संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇanam) — “Narration of Sandhyā’s Austerity and Encounter with Śiva”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । सुतवर्य महाप्राज्ञ शृणु संध्यातपो महत् । यच्छ्रुत्वा नश्यते पापसमूहस्तत्क्षणाद्ध्रुवम्

Brahmā dijo: Oh el mejor de los Sūtas, oh el muy sabio, escucha la gran disciplina de la Sandhyā (adoración del crepúsculo). Al oírla, la totalidad de las acumulaciones de pecado se destruye con certeza en ese mismo instante.

Verse 2

उपविश्य तपोभावं वसिष्ठे स्वगृहं गते । संध्यापि तपसो भावं ज्ञात्वा मोदमवाप ह

Después de sentarse y entrar en la disposición interna de la austeridad, cuando Vasiṣṭha hubo regresado a su propia morada, Sandhyā también, comprendiendo el espíritu y la intención de ese tapas, alcanzó la alegría.

Verse 3

ततस्सानंदमनसो वेषं कृत्वा तु यादृशम् । तपश्चर्तुं समारेभे बृहल्लोहिततीरगा

Entonces, con su mente llena de serena alegría, asumió el atuendo adecuado y comenzó a realizar austeridades en la orilla del río Bṛhallohitā.

Verse 4

यथोक्तं तु वशिष्ठेन मंत्रं तपसि साधनम् । मंत्रेण तेन सद्भक्त्या पूजयामास शंकरम्

Tal como Vasiṣṭha le había instruido, adoptó ese mantra como medio para su tapas; y con ese mismo mantra, con verdadera devoción, adoró a Śaṅkara.

Verse 5

एकान्तमनसस्तस्याः कुर्वंत्या सुमहत्तपः । शंभौ विन्यस्तचित्ताया गतमेकं चतुर्युगम्

Con la mente recogida en la soledad, ella practicó una austeridad inmensamente grande; y, con la conciencia fijada en Śambhu (el Señor Śiva), transcurrió un ciclo completo de cuatro yugas.

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे संध्याचरित्रवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

Así, en el Śrī Śiva Mahāpurāṇa, en la Segunda sección, la Rudra Saṃhitā—dentro de su Segunda división, el Satī Khaṇḍa—concluye el Capítulo Sexto, titulado «Descripción de la observancia de Sandhyā y su relato».

Verse 7

यद्रूपं चिंतयंती सा तेन प्रत्यक्षतां गतः

Cualquiera que fuese la forma del Señor que Satī contemplaba en su corazón, por esa misma contemplación Él se manifestó directamente ante ella.

Verse 8

अथ सा पुरतो दृष्ट्वा मनसा चिंतितं प्रभुम् । प्रसन्नवदनं शांतं मुमोदातीव शंकरम्

Entonces ella vio ante sí al Señor que había contemplado en la mente: Śaṅkara, de rostro benévolo y serena presencia; y se regocijó en extremo.

Verse 9

ससाध्वसमहं वक्ष्ये किं कथं स्तौमि वा हरम् । इति चिंतापरा भूत्वा न्यमीलयत चक्षुषी

Llena de reverente temor, pensó: «¿Qué diré, y cómo podré alabar de veras a Hara (Śiva)?» Absorbida en esa inquieta reflexión, cerró suavemente los ojos.

Verse 10

निमीलिताक्ष्यास्तस्यास्तु प्रविश्य हृदयं हरः । दिव्यं ज्ञानं ददौ तस्यै वाचं दिव्ये च चक्षुषी

Cuando ella cerró los ojos, Hara entró en su corazón y le otorgó conocimiento divino, junto con una voz divina y ojos divinos (visión interior).

Verse 11

दिव्यज्ञानं दिव्यचक्षुर्दिव्या वाचमवाप सा । प्रत्यक्षं वीक्ष्य दुर्गेशं तुष्टाव जगतां पतिम्

Ella alcanzó conocimiento divino, visión divina y una voz divina. Luego, al contemplar a Durgeśa manifiesto ante ella, alabó al Señor de los mundos.

Verse 12

संध्योवाच । निराकारं ज्ञानगम्यं परं यन्नैव स्थूलं नापि सूक्ष्मं न चोच्चम् । अंतश्चिंत्यं योगिभिस्तस्य रूपं तस्मै तुभ्यं लोककर्त्रे नमोस्तु

Sandhyā dijo: Oh Supremo—sin forma y cognoscible por el conocimiento verdadero—no eres ni burdo ni sutil, ni alto ni bajo. Los yoguis contemplan en su interior tu forma real; a Ti, Creador y Sustentador de los mundos, sean mis salutaciones.

Verse 13

सर्वं शांतं निर्मलं निर्विकारं ज्ञानागम्यं स्वप्रकाशेऽविकारम् । खाध्वप्रख्यं ध्वांतमार्गात्परस्तद्रूपं यस्य त्वां नमामि प्रसन्नम्

Me inclino ante Ti, oh Señor benigno, cuya forma es enteramente serena, inmaculada e inmutable—alcanzable por el conocimiento verdadero, auto-luminosa y siempre sin modificación; vasta como la extensión del espacio y más allá del sendero de la oscuridad (ignorancia).

Verse 14

एकं शुद्धं दीप्यमानं तथाजं चिदानंदं सहजं चाविकारि । नित्यानंदं सत्यभूतिप्रसन्नं यस्य श्रीदं रूपमस्मै नमस्ते

Salutación a Aquel cuya forma otorga auspiciosa prosperidad: Él, Uno, puro, auto-luminoso, no nacido; cuya esencia es Conciencia y Bienaventuranza; innato y sin mudanza; bienaventuranza eterna, complacido por la Verdad y el sagrado poder (bhūti).

Verse 15

विद्याकारोद्भावनीयं प्रभिन्नं सत्त्वच्छंदं ध्येयमात्मस्वरूपम् । सारं पारं पावनानां पवित्रं तस्मै रूपं यस्य चैवं नमस्ते

Salutación a Aquel cuya Forma es así: realizable por la manifestación del conocimiento sagrado; distinta y trascendente; de sattva puro y plenamente acorde con la Verdad; digna de ser meditada como la naturaleza esencial del propio Ser. Él es la quintaesencia y la otra orilla, el Purificador de todo lo que purifica, el Santísimo supremo.

Verse 16

यत्त्वाकारं शुद्धरूपं मनोज्ञं रत्नाकल्पं स्वच्छकर्पूरगौरम् । इष्टाभीती शूलमुंडे दधानं हस्तैर्नमो योगयुक्ताय तुभ्यम्

Saludo reverente a Ti, establecido en el Yoga: de forma enteramente pura y encantadora, adornada como joya y resplandeciente con la clara blancura del alcanfor; que con Tus manos portas el don que concede lo deseado, el gesto que disipa el temor, el tridente y la calavera. A Ti, mi homenaje.

Verse 17

गगनं भूर्दिशश्चैव सलिलं ज्योतिरेव च । पुनः कालश्च रूपाणि यस्य तुभ्यं नमोस्तु ते

Saludo reverente a Ti: a Ti pertenecen el cielo, la tierra, las direcciones, las aguas y el mismo principio de la luz; y también Te pertenecen el tiempo y todas las formas. A Ti, oh Señor, mi inclinación devota.

Verse 18

प्रधानपुरुषौ यस्य कायत्वेन विनिर्गतौ । तस्मादव्यक्तरूपाय शंकराय नमोनमः

Saludo una y otra vez a Śaṅkara, de cuyo propio cuerpo brotan Pradhāna (la Naturaleza primordial) y Puruṣa (el principio consciente). Por ello, reverencia al Señor de forma no manifestada (avyakta).

Verse 19

यो ब्रह्मा कुरुते सृष्टिं यो विष्णुः कुरुते स्थितिम् । संहरिष्यति यो रुद्रस्तस्मै तुभ्यं नमोनमः

Saludo una y otra vez a Ti: Tú que, como Brahmā, realizas la creación; que, como Viṣṇu, la sostienes; y que, como Rudra, la reabsorberás al final. Ante ese Señor supremo, ante Ti me inclino.

Verse 20

नमोनमः कारणकारणाय दिव्यामृतज्ञानविभूतिदाय । समस्तलोकांतरभूतिदाय प्रकाशरूपाय परात्पराय

Saludo una y otra vez a Śiva, la Causa de todas las causas, que otorga el conocimiento divino e inmortal y la majestad espiritual; que concede existencia y bienestar en todos los mundos; cuya naturaleza es la conciencia luminosa, el Supremo más allá de todo supremo.

Verse 21

यस्याऽपरं नो जगदुच्यते पदात् क्षितिर्दिशस्सूर्य इंदुर्मनौजः । बर्हिर्मुखा नाभितश्चान्तरिक्षं तस्मै तुभ्यं शंभवे मे नमोस्तु

De Tus pies se dice que surge este universo entero—la tierra, las direcciones, el sol, la luna y la fuerza vital de la mente; Tu rostro es el fuego sagrado del altar, y la región de Tu ombligo es el espacio intermedio. A ese auspicioso Señor Śambhu, a Ti solo sea mi reverente salutación.

Verse 22

त्वं परः परमात्मा च त्वं विद्या विविधा हरः । सद्ब्रह्म च परं ब्रह्म विचारणपरायणः

Tú eres el Supremo, y Tú eres también el Ser supremo. Tú eres las múltiples formas del conocimiento sagrado, oh Hara. Tú eres el Brahman verdadero y el Brahman trascendente, siempre entregado al discernimiento y a la indagación de la Realidad.

Verse 23

यस्य नादिर्न मध्यं च नांतमस्ति जगद्यतः । कथं स्तोष्यामि तं देवं वाङ्मनोगोचरं हरम्

Aquel de quien surge este universo no tiene comienzo, ni medio, ni fin. ¿Cómo podré alabar dignamente a ese Dios—Hara—que está más allá del alcance de la palabra y aun de la mente?

Verse 24

यस्य ब्रह्मादयो देव मुनयश्च तपोधनाः । न विप्रण्वंति रूपाणि वर्णनीयः कथं स मे

Ni siquiera Brahmā y los demás dioses, ni los sabios munis ricos en austeridad, alcanzan a comprender plenamente Sus formas. ¿Cómo, entonces, podría yo describirlo dignamente?

Verse 25

स्त्रिया मया ते किं ज्ञेया निर्गुणस्य गुणाः प्रभो । नैव जानंति यद्रूपं सेन्द्रा अपि सुरासुराः

Oh Señor, ¿cómo podría yo—una mujer—comprender los “atributos” de Ti, que estás más allá de todo atributo? En verdad, ni los dioses ni los asuras, Indra incluido, conocen cuál es Tu forma real.

Verse 26

नमस्तुभ्यं महेशान नमस्तुभ्यं तमोमय । प्रसीद शंभो देवेश भूयोभूयो नमोस्तु ते

Salve a Ti, oh Maheśāna; salve a Ti, oh Señor que también lo impregnas todo, incluso la oscuridad (tamas). Sé propicio, oh Śambhu, oh Señor de los dioses; una y otra vez, sea para Ti mi salutación.

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्यास्संस्तुतः परमेश्वरः । सुप्रसन्नतरश्चाभूच्छंकरो भक्तवत्सलः

Brahmā dijo: Al oír sus palabras y ser alabado, el Señor Supremo—Śaṅkara, siempre tierno con Sus devotos—se volvió aún más benigno, colmado de gracia y profundamente complacido.

Verse 28

अथ तस्याश्शरीरं तु वल्कलाजिनसंयुतम् । परिच्छन्नं जटाव्रातैः पवित्रे मूर्ध्नि राजितैः

Entonces su cuerpo quedó vestido con ropas de corteza y piel de ciervo; la cubría una gran masa de cabellos enmarañados (jaṭā), y su cabeza resplandecía con el emblema sagrado y purificador.

Verse 29

हिमानीतर्जितांभोजसदृशं वदनं तदा । निरीक्ष्य कृपयाविष्टो हरः प्रोवाच तामिदम्

Entonces Hara, al ver su rostro—semejante a un loto abatido por el frío de la escarcha—se vio colmado de compasión y le dijo estas palabras.

Verse 30

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्मि तपसा भद्रे भवत्याः परमेण वै । स्तवेन च शुभप्राज्ञे वरं वरय सांप्रतम्

Maheśvara dijo: “Oh bienaventurada, estoy verdaderamente complacido por tu suprema austeridad y por tu himno de alabanza, oh tú de sabiduría auspiciosa. Ahora mismo, elige un don.”

Verse 31

येन ते विद्यते कार्यं वरेणास्मिन्मनोगतम् । तत्करिष्ये च भद्रं ते प्रसन्नोहं तव व्रतैः

Cualquier propósito que guardes en tu corazón para ser cumplido mediante este don, yo lo realizaré. Sea para ti lo auspicioso; estoy complacido por tus votos y observancias.

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा महेशस्य प्रसन्नमनसस्तदा । संध्योवाच सुप्रसन्ना प्रणम्य च मुहुर्मुहुः

Brahmā dijo: Al oír así a Mahēśa, cuyo ánimo estaba entonces sereno y benévolo, Saṃdhyā, colmada de dicha, habló inclinándose en reverencia una y otra vez.

Verse 33

संध्योवाच । यदि देयो वरः प्रीत्या वरयोग्यास्म्यहं यदि । यदि शुद्धास्म्यहं जाता तस्मात्पापान्महेश्वर

Saṃdhyā dijo: «Si por Tu amor compasivo ha de concederse un don—si en verdad soy digna de recibirlo, y si he nacido purificada—entonces, oh Maheśvara, líbrame de los pecados».

Verse 34

यदि देव प्रसव्रोऽसि तपसा मम सांप्रतम् । वृतस्तदायं प्रथमो वरो मम विधीयताम्

Oh Señor, si ahora estás verdaderamente bien dispuesto hacia mí por mis austeridades, concédeme entonces este primer don que elijo.

Verse 35

उत्पन्नमात्रा देवेश प्राणिनोस्मिन्नभः स्थले । न भवंतु समेनैव सकामास्संभवंतु वै

Oh Señor de los dioses, en cuanto los seres nazcan en esta región del cielo, que no vengan a existir todos por igual; antes bien, que los que tienen deseos nazcan conforme a sus inclinaciones particulares y tendencias kármicas.

Verse 36

यद्धि वृत्ता हि लोकेषु त्रिष्वपि प्रथिता यथा । भविष्यामि तथा नान्या वर एको वृतो मया

“Tal como es célebre el curso de los acontecimientos en los tres mundos, así llegaré a ser, y no de otro modo. Este único don es el que he escogido.”

Verse 37

सकामा मम सृष्टिस्तु कुत्रचिन्न पतिष्यति । यो मे पतिर्भवेन्नाथ सोपि मेऽतिसुहृच्च वै

Mi anhelo, nacido del deseo, no perecerá en lugar alguno. Oh Señor, quienquiera que llegue a ser mi esposo, él también será sin duda mi amigo más íntimo y más amado.

Verse 38

यो द्रक्ष्यति सकामो मां पुरुषस्तस्य पौरुषम् । नाशं गमिष्यति तदा स च क्लीबो भविष्यति

Cualquier hombre que me mire con lujuria: su vigor varonil se arruinará entonces, y quedará impotente.

Verse 39

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्यश्शंकरो भक्तवत्सलः । उवाच सुप्रसन्नात्मा निष्पापायास्तयेरिते

Brahmā dijo: Al oír así sus palabras, Śaṅkara—siempre tierno con Sus devotos—habló con el corazón sumamente complacido, respondiendo a la expresión de aquella sin mancha.

Verse 40

महेश्वर उवाच । शृणु देवि च संध्ये त्वं त्वत्पापं भस्मतां गतम् । त्वयि त्यक्तो मया क्रोधः शुद्धा जाता तपःकरात्

Maheshvara dijo: «Escucha, oh Diosa. En este sagrado sandhyā, tu pecado ha sido reducido a cenizas. He arrojado lejos Mi ira hacia ti; por el poder de tu austeridad has quedado purificada».

Verse 41

यद्यद्वृतं त्वया भद्रे दत्तं तदखिलं मया । सुप्रसन्नेन तपसा तव संध्ये वरेण हि

«Oh bienaventurada, cualquier don que escogiste te lo he concedido por completo: por tu penitencia realizada con plena serenidad, y por el poder del sagrado sandhyā y del favor unido a él.»

Verse 42

प्रथमं शैशवो भावः कौमाराख्यो द्वितीयकः । तृतीयो यौवनो भावश्चतुर्थो वार्द्धकस्तथा

La primera condición es la infancia; la segunda se llama niñez. La tercera condición es la juventud, y la cuarta, asimismo, es la vejez.

Verse 43

तृतीये त्वथ संप्राप्ते वयोभागे शरीरिणः । सकामास्स्युर्द्वितीयांतो भविष्यति क्वचित् क्वचित्

Cuando los seres encarnados alcanzan la tercera etapa de la vida, suelen volverse movidos por el deseo; y, en algunos casos, también la parte final de la segunda etapa se torna así.

Verse 44

तपसा तव मर्यादा जगति स्थापिता मया । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः

«Por tu tapas (austeridad), he establecido en el mundo tu justa norma—para que los seres encarnados, apenas nacidos, no queden de inmediato arrastrados por el deseo.»

Verse 45

त्वं च लोके सतीभावं तादृशं समवाप्नुहि । त्रिषु लोकेषु नान्यस्या यादृशं संभविष्यति

«Y tú también, en este mundo, alcanzarás tal estado de Satī (Satī-bhāva). En los tres mundos no habrá otra mujer en quien surjan una naturaleza y excelencia semejantes.»

Verse 46

यः पश्यति सकामस्त्वां पाणिग्राहमृते तव । स सद्यः क्लीबतां प्राप्य दुर्बलत्वं गमिष्यति

«Quien, movido por el deseo, te mire sin la santidad de tu legítimo matrimonio (el rito de la toma de la mano), al instante quedará impotente y caerá en debilidad.»

Verse 47

पतिस्तव महाभागस्तपोरूपसमन्वितः । सप्तकल्पांतजीवी च भविष्यति सह त्वया

Oh afortunadísima, tu esposo estará dotado de la misma forma del tapas, la santa austeridad. Vivirá hasta el fin de siete kalpas y permanecerá contigo, unido a ti.

Verse 48

इति ते ये वरा मत्तः प्रार्थितास्ते कृता मया । अन्यच्च ते वदिष्यामि पूर्वजन्मनि संस्थितम्

«Así, los dones que Me pediste, te los he concedido. Y además, te diré también lo que quedó establecido en tu nacimiento anterior.»

Verse 49

अग्नौ शरीत्यागस्ते पूर्वमेव प्रतिश्रुतः । तदुपायं वदामि त्वां तत्कुरुष्व न संशयः

“Ya habías jurado abandonar tu cuerpo en el fuego. Ahora te diré el medio para lograrlo; hazlo exactamente así, sin duda alguna.”

Verse 50

स च मेधातिथिर्यज्ञे मुने द्वादशवार्षिके । कृत्स्नप्रज्वलिते वह्नावचिरात् क्रियतां त्वया

Oh sabio, en este sacrificio de doce años, que Medhātithi también te ofrezca sin demora en el fuego del sacrificio que arde por todos lados.

Verse 51

एतच्छैलोपत्यकायां चंद्रभागानदीतटे । मेधातिथिर्महायज्ञं कुरुते तापसाश्रमे

En el valle de esta misma montaña, a la orilla del río Chandrabhāgā, el sabio Medhātithi celebra un gran yajña en su ermita de austeridad.

Verse 52

तत्र गत्वा स्वयं छंदं मुनिभिर्न्नोपलक्षिता । मत्प्रसादाद्वह्निजाता तस्य पुत्री भविष्यसि

«Ve allí; por tu propia voluntad entrarás en el rito sagrado, sin ser advertida por los munis. Por mi gracia nacerás del fuego y serás su hija.»

Verse 53

यस्ते वरो वाञ्छनीयः स्वामी मनसि कश्चन । तं निधाय निजस्वांते त्यज वह्नौ वपुः स्वकम्

«Sea cual sea el Señor, el Amado Maestro que anheles en tu corazón como esposo—afírmalo en tu propio interior—y arroja tu cuerpo al fuego sagrado.»

Verse 54

यदा त्वं दारुणं संध्ये तपश्चरसि पर्वते । यावच्चतुर्युगं तस्य व्यतीते तु कृते युगे

Cuando emprendas austeridades severas en la Sandhyā —los sagrados umbrales del alba y del ocaso— sobre la montaña, y cuando haya transcurrido la duración de cuatro yugas, entonces, en ese Kṛta-yuga ya cumplido, el fruto destinado se manifestará sin falta.

Verse 55

त्रेतायाः प्रथमे भागे जाता दक्षस्य कन्यका । वाक्पाश्शीलसमापन्ना यथा योग्यं विवाहिताः

En la primera parte del Tretā-yuga nacieron las hijas de Dakṣa. Dotadas de elocuencia, recato y buena conducta, fueron dadas en matrimonio a esposos idóneos, conforme a la debida norma.

Verse 57

तन्मध्ये स ददौ कन्या विधवे सप्तविंशतिः । चन्द्रोऽन्यास्संपरित्यज्य रोहिण्यां प्रीतिमानभूत् । तद्धेतोर्हि यदा चन्द्रश्शप्तो दक्षेण कोपिना । तदा भवत्या निकटे सर्वे देवास्समागताः

Entre ellas, él entregó en matrimonio veintisiete hijas al dios Luna. Pero la Luna, dejando a las demás, se apegó con especial amor a Rohiṇī. Por ello, cuando la Luna fue maldecida por el iracundo Dakṣa a causa de esto, todos los Devas se congregaron cerca de ti, oh Devī.

Verse 58

न दृष्टाश्च त्वया संध्ये ते देवा ब्रह्मणा सह । मयि विन्यस्तमनसा खं च दृष्ट्वा लभेत्पुनः

Oh Sandhyā, no has visto a esos Devas junto con Brahmā. Fija por entero tu mente en Mí, y contempla el cielo como Mi vastedad omnipenetrante; entonces los alcanzarás de nuevo y recobrarás su visión.

Verse 59

चंद्रस्य शापमोक्षार्थं जाता चंद्रनदी तदा । सृष्टा धात्रा तदैवात्र मेधातिथिरुपस्थितः

Entonces, para liberar a la Luna del peso de la maldición, surgió el río llamado Candranadī. En ese mismo momento, por obra de Dhātṛ, el Creador, también fue engendrado Medhātithi y allí se hizo presente.

Verse 60

तपसा सत्समो नास्ति न भूतो न भविष्यति । येन यज्ञस्समारब्धो ज्योतिष्टोमो महाविधिः

Ningún mérito sagrado iguala a la austeridad (tapas): no lo hubo en el pasado ni lo habrá en el porvenir; pues por la austeridad se emprende y se pone en marcha con éxito el gran sacrificio Jyotiṣṭoma, conforme a la suprema regla ritual.

Verse 61

तत्र प्रज्वलितो वह्निस्तस्मिन्त्यज वपुः स्वकम् । सुपवित्रा त्वमिदानीं संपूर्णोस्तु पणस्तव

Allí el fuego arde con fulgor; en él abandona tu propio cuerpo. Ahora estás plenamente purificada—que tu voto solemne se cumpla por completo.

Verse 62

एतन्मया स्थापितन्ते कार्यार्थं भो तपस्विनि । तत्कुरुष्व महाभागे याहि यज्ञे महामुनेः । तस्याहितं च देवेशस्तत्रैवांतरधीयत

Oh asceta, he dispuesto esto para ti por la obra que debe cumplirse. Por tanto, oh muy afortunada, obra así y ve al yajña de aquel gran sabio. Tras comunicarle lo que le era beneficioso, el Señor de los dioses (Śiva) desapareció allí mismo.