अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्

Sanatkumāra dijo: Entonces los poderosos daityas, empuñando tridentes, hachas y lanzas, abatieron a las huestes de los dioses, cuyas mentes temblaban y se turbaban de miedo.

Verse 2

दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः

Heridos en el cuerpo por las armas de los Daityas, los dioses—junto con Indra—quedaron todos confundidos; con la mente turbada por el miedo, huyeron del campo de batalla.

Verse 3

पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्

Al ver a los dioses dispuestos a huir, Hṛṣīkeśa—Viṣṇu, señor y protector de los devas—montado en Garuḍa, avanzó con presteza para combatir.

Verse 5

शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः

Portando la caracola, la espada, la maza y el arco Śārṅga, estaba colmado de ira. Armado con terribles armas, era un gran héroe, consumado en toda clase de combate.

Verse 6

धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने

Hizo vibrar el arco llamado Śārṅga y lanzó un rugido poderoso; oh sabio, con aquel estruendo se colmaron los tres mundos.

Verse 7

शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः

Entonces el Señor Viṣṇu—con la mente agitada por la ira—disparó flechas desde el arco Śārṅga y, en verdad, cercenó las cabezas de los demonios nacidos de Diti, por millones.

Verse 8

अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः

Luego los Daityas, golpeados por el viento levantado por el veloz vuelo y el batir de alas del hermano menor de Aruṇa, fueron arremolinados por el vendaval, como nubes sacudidas en el cielo.

Verse 9

ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः

Entonces Jalandhara, al ver a los Daityas atormentados por la violenta tempestad de viento, ardió en una ira intensísima: aquel gran demonio, terror de las huestes de los dioses.

Verse 10

मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह

Al verlo aplastando a los Daityas, el héroe—con los labios temblorosos de ira—se lanzó hacia adelante con ímpetu para combatir, junto con Hari (Viṣṇu).

Verse 11

स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः

Entonces lanzó un rugido poderoso, terrible para Devas y Asuras. Al oírlo, los oídos de los señores Daitya se desgarraron.

Verse 12

भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्

Entonces el mundo entero quedó colmado por el rugido aterrador del Daitya; por el clamor poderoso de Jalandhara, todos los mundos temblaron.

Verse 13

ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्

Entonces se alzó una gran batalla entre Viṣṇu y el señor de los Daityas. Con sus descargas de flechas llenaron el cielo de tal modo que parecía no quedar en él espacio alguno.

Verse 14

तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः

Oh sabio, mientras aquellos dos se combatían mutuamente en esa batalla, los dioses, los asuras, los rishis y los siddhas quedaron sobrecogidos por un asombro inmenso ante su terrible intensidad.

Verse 15

विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्

Viṣṇu, con sus ráfagas de flechas, cercenó el estandarte y el parasol del demonio, y destrozó su arco y sus saetas; luego, al herirlo, atravesó su corazón con una sola flecha.

Verse 16

ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले

Entonces el demonio se irguió de inmediato, con la maza en la mano y llevado por la prisa; golpeó a Garuḍa en la cabeza y lo hizo caer a la tierra.

Verse 17

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa—en la segunda sección, la Rudra-saṃhitā, en la quinta, el Yuddha-khaṇḍa, en el episodio de Jalandhara—concluye el capítulo decimoséptimo, llamado “Descripción de la batalla entre Viṣṇu y Jalandhara”.

Verse 18

विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा

Sonriendo como si fuese un juego, Viṣṇu cercenó la maza con su espada. Luego, el matador de demonios, haciendo girar el arco Śārṅga, lo hirió con flechas agudísimas.

Verse 19

विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा

Entonces Viṣṇu, poseído por la ira, hirió con presteza al demonio Jalandhara, enemigo de los dioses, con una flecha temible y extremadamente aguda.

Verse 20

आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्

Al ver que aquella flecha venía hacia él, el poderosísimo Daitya la cercenó al instante con su propio dardo y, velozmente, hirió a Viṣṇu en el corazón. Desde la perspectiva del Śaiva Siddhānta, este episodio subraya que todas las potencias cósmicas, en el campo de batalla, quedan subordinadas a la voluntad ordenadora suprema de Śiva: aun la proeza de Viṣṇu se muestra dependiente, y el drama del conflicto sirve al despliegue del gobierno soberano (Pati) de Śiva sobre todos los seres y fuerzas.

Verse 21

केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह

Keśava también—al ver el arma de poderoso brazo arrojada por el asura—cortó aquella flecha en fragmentos tan pequeños como granos de sésamo; y luego el héroe lanzó un rugido triunfal.

Verse 22

पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्

Temblando de ira, el guerrero de gran poder volvió a encajar otra flecha en su arco; y luego, con su propio dardo, golpeó y cercenó aquella saeta de punta aguda.

Verse 23

वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह

Entonces Vāsudeva, resuelto a destruir a aquel enemigo de los dioses, con ira colocó otra flecha en su arco y rugió como un león.

Verse 24

जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्

Entonces Jalandhara, poderoso señor de los Daityas—con el labio inferior partido por la ira—disparó una flecha y cercenó el célebre arco vaiṣṇava llamado Śārṅga.

Verse 25

पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः

De nuevo, con flechas sumamente agudas, aquel héroe de fiero vigor hirió a Madhusūdana (Viṣṇu), convirtiéndose en causa de temor para los dioses.

Verse 26

स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्

Entonces Bhagavān Keśava, protector de los mundos, aunque su arco había sido cercenado, arrojó su suprema maza con la intención de destruir a Jalandhara.

Verse 27

सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह

Aquella maza, arrojada por Hari (Vishnú), ardía como fuego llameante; infalible en su curso, velozmente golpeó y quedó adherida a su cuerpo.

Verse 28

तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा

Herido por ella, el gran demonio no se movió ni un ápice. Jalandhara, embriagado de orgullo, era como quien es golpeado por una guirnalda de flores: no se estremecía, creyendo que no era un golpe real.

Verse 29

ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः

Entonces Jalandhara, airado, terror de los dioses y enloquecido por la soberbia del combate, arrojó contra Hari un tridente con forma de fuego ardiente.

Verse 30

अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

Entonces Viṣṇu, con presteza y gran ímpetu, cercenó aquel tridente con la espada célebre llamada Nandaka, mientras en su interior recordaba los pies de loto del Señor Śiva.

Verse 31

छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना

Cuando el tridente del rey demonio quedó hecho pedazos, él saltó de improviso y se abalanzó; al acercarse, golpeó a Viṣṇu en el pecho con un puño duro y cerrado.

Verse 32

सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना

Y también Viṣṇu, el gran héroe, sin hacer caso del dolor recibido, golpeó a Jalandhara en la región del corazón con un puño firme y cerrado.

Verse 33

ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्

Entonces aquellos dos poderosos combatieron cuerpo a cuerpo. Con sus brazos, sus puños cerrados e incluso con las rodillas, golpeaban con tal fuerza que la tierra retumbaba.

Verse 34

एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह

Así, tras combatir largo tiempo con aquel asura, quedó asombrado, oh el mejor de los sabios, y en su corazón surgió el cansancio.

Verse 35

अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा

Entonces el Bienaventurado Señor, señor de māyā y el más excelso entre quienes manejan la ilusión, complacido, habló al rey de los Daityas con una voz profunda como nube de trueno.

Verse 36

विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः

Dijo Viṣṇu: «¡Ho! ¡Ho! Oh el mejor de los Daityas, en verdad eres afortunado, oh tú, embriagado por la batalla. Aunque te enfrentes a armas excelentes y poderosas, oh gran señor, ciertamente no sientes temor».

Verse 37

एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः

Por esas mismas armas feroces, muchos Daityas fueron abatidos. En aquella gran batalla, los héroes arrogantes, con los cuerpos cercenados, marcharon a la muerte.

Verse 38

युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे

Oh gran Daitya, por esta batalla estoy complacido contigo, oh poderoso. En los tres mundos—entre los seres móviles y los inmóviles—no he visto héroe igual a ti.

Verse 39

वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते

«Elige un don, oh señor de los Daityas. Estoy complacido por tu valor. Aun lo que normalmente no se concede, te lo otorgaré: cuanto habite en tu mente como deseo.»

Verse 40

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः

Dijo Sanatkumāra: Habiendo oído así las palabras de Viṣṇu—Hari, el señor de la māyā—Jalandhara, rey de los daityas y de gran inteligencia, respondió a su vez.

Verse 41

जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस

Dijo Jalandhara: «Si tú, oh noble, estás complacido, concédeme este don: habita en mi casa junto conmigo y con mi hermana, y también con tu séquito.»

Verse 42

सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः

Dijo Sanatkumāra: Al oír las palabras de aquel gran asura, Bhagavān Hari, Señor de los dioses, con la mente cargada de preocupación, respondió: «Así sea».

Verse 43

उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह

Después, Viṣṇu, acompañado por todas las huestes de los dioses, llegó a la ciudad llamada Jalandhara y allí permaneció junto con Ramā (Lakṣmī).

Verse 44

अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः

Luego Jalandhara, el daitya, acompañado de su propia hermana y de Viṣṇu, llegó a su morada y allí habitó, con la mente desbordada de júbilo.

Verse 45

जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्

Entonces Jalandhara, tras instalar a los Dānavas en los mismos cargos y jurisdicciones de los dioses, lleno de júbilo, regresó de nuevo a la tierra.

Verse 46

देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः

Cualesquiera gemas y tesoros que hubiera entre los Devas, los Gandharvas y los Siddhas, todo lo sometió a su dominio; y el hijo del Océano se mantuvo firme en su poder.

Verse 47

पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली

Tras colocar en una morada de Pātāla al poderosísimo daitya Niśumbha, aquel fuerte llevó luego a Śeṣa y a los demás hasta la superficie de la tierra.

Verse 48

देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्

Habiendo hecho ciudadanos de su propia ciudad a huestes de Devas, Gandharvas y Siddhas, junto con Nāgas, Rākṣasas y seres humanos, gobernó los tres mundos.

Verse 49

एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्

Así, Jalandhara, tras someter a los Devas a su dominio, gobernó a sus súbditos conforme al dharma, protegiendo al pueblo como si fueran sus propios hijos legítimos.

Verse 50

न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति

En aquel reino no se veía a nadie enfermo, ni afligido por la pena, ni consumido; nadie parecía pobre o miserable, porque el rey gobernaba su reino conforme al dharma.