अवशिष्टाश्च ये केचित्पलायनपरायणाः । निस्सृत्यारं समायाता हरेर्निकटमाकुलाः

Y aquellos pocos que aún quedaban—resueltos sólo a huir—se precipitaron por la puerta de salida y, en gran turbación, se acercaron a Hari (Viṣṇu) buscando amparo.

Verse 37

तान्दृष्ट्वा स हरिः श्रुत्वा तच्च वृत्तमशेषतः । चिंतयामास भगवान्मनसा पुरुषोत्तमः

Al verlos y escuchar por completo aquel relato, el Señor Hari—Puruṣottama, la Persona Suprema—reflexionó hondamente en su mente, considerando qué debía hacerse en aquel conflicto.

Verse 38

किं कृत्यमधुना कार्यमिति संतप्तमानसः । संतप्तानमरान्सर्वानाज्ञाय च सवासवान्

Con la mente abrasada por la angustia, pensó: «¿Qué debe hacerse ahora—qué camino queda?» Y al comprender que todos los inmortales—con Indra entre ellos—también estaban afligidos, consideró su penosa situación.

Verse 39

कथं तेषां च दैत्यानां बलाद्धत्वा पुरत्रयम् । देवकार्यं करिष्यामीत्यासीच्चिंतासमाकुलः

Quedó abrumado por la inquietud, pensando: «¿Cómo podré, por la fuerza, destruir la triple ciudad de esos poderosos Daityas y así cumplir la obra de los devas?»

Verse 40

नाशोऽभिचारतो नास्ति धर्मिष्ठानां न संशयः । इति प्राह स्वयं चेशः श्रुत्याचारप्रमाणकृत्

«Para los más justos, no hay ruina causada por hechicería—no hay duda.» Así habló el Señor mismo, estableciendo la autoridad de la Śruti y de la recta conducta como verdadero fundamento de prueba.

Verse 41

दैत्याश्च ते हि धर्मिष्ठास्सर्वे त्रिपुरवासिनः । तस्मादवध्यतां प्राप्ता नान्यथा सुरपुंगवाः

Esos Daitya—en verdad todos los moradores de Tripura—son firmes en el dharma. Por eso han alcanzado la invulnerabilidad; no puede ser de otro modo, oh el más excelso de los Devas.

Verse 42

कृत्वा तु सुमहत्पापं रुद्रमभ्यर्चयंति ते । मुच्यंते पातकैः सर्वैः पद्मपत्रमिवांभसा

Aun quienes han cometido pecados gravísimos—si adoran a Rudra—quedan libres de toda falta, como la hoja de loto que no es tocada por el agua.

Verse 43

रुद्राभ्यर्चनतो देवाः सर्वे कामा भवंति हि । नानोपभोगसंपत्तिर्वश्यतां याति वै भुवि

En verdad, por la adoración de Rudra se cumplen todos los anhelos. En la tierra, la prosperidad que concede múltiples deleites—e incluso el poder de someter las circunstancias—llega ciertamente al devoto.

Verse 44

तस्मात्तद्भोगिनो दैत्या लिंगार्चनपरायणाः । अनेकविधसंपत्तेर्मोक्षस्यापि परत्र च

Por eso, esos Daitya—gozadores de tales placeres—entregados por completo a la adoración del Liṅga, alcanzan prosperidades de muchas clases y, en el más allá, también la liberación.

Verse 45

ततः कृत्वा धर्मविघ्नं तेषामेवात्ममायया । दैत्यानां देवकार्यार्थं हरिष्ये त्रिपुरं क्षणात्

Luego, mediante su propio poder de ilusión nacido de sí mismos, crearé un obstáculo para su dharma; y por el cumplimiento del propósito de los dioses contra los Daitya, destruiré Tripura en un instante.

Verse 46

विचार्येत्थं ततस्तेषां भगवान्पुरुषोत्तमः । कर्तुं व्यवस्थितः पश्चाद्धर्मविघ्नं सुरारिणाम्

Habiendo reflexionado así, el Bienaventurado Ser Supremo (Puruṣottama) resolvió luego provocar un obstáculo al dharma de los enemigos de los dioses, para frenar su poder injusto.

Verse 47

यावच्च वेद धर्मास्तु यावद्वै शंकरार्चनम् । यावच्च शुचिकृत्यादि तावन्नाशो भवेन्न हि

Mientras se mantengan los deberes védicos, mientras se realice la adoración de Śaṅkara, y mientras se observen los actos de pureza y semejantes—hasta entonces, en verdad, no habrá ruina espiritual.

Verse 48

तस्मादेवं प्रकर्तव्यं वेदधर्मस्ततो व्रजेत् । त्यक्तलिंगार्चना दैत्या भविष्यंति न संशयः

«Por eso, debe hacerse exactamente de este modo y luego proceder conforme al dharma védico. Los Daityas abandonarán la adoración del liṅga de Śiva—de ello no hay duda»។

Verse 49

इति निश्चित्य वै विष्णुर्विघ्नार्थमकरोत्तदा । तेषां धर्मस्य दैत्यानामुपायं श्रुति खण्डनम्

Habiendo decidido así, Viṣṇu actuó entonces para crear un obstáculo. Como medio para socavar el dharma de los Daityas, emprendió la “ruptura”: la perturbación y distorsión de la autoridad de la Śruti (la revelación védica).

Verse 50

तदैवोवाच देवान्स विष्णुर्देवसहायकृत् । शिवाज्ञया शिवेनैवाज्ञप्तस्त्रैलोक्यरक्षणे

En ese mismo instante, Viṣṇu—auxiliador de los dioses—se dirigió a los Devas, pues Śiva mismo, por mandato de Śiva, le había encomendado la protección de los tres mundos.

Verse 51

विष्णुरुवाच । हे देवास्सकला यूयं गच्छत स्वगृहान्ध्रुवम् । देवकार्यं करिष्यामि यथामति न संशयः

Dijo Viṣṇu: «Oh dioses, todos vosotros, id sin falta a vuestras propias moradas. Yo cumpliré la tarea de los devas según mi mejor discernimiento; no hay duda de ello»។

Verse 52

तान्रुद्राद्विमुखान्नूनं करिष्यामि सुयत्नतः । स्वभक्तिरहिताञ्ज्ञात्वा तान्करिष्यति भस्मसात्

«Ciertamente, con esmero los apartaré de su intención hostil a aquellos que se han vuelto contrarios a Rudra. Al saber que carecen de verdadera devoción, Él los reducirá a cenizas.»

Verse 53

सनत्कुमार उवाच । तदाज्ञां शिरसाधायश्वासितास्तेऽमरा मुने । स्वस्वधामानि विश्वस्ता ययुर्ब्रह्मापि मोदिताः

Sanatkumāra dijo: «Oh sabio, aquellos devas, poniendo ese mandato sobre sus cabezas (aceptándolo con reverencia) y quedando tranquilos, partieron confiados a sus propias moradas; y Brahmā también se alegró.»

Verse 54

ततश्चैवाकरोद्विष्णुर्देवार्थं हितमुत्तमम् । तदेव श्रूयतां सम्यक्सर्वपापप्रणाशनम्

Entonces Viṣṇu realizó, por el bien de los dioses, un acto excelentísimo. Escúchese atentamente esa misma hazaña, pues es la completa destructora de todos los pecados.