दधीचाश्रमगमनम् — Viṣṇu’s Disguise and Dadhīca’s Fearlessness (Kṣu’s Request)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । क्षुवस्य हितकृत्येन दधीचस्याश्रमं ययौ । विप्ररूपमथास्थाय भगवान् भक्तवत्सलः

Brahmā dijo: Por el bien de Kṣuva, el Señor Bienaventurado—siempre tierno con Sus devotos—fue al eremitorio de Dadhīci, asumiendo la forma de un brāhmaṇa.

Verse 2

दधीचं प्राह विप्रर्षिमभिवंद्य जगद्गुरुः । क्षुवकार्य्यार्थमुद्युक्तश्शैवेन्द्रं छलमाश्रितः

Tras saludar con reverencia al sabio brāhmana Dadhīci, el Jagadguru le habló. Resuelto a cumplir su propio propósito, Indra—enemigo de los Daityas—se valió de una estratagema.

Verse 3

विष्णुरुवाच । भो भो दधीच विप्रर्षे भवार्चनरताव्यय । वरमेकं वृणे त्वत्तस्तद्भवान् दातुमर्हति

Viṣṇu dijo: «Oh venerable sabio Dadhīci, oh el mejor de los brāhmanas—firme e inquebrantable en la adoración de Bhava (el Señor Śiva)—te pido un solo don. Dígnate concedérmelo».

Verse 4

ब्रह्मोवाच । याचितो देवदेवेन दधीचश्शैवसत्तमः । क्षुवकार्यार्थिना शीघ्रं जगाद वचनं हरिम्

Brahmā dijo: Cuando Dadhīci, el más excelso de los śaivas, fue suplicado por el Dios de dioses, habló de inmediato a Hari (Viṣṇu), que había venido a pedir auxilio para la tarea presente.

Verse 5

दधीच उवाच । ज्ञातं तवेप्सितं विप्र क्षुवकार्यार्थमागतः । भगवान् विप्ररूपेण मायी त्वमसि वै हरिः

Dadhīca dijo: «Oh brahmán, he comprendido lo que deseas: has venido aquí por la tarea del barbero. En verdad, tú eres el propio Bhagavān Hari (Viṣṇu), el maravilloso señor de la māyā, aparecido en forma de brahmán».

Verse 6

भूतं भविष्यं देवेश वर्तमानं जनार्दन । ज्ञानं प्रसादाद्रुद्रस्य सदा त्रैकालिकं मम

Oh Señor de los dioses, oh Janārdana: por la gracia de Rudra, mi conocimiento es siempre triple en el tiempo; abarca el pasado, el futuro y el presente.

Verse 7

त्वां जानेहं हरिं विष्णुं द्विजत्वं त्यज सुव्रत । आराधितोऽसि भूपेन क्षुवेण खलबुद्धिना

«Yo sé que tú eres Hari—Viṣṇu. Oh hombre de nobles votos, abandona este disfraz de brāhmaṇa. Has sido propiciado y convocado por el rey Kṣuva, de mente perversa».

Verse 8

जाने तवैव भगवन् भक्तवत्सलतां हरे । छलं त्यज स्वरूपं हि स्वीकुरु स्मर शंकरम्

Oh Señor, oh Hari, conozco bien tu tierna compasión por tus devotos. Por ello, abandona este engaño; asume de veras tu propia forma y recuerda a Śaṅkara.

Verse 9

अस्ति चेत्कस्यचिद्भीतिर्भवार्चनरतस्य मे । वक्तुमर्हसि यत्नेन सत्यधारणपूर्वकम्

Si existe algún temor para mí—que me deleito en la adoración de Bhava (Śiva)—entonces debes decírmelo con esmero, asentando primero tus palabras en la verdad y la firmeza.

Verse 10

वदामि न मृषा क्वापि शिवस्मरणसक्तधीः । न बिभेमि जगत्यस्मिन्देवदैत्यादिकादपि

No digo falsedad en ningún momento. Con mi mente absorta en el recuerdo de Śiva, no temo en este mundo, ni siquiera a dioses, demonios y semejantes.

Verse 11

विष्णुरुवाच । भयं दधीच सर्वत्र नष्टं च तव सुव्रत । भवार्चनरतो यस्माद्भवान्सर्वज्ञ एव च

Dijo Viṣṇu: «Oh Dadhīca, varón de voto noble: tu temor ha sido disipado por doquier. Puesto que estás entregado al culto de Bhava (el Señor Śiva), eres en verdad omnisciente».

Verse 12

बिभेमीति सकृद्वक्तुमर्हसि त्वं नमस्तव । नियोगान्मम राजेन्द्र क्षुवात् प्रतिसहस्य च

«Basta con que digas una sola vez: “Tengo miedo” — me inclino ante ti. Oh rey de los señores, ello se debe a la misión que me ha sido encomendada, y también al estornudo y a la risa que surgieron.»

Verse 13

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वापि तद्वाक्यं विष्णोस्स तु महामुनिः । विहस्य निर्भयः प्राह दधीचश्शैवसत्तमः

Dijo Brahmā: Aun después de oír aquellas palabras de Viṣṇu, el gran sabio Dadhīca —el mejor entre los devotos de Śiva— rió y, sin temor, habló.

Verse 14

दधीच उवाच । न बिभेमि सदा क्वापि कुतश्चिदपि किंचन । प्रभावाद्देवदेवस्य शंभोस्साक्षात्पिनाकिनः

Dadhīca dijo: «Jamás temo nada—en ningún lugar, en ningún tiempo, ni de nadie—por el poder manifiesto de Śambhu, Dios de dioses, el mismo Pinākin, portador del arco Pināka.»

Verse 15

ब्रह्मोवाच । ततस्तस्य मुनेः श्रुत्वा वचनं कुपितो हरिः । चक्रमुद्यम्य संतस्थौ दिधक्षुमुनिसत्तमम्

Dijo Brahmā: Entonces, al oír las palabras de aquel sabio, Hari (Viṣṇu) se enfureció. Alzando su disco, quedó en pie, presto, con intención de abrasar al excelso muni.

Verse 16

अभवत्कुंठितं तत्र विप्रे चक्रं सुदारुणम् । प्रभावाच्च तदीशस्य नृपतेस्संनिधावपि

Oh brāhmana, allí incluso aquel disco sumamente feroz quedó embotado: tal era el poder avasallador de ese Señor, aun estando en la misma presencia del rey.

Verse 17

दृष्ट्वा तं कुंठितास्यं तच्चक्रं विष्णुं जगाद ह । दधीचस्सस्मितं साक्षात्सदसद्व्यक्ति कारणम्

Al ver a Viṣṇu con su disco y el rostro abatido por la frustración, el sabio Dadhīca—sonriendo—le habló. En verdad, Dadhīca era el instrumento manifiesto por el cual la Causa Suprema hace surgir tanto lo existente como lo no existente (lo visto y lo no visto).

Verse 18

दधीच उवाच । भगवन् भवता लब्धं पुरातीव सुदारुणम् । सुदर्शनमिति ख्यातं चक्रं विष्णोः प्रयत्नतः । भवस्य तच्छुभं चक्रं न जिघांसति मामिह

Dadhīci dijo: «Oh venerable, antaño obtuviste—con gran esfuerzo—el disco de Viṣṇu, temible en extremo, célebre como Sudarśana. Pero ese disco auspicioso, perteneciente a Bhava (el Señor Śiva), no me dará muerte aquí».

Verse 19

भगवानथ क्रुद्धोऽस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः । ब्रह्मास्त्राद्यैः शरैश्चास्त्रैः प्रयत्नं कर्तुमर्हसि

Entonces el Bienaventurado Hari, airado contra él, empleó sucesivamente todos los proyectiles divinos—comenzando por el Brahmāstra—junto con flechas a modo de armas, esforzándose con toda su fuerza por someterlo.

Verse 20

ब्रह्मोवाच । स तस्य वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा नि्र्वीर्य्यमानुषम् । ससर्जाथ क्रुधा तस्मै सर्वास्त्राणि क्रमाद्धरिः

Dijo Brahmā: Al oír sus palabras y ver a aquel hombre desprovisto de fuerza, Hari (Viṣṇu), airado, lanzó contra él, una tras otra, todas sus armas divinas.

Verse 21

चक्रुर्देवास्ततस्तस्य विष्णोस्साहाय्यमादरात् । द्विजेनैकेन संयोद्धुं प्रसृतस्य विबुद्धयः

Entonces los dioses, seres esclarecidos, solicitaron con reverencia la ayuda de Viṣṇu para enfrentar en batalla a aquel brāhmaṇa que había avanzado para combatir.

Verse 22

चिक्षिपुः स्वानि स्वान्याशु शस्त्राण्यस्त्राणि सर्वतः । दधीचोपरि वेगेन शक्राद्या हरिपाक्षिकाः

Entonces Śakra (Indra) y los demás dioses—alineados del lado de Hari—arrojaron con presteza sus propias armas y proyectiles desde todas direcciones, abalanzándose con ímpetu contra Dadhīci.

Verse 23

कुशमुष्टिमथादाय दधीचस्संस्मरन् शिवम् । ससर्ज सर्वदेवेभ्यो वज्रास्थि सर्वतो वशी

Entonces Dadhīca, tomando un puñado de hierba kuśa y recordando al Señor Śiva, el sabio dueño de sí mismo otorgó a todos los dioses sus propios huesos, aptos para convertirse en el vajra, el rayo.

Verse 24

शंकरस्य प्रभावात्तु कुशमुष्टिर्मुनेर्हि सा । दिव्यं त्रिशूलमभवत् कालाग्निसदृशं मुने

Mas, por el poder de Śaṅkara, aquella mano de hierba kuśa del muni se convirtió en un tridente celestial, ardiente como el fuego del Tiempo (kālāgni), oh sabio.

Verse 25

दग्धुं देवान् मतिं चक्रे सायुधं सशिखं च तत् । प्रज्वलत्सर्वतश्शैवं युगांताग्र्यधिकप्रभम्

Resolvió quemar a los dioses. Entonces aquel poder śaiva se tornó armado y con cresta de llamas, ardiendo por todas partes con un fulgor que superaba incluso al fuego más excelso del fin de la era.

Verse 26

नारायणेन्दुमुख्यैस्तु देवैः क्षिप्तानि यानि च । आयुधानि समस्तानि प्रणेमुस्त्रिशिखं च तत्

Entonces, todas las armas arrojadas por los dioses—encabezados por Nārāyaṇa e Indu—se inclinaron con reverencia; y también el emblema de tres puntas, el Triśikha, rindió homenaje.

Verse 27

देवाश्च दुद्रुवुस्सर्वे ध्वस्तवीर्या दिवौकसः । तस्थौ तत्र हरिर्भीतः केवलं मायिनां वरः

Todos los dioses—moradores del cielo, con su vigor hecho añicos—huyeron despavoridos. Allí, sólo Hari (Viṣṇu) permaneció en pie, temeroso, aunque es célebre como el más excelso entre quienes manejan la māyā.

Verse 28

ससर्ज भगवान् विष्णुः स्वदेहात्पुरुषोत्तमः । आत्मनस्सदृशान् दिव्यान् लक्षलक्षायुतान् गणान्

Entonces Bhagavān Viṣṇu, el Puruṣottama, emanó de su propio cuerpo vastas huestes de asistentes divinos—multitudes sobre multitudes—cada uno semejante a Él en forma y esplendor.

Verse 29

ते चापि युयुधुस्तत्र वीरा विष्णुगणास्ततः । मुनिनैकेन देवर्षे दधीचेन शिवात्मना

Allí también combatieron los héroes, los Viṣṇugaṇas. Pero fueron enfrentados por un solo sabio: el devarṣi Dadhīci, cuya propia esencia estaba establecida en Śiva.

Verse 30

ततो विष्णुगणान् तान्वै नियुध्य बहुशो रणे । ददाह सहसा सर्वान् दधी चश्शैव सत्तमः

Entonces, tras enfrentarse repetidas veces en batalla a aquellos séquitos de Viṣṇu, el más excelso entre los śaivas los abrasó de improviso a todos, reduciéndolos a cenizas.

Verse 31

ततस्तद्विस्मयाथाय दधीचेस्य मुनेर्हरिः । विश्वमूर्तिरभूच्छीघ्रं महामायाविशारदः

Entonces, para despertar el asombro en el sabio Dadhīci, Hari—diestro en los misterios de la Gran Māyā—tomó con presteza la forma del universo entero, manifestándose como Viśvarūpa.

Verse 32

तस्य देहे हरेः साक्षादपश्यद्द्विजसत्तमः । दधीचो देवतादीनां जीवानां च सहस्रकम्

En el propio cuerpo de Hari, el más excelso de los brāhmaṇas, Dadhīci, contempló directamente a Hari mismo, y vio también a mil seres vivientes, comenzando por los dioses.

Verse 33

भूतानां कोटयश्चैव गणानां कोटयस्तथा । अंडानां कोटयश्चैव विश्वमूतस्तनौ तदा

En aquel momento, dentro de su propio cuerpo había crores y crores de seres, crores y crores de gaṇas de Śiva, y crores y crores de huevos cósmicos (universos); en verdad, el universo entero estaba contenido en Él.

Verse 34

दृष्ट्वैतदखिलं तत्र च्यावनिस्सततं तदा । विष्णुमाह जगन्नाथं जगत्स्तु वमजं विभुम्

Al contemplar todo aquello, el sabio Cyāvana se dirigió sin cesar a Viṣṇu, Jagannātha, Señor del universo: el Poderoso, el No Nacido, el sutil fundamento en el que el mundo reposa.

Verse 35

दधीच उवाच । मायां त्यज महाबाहो प्रतिभासो विचारतः । विज्ञातानि सहस्राणि दुर्विज्ञेयानि माधव

Dadhīci dijo: «Oh de brazos poderosos, abandona la Māyā. Al indagar con discernimiento, el mundo se revela como mera apariencia. Oh Mādhava, aunque miles de cosas puedan ‘conocerse’, la verdad sutil sigue siendo difícil de conocer».

Verse 36

मयि पश्य जगत्सर्वं त्वया युक्तमतंद्रितः । ब्रह्माणं च तथा रुद्रं दिव्यां दृष्टिं ददामि ते

Únete a Mí y, sin negligencia, contempla el universo entero dentro de Mí. Te concedo la visión divina por la cual también percibirás a Brahmā y a Rudra.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा दर्शयामास स्वतनौ निखिलं मुनिः । ब्रह्मांडं च्यावनिश्शंभुतेजसा पूर्णदेहकः

Dijo Brahmā: Habiendo hablado así, el sabio reveló dentro de su propio cuerpo el cosmos entero. Y por el resplandor de Śambhu hizo moverse y desplazarse el Brahmāṇḍa (el huevo cósmico), pues su cuerpo había quedado pleno, colmado de ese poder divino.

Verse 38

ददाह विष्णुं देवेशं दधीचश्शैवसत्तमः । संस्मरञ् शंकरं चित्ते विहसन् विभयस्सुधीः

Dadhīca, el mejor de los śaivas, abrasó incluso a Viṣṇu, Señor de los dioses, mientras recordaba a Śaṅkara en su corazón; el sabio reía, totalmente sin temor.

Verse 39

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे विष्णुदधीचयुद्धवर्णनो नाम नवत्रिंशोऽध्यायः

Así concluye el trigésimo noveno capítulo, llamado «Descripción de la batalla entre Viṣṇu y Dadhīci», en la segunda sección del Śrī Śiva Mahāpurāṇa—dentro de la segunda (Rudra) Saṃhitā, en la segunda subdivisión conocida como Satī Khaṇḍa.

Verse 40

ब्रह्मोवाच । एतच्छुत्वा मुनेस्तस्य वचनं निर्भयस्तदा । शंभुतेजोमयं विष्णुश्चुकोपातीव तं मुनिम्

Brahmā dijo: Al oír las palabras de aquel sabio, Viṣṇu—entonces sin temor y colmado del ardiente esplendor de Śambhu (Śiva)—se enfureció en extremo contra el muni.

Verse 41

देवाश्च दुद्रुवुर्भूयो देवं नारायणं च तम् । योद्धुकामाश्च मुनिना दधीचेन प्रतापिना

Entonces los dioses volvieron a apresurarse hacia el Señor Nārāyaṇa, pues deseaban entablar batalla contra el poderoso sabio Dadhīci, que ardía con fuerza espiritual.

Verse 42

एतस्मिन्नंतरे तत्रागमन्मत्संगतः क्षुवः । अवारयंतं निश्चेष्टं पद्मयोनिं हरिं सुरान्

Entretanto, en ese mismo instante llegó allí Kṣuva, que estaba en mi compañía. Él los contuvo: al Brahmā nacido del loto, a Hari (Viṣṇu) y a los dioses, que habían quedado inmóviles e impotentes.

Verse 43

निशम्य वचनं मे हि ब्राह्मणो न विनिर्जितः । जगाम निकटं तस्य प्रणनाम मुनिं हरिः

Al oír mis palabras, aquel brāhmaṇa no fue vencido por el orgullo ni por la agitación. Entonces Hari se acercó y se postró reverentemente ante el sabio.

Verse 44

क्षुवो दीनतरो भूत्वा गत्वा तत्र मुनीश्वरम् । दधीचमभिवाद्यैव प्रार्थयामास विक्लवः

Kṣuva, volviéndose aún más afligido, fue allí ante el señor de los sabios. Habiéndose inclinado de inmediato ante Dadhīci, comenzó a suplicarle, tembloroso y ansioso.

Verse 45

क्षुव उवाच । प्रसीद मुनिशार्दूल शिवभक्तशिरोमणे । प्रसीद परमेशान दुर्लक्ष्ये दुर्जनैस्सह

Dijo Kṣuva: «Sé propicio, oh tigre entre los sabios, oh joya cimera entre los devotos de Śiva. Sé propicio, oh Parameśāna, Señor Supremo, difícil de percibir incluso en medio de la compañía de los malvados».

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राज्ञस्सुरगणस्य हि । अनुजग्राह तं विप्रो दधीचस्तपसां निधिः

Brahmā dijo: Al oír las palabras de aquel rey, señor de las huestes de los dioses, el sabio brāhmana Dadhīca—tesoro inagotable de austeridad—le otorgó su favor y asintió con gracia.

Verse 47

अथ दृष्ट्वा रमेशादीन् क्रोधविह्वलितो मुनिः । हृदि स्मृत्वा शिवं विष्णुं शशाप च सुरानपि

Luego, al ver a Rameśa y a los demás, el sabio, turbado por la ira, recordó en su corazón a Śiva y a Viṣṇu, y aun así pronunció una maldición contra los dioses.

Verse 48

दधीच उवाच । रुद्रकोपाग्निना देवास्सदेवेंद्रा मुनीश्वराः । ध्वस्ता भवंतु देवेन विष्णुना च समं गणैः

Dadhīca dijo: «Que los dioses, junto con Indra y los grandes sabios, sean consumidos por el fuego nacido de la ira de Rudra; y que también Viṣṇu, con sus huestes asistentes, sea destruido por completo».

Verse 49

ब्रह्मोवाच । एवं शप्त्वा सुरान् प्रेक्ष्य क्षुवमाह ततो मुनिः । देवैश्च पूज्यो राजेन्द्र नृपैश्चैव द्विजोत्तमः

Dijo Brahmā: Habiendo así maldecido a los dioses y mirándolos, el sabio habló entonces a Kṣuva: «Oh el mejor de los reyes, este Brāhmaṇa excelso es en verdad digno de veneración: por los dioses y también por los reyes».

Verse 50

ब्राह्मणा एव राजेन्द्र बलिनः प्रभविष्णवः । इत्युक्त्वा स स्फुट विप्रः प्रविवेश निजाश्रमम्

«Oh rey, son en verdad los Brāhmaṇas quienes poseen la fuerza auténtica y la capacidad de consumar grandes fines.» Dicho esto con claridad, aquel Brāhmaṇa entró en su propio āśrama.

Verse 51

दधीचमभिवंद्यैव क्षुवो निजगृहं गतः । विष्णुर्जगाम स्वं लोकं सुरैस्सह यथागतम्

Tras rendir la debida reverencia a Dadhīci, Kṣu regresó a su propia morada. Viṣṇu también partió hacia su reino divino, acompañado por los dioses, tal como habían venido.

Verse 52

तदेवं तीर्थमभवत् स्थानेश्वर इति स्मृतम् । स्थानेश्वरमनुप्राप्य शिवसायुज्यमाप्नुयात्

Así, aquel vado sagrado llegó a ser célebre con el nombre de «Sthāneśvara». Quien alcanza Sthāneśvara obtiene sāyujya: la unión con el Señor Śiva.

Verse 53

कथितस्तव संक्षेपाद्वादः क्षुवदधीचयोः । नृपाप्तशापयोस्तात ब्रह्मविष्ण्वोः शिवं विना

Oh amado, te he referido brevemente la disputa entre Kṣuvada y Dadhīca, y también la maldición del rey que recayó sobre Brahmā y Viṣṇu, mostrando que, aparte de Śiva, no hay refugio ni resolución última.

Verse 54

य इदं कीत्तयेन्नित्यं वादं क्षुवदधीचयोः । जित्वापमृत्युं देहान्ते ब्रह्मलोकं प्रयाति सः

Quien recita siempre este relato del debate entre Kṣuva y Dadhīca vence la muerte prematura; y al término de la vida del cuerpo, alcanza Brahmaloka.

Verse 55

रणे यः कीर्तयित्वेदं प्रविशेत्तस्य सर्वदा । मृत्युभीतिभवेन्नैव विजयी च भविष्यति

Quien, tras recitar esto, entra en el campo de batalla, jamás será presa del temor a la muerte en ningún momento, y será victorioso.