Prakarana 3
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
La disposición de rasa del Laṅkā Kāṇḍa se sitúa principalmente en la confluencia de vīra-rasa y raudra-rasa, pero Tulsīdās no deja que se vuelva mera epopeya bélica: es también una poética de dharma-nīti y de la intrepidez que nace de la bhakti. En este tramo, la palabra de embajador de Aṅgada intenta quebrar el orgullo de Rāvaṇa mediante vinaya-nīti: desde el lenguaje de śaraṇāgati como “dasana gahahu tṛna” hasta el recuerdo del Pranatapāla (Protector de los rendidos). Rāvaṇa, en respuesta, se desborda en jactancia de fuerza, linaje, tapas, culto a Śiva y conquista del mundo: ésa es la psicología de lo raudra. La réplica de Aṅgada, proclamando la Rāma-bhakti como el supremo beneficio, desenmascara el falso esplendor del ego. Así, el Laṅkā Kāṇḍa es, en el sopāna del Manas, la etapa en que se consume el último “derecho” de la ahaṅ-Lāṅkā y se prueba la inevitabilidad de la entrega a Dios.
Verses
Chaupai 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
kaha dasakaṁṭha kavana taiṁ baṁdara |maiṁ raghubīra dūta dasakaṁdhara ||
mama janakahi tohi rahī mitāī |tava hita kārana āyaũ bhāī ||
uttama kula pulasti kara nātī |siva biraṁci pūjehu bahu bhā̃tī ||
bara pāyahu kīnhehu saba kājā |jītehu lokapāla saba rājā ||
nṛpa abhimāna moha basa kiṁbā |hari ānihu sītā jagadaṁbā ||
aba subha kahā sunahu tumha morā |saba aparādha chamihi prabhu torā ||
dasana gahahu tṛna kaṁṭha kuṭhārī |parijana sahita saṁga nija nārī ||
sādara janakasutā kari āgeṁ |ehi bidhi calahu sakala bhaya tyāgeṁ ||
El decacuello Ravana dijo: «¿Quién eres tú, mono?» «Soy el emisario de Rama, el héroe de los Raghus, oh Decacabeza.» «Hubo amistad entre mi padre y tú, y por tu bien he venido, hermano.» «Eres de noble linaje, nieto de Pulastya, y adoraste a Shiva y a Brahma de muchas maneras.» «Obtuviste bendiciones y realizaste todas tus empresas; conquistaste a los guardianes de los mundos y a todos los reyes.» «Ya fuera por el orgullo del poder real o por la ilusión, trajiste a Sita, la madre del mundo.» «Ahora escucha mi consejo saludable: el Señor perdonará todas tus ofensas.» «Toma hierba entre los dientes y un hacha en el cuello, y ve con tu familia y tus propias esposas.» «Colocando a la hija de Janaka respetuosamente al frente, ve de esta manera, abandonando todo miedo.»
Doha 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
pranatapāla raghubaṁsamani trāhi trāhi aba mohi |ārata girā sunata prabhu abhaya karaigo tohi ||20||
Oh Protector de los humildes, oh Joya de la dinastía Raghu, ¡sálvame, sálvame ahora! Al escuchar el clamor angustiado, el Señor te concederá la ausencia de miedo.
Chaupai 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
re kapipota bolu saṁbhārī |mūṛha na jānehi mohi surārī ||
kahu nija nāma janaka kara bhāī |kehi nāteṁ māniai mitāī ||
aṁgada nāma bāli kara beṭā |tāsoṁ kabahũ bhaī hī bheṭā ||
aṁgada bacana sunata sakucānā |rahā bāli bānara maiṁ jānā ||
aṁgada tahīṁ bāli kara bālaka |upajehu baṁsa anala kula ghālaka ||
garbha na gayahu byartha tumha jāyahu |nija mukha tāpasa dūta kahāyahu ||
aba kahu kusala bāli kahã ahaī |bihãsi bacana taba aṁgada kahaī ||
dina dasa gaẽ bāli pahiṁ jāī |būjhehu kusala sakhā ura lāī ||
rāma birodha kusala jasi hoī |so saba tohi sunāihi soī ||
sunu saṭha bheda hoi mana tākeṁ |śrīraghubīra hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
«¡Eh, joven mono, cuida lo que dices! Necio, ¿no me conoces, el enemigo de los dioses?» «Dime tu propio nombre y el de tu padre, amigo. ¿Por qué relación puede admitirse esta amistad?» «Mi nombre es Angada, hijo de Bali. ¿Le has encontrado alguna vez?» Al oír las palabras de Angada, Ravana quedó avergonzado. «Hubo un Bali, lo sé, entre los monos.» «¿Eres ese Angada, el hijo de Bali? Has nacido como fuego para tu linaje, destructor de tu familia.» «No pasaste por el vientre en vano, pero tu nacimiento se desperdicia, pues con tu propia boca te has llamado el emisario de un asceta.» «Ahora dime, ¿está bien Bali?» Entonces Angada respondió con una risa. «Cuando hayan pasado diez días, ve a Bali, abraza a tu amigo y pregúntale por su bienestar.» «Él mismo te contará todo sobre la clase de bienestar que proviene de oponerse a Rama.» «Escucha, necio: la división surge en la mente de aquel en cuyo corazón no mora Sri Raghuvira.»
Doha 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
hama kula ghālaka satya tumha kula pālaka dasasīsa |aṁdhau badhira na asa kahahiṁ nayana kāna tava bīsa ||21||
Nosotros somos destructores de nuestro linaje, tú eres verdadero; tú eres el protector de tu linaje, oh Dashashisha. Los ciegos y los sordos no hablan así; tus veinte ojos y oídos son testigos.
Chaupai 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
siva biraṁci sura muni samudāī |cāhata jāsu carana sevakāī ||
tāsu dūta hoi hama kula borā |aisihũ mati ura bihara na torā ||
suni kaṭhora bānī kapi kerī |kahata dasānana nayana tarerī ||
khala tava kaṭhina bacana saba sahaū̃ |nīti dharma maiṁ jānata ahaū̃ ||
kaha kapi dharmasīlatā torī |hamahũ sunī kṛta para triya corī ||
dekhī nayana dūta rakhavārī |būṛi na marahu dharma bratadhārī ||
kāna nāka binu bhagini nihārī |chamā kīnhi tumha dharma bicārī ||
dharmasīlatā tava jaga jāgī |pāvā darasu hamahũ baṛabhāgī ||
Shiva, Brahma, los dioses y las huestes de sabios todos anhelan el servicio de sus pies. Al convertirme en su enviado he hundido el honor de mi familia. Con tal pensamiento en tu mente, tu corazón no se rompe en pedazos. Al oír las duras palabras del mono, Ravana habló, mirando con ojos desorbitados. Perverso, soporto todas tus palabras duras, pues conozco los caminos de la política y la rectitud. El mono dijo: Tu rectitud es bien conocida; yo también he oído de ella, cómo robaste la esposa de otro. Habiendo visto con tus propios ojos al enviado y a su guardia, no te ahogaste y moriste, oh guardián de los votos de rectitud. Al ver a tu hermana sin orejas ni nariz, lo perdonaste, tras sopesar el asunto a la luz de la rectitud. Tu naturaleza recta es famosa en todo el mundo. Yo también soy muy afortunado de haber obtenido una visión de ti.
Doha 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
jani jalpasi jaṛa jaṁtu kapi saṭha biloku mama bāhu |lokapāla bala bipula sasi grasana hetu saba rāhu ||22(ka)||
puni nabha sara mama kara nikara kamalanhi para kari bāsa |sobhata bhayau marāla iva saṁbhu sahita kailāsa ||22(kha)||
No balbucees, bruto estúpido, mono, necio; mira mis brazos. Todos son como Rahu, empeñados en tragar la luna de la inmensa fuerza de los Guardianes de los mundos. Luego, en el lago celeste de mis manos, morando sobre los lotos de mis dedos, Shambhu con su Kailasa resplandeció como un cisne.
Chaupai 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
tumhare kaṭaka mājha sunu aṁgada |mo sana bhirihi kavana jodhā bada ||
tava prabhu nāri birahã balahīnā |anuja tāsu dukha dukhī malīnā ||
tumha sugrīva kūladruma doū |anuja hamāra bhīru ati soū ||
jāmavaṁta maṁtrī ati būṛhā |so ki hoi aba samarārūṛhā ||
silpi karma jānahiṁ nala nīlā |hai kapi eka mahā balasīlā ||
āvā prathama nagaru jeṁhiṁ jārā |sunata bacana kaha bālikumārā ||
satya bacana kahu nisicara nāhā |sā̃cehũ kīsa kīnha pura dāhā ||
rāvana nagara alpa kapi dahaī |suni asa bacana satya ko kahaī ||
jo ati subhaṭa sarāhehu rāvana |so sugrīva kera laghu dhāvana ||
calai bahuta so bīra na hoī |paṭhavā khabari lena hama soī ||
Escucha, Angada: en tu ejército, dime, ¿qué guerrero se atreverá a luchar conmigo? Tu señor está debilitado por la separación de su esposa, y su hermano menor, afligido por su dolor, está abatido y desalentado. Tú y Sugriva son ambos árboles que socavan la orilla, la ruina de vuestra propia casa; y mi hermano también es sumamente cobarde. Jambavan, vuestro consejero, es extremadamente viejo; ¿cómo puede ahora montar para la batalla? Nala y Nila solo conocen el oficio de constructores. Hay un mono, ciertamente, de gran fortaleza. Él es el que vino primero y quemó la ciudad. Al oír estas palabras, el hijo de Bali respondió: "Di la verdad, señor de los demonios: ¿un mono realmente incendió tu ciudad? ¡Un simple mono quema la ciudad de Ravana! Al oír tal afirmación, ¿quién la llamaría verdad? Aquel a quien tú, Ravana, alabas como tan gran guerrero es solo un humilde mensajero de Sugriva. Él corre mucho, pero no es un héroe. Lo enviamos solo para traer noticias."
Doha 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
satya nagaru kapi jāreu binu prabhu āyasu pāi |phiri na gayau sugrīva pahiṁ tehiṁ bhaya rahā lukāi ||23(ka)||
satya kahahi dasakaṁṭha saba mohi na suni kachu koha |kou na hamāreṁ kaṭaka asa to sana larata jo soha ||23(kha)||
prīti birodha samāna sana karia nīti asi āhi |jauṁ mṛgapati badha meṛukanhi bhala ki kahai kou tāhi ||23(ga)||
jadyapi laghutā rāma kahũ tohi badheṁ baṛa doṣa |tadapi kaṭhina dasakaṁṭha sunu chatra jāti kara roṣa ||23(gha)||
bakra ukti dhanu bacana sara hṛdaya daheu ripu kīsa |pratiuttara saṛasinha manahũ kāṛhata bhaṭa dasasīsa ||23(ṅa)||
hãsi boleu dasamauli taba kapi kara baṛa guna eka |jo pratipālai tāsu hita karai upāya aneka ||23(cha)||
Es cierto que el mono quemó la ciudad sin recibir orden alguna de su señor. Por eso no volvió ante Sugriva, sino que permaneció oculto por miedo. "Diez cabezas, todo lo que dices es verdad, y al oírlo no siento enojo alguno. No hay nadie en nuestro ejército que pudiera luchar contra ti y quedar bien haciéndolo." "Esta es la regla de conducta: que la amistad y la enemistad sean con el igual. Si un león mata ranas, ¿alguien llamaría eso una noble hazaña?" "Aunque sería una mengua para Rama, y una gran falta, matarte, con todo, escucha, diez cuellos: la ira de la casta guerrera es difícil de soportar." El mono, su enemigo, abrasó su corazón con flechas de palabras lanzadas desde el arco del habla retorcida; y Ravana, el guerrero de diez cabezas, extrajo su respuesta como si con pinzas. Entonces el Ravana de diez cabezas rio y dijo: "Un mono tiene una gran virtud: ideará muchos medios para el bien de quien lo alimenta y lo mantiene."
Chaupai 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
dhanya kīsa jo nija prabhu kājā |jahã tahã nācai parihari lājā ||
nāci kūdi kari loga rijhāī |pati hita karai dharma nipunāī ||
aṁgada svāmibhakta tava jātī |prabhu guna kasa na kahasi ehi bhā̃tī ||
maiṁ guna gāhaka parama sujānā |tava kaṭu raṭani karaũ nahiṁ kānā ||
kaha kapi tava guna gāhakatāī |satya pavanasuta mohi sunāī ||
bana bidhaṁsi suta badhi pura jārā |tadapi na tehiṁ kachu kṛta apakārā ||
soi bicāri tava prakṛti suhāī |dasakaṁdhara maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī ||
dekheũ āi jo kachu kapi bhāṣā |tumhareṁ lāja na roṣa na mākhā ||
jauṁ asi mati pitu khāe kīsā |kahi asa bacana hãsā dasasīsā ||
pitahi khāi khāteũ puni tohī |abahīṁ samujhi parā kachu mohī ||
bāli bimala jasa bhājana jānī |hataũ na tohi adhama abhimānī ||
kahu rāvana rāvana jaga kete |maiṁ nija śravana sune sunu jete ||
balihi jitana eka gayau patālā |rākheu bā̃dhi sisunha hayasālā ||
khelahiṁ bālaka mārahiṁ jāī |dayā lāgi bali dīnha choṛāī ||
eka bahori sahasabhuja dekhā |dhāi dharā jimi jaṁtu biseṣā ||
kautuka lāgi bhavana lai āvā |so pulasti muni jāi choṛāvā ||
Dichoso el mono que, por la obra de su propio señor, abandona toda vergüenza y danza de aquí para allá. Danzando y saltando, divierte a la gente, y con gran destreza en su deber sirve el bien de su señor. Angada, toda tu raza es devota de su señor; ¿cómo no ibas a hablar de las virtudes de tu señor de este modo? Yo soy un juez sumamente perspicaz del mérito, y no hago caso de tus amargas diatribas. El mono dijo: "El Hijo del Viento me contó con verdad cuánto aprecias tú el mérito. Él devastó tus arboledas, mató a tu hijo y quemó tu ciudad, y aun así no le hiciste ningún daño. Considerando esa naturaleza tan bondadosa tuya, oh Diez Cuellos, me he atrevido a hablar así. Ahora que he venido, veo que diga lo que diga un mono, no sientes ni vergüenza, ni ira, ni resentimiento. "Siendo así tu ingenio, mono, ¡no es de extrañar que te comieras a tu padre!" Diciendo estas palabras, el Diez Cabezas se rio. Angada respondió: "Tras devorar a mi padre, te habría devorado a ti también, si algo no me hubiera venido a la mente ahora mismo. Pues te considero un recipiente de la inmaculada gloria de Bali, no te mato, vil y arrogante. Dime, Ravana, ¿cuántos Ravanas hay en el mundo? O escucha mientras yo te hablo de cuantos he oído con mis propios oídos. Uno bajó al inframundo para conquistar al rey Bali, y los niños lo ataron y lo tuvieron en el establo. Los niños jugaban con él e iban a golpearlo, hasta que Bali se compadeció de él y lo hizo soltar. A otro lo vio Sahasrabahu, que corrió y lo atrapó como si fuera una criatura singular. Lo llevó a casa como curiosidad, y el sabio Pulastya fue y consiguió que lo soltaran.
Doha 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
eka kahata mohi sakuca ati rahā bāli kī kā̃kha |inha mahũ rāvana taiṁ kavana satya badahi taji mākha ||24||
Había uno más del que me da gran vergüenza hablar: permaneció bajo la axila de Bali. Entre todos estos Ravana, ¿cuál eres tú? Deja tu ira y dime la verdad.
Chaupai 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
sunu saṭha soi rāvana balasīlā |haragiri jāna jāsu bhuja līlā ||
jāna umāpati jāsu surāī |pūjeũ jehi sira sumana caṛhāī ||
sira saroja nija karanhi utārī |pūjeũ amita bāra tripurārī ||
bhuja bikrama jānahiṁ digapālā |saṭha ajahū̃ jinha keṁ ura sālā ||
jānahiṁ diggaja ura kaṭhināī |jaba jaba bhiraũ jāi bariāī ||
jinha ke dasana karāla na phūṭe |ura lāgata mūlaka iva ṭūṭe ||
jāsu calata ḍolati imi dharanī |caṛhata matta gaja jimi laghu taranī ||
soi rāvana jaga bidita pratāpī |sunehi na śravana alīka pralāpī ||
Escucha, necio: yo soy ese mismo Ravana, poderoso en fuerza, cuyo juego de armas conoce la montaña de Shiva. El Señor de Uma conoce mi valentía, a quien adoré ofreciendo mis cabezas como flores. Arrancando mis cabezas como lotos con mis propias manos, adoré al Enemigo de Tripura incontables veces. Los guardianes de las direcciones conocen el poder de mis brazos, necio, aquellos en cuyo corazón el dolor aún persiste hoy. Los elefantes de las direcciones conocen la dureza de mi pecho, cuantas veces fui y me enfrenté a ellos por la fuerza. Sus colmillos temibles no perforaron mi pecho, sino que se quebraron como rábanos al golpearlo. Cuando camino, la tierra tiembla así, como una pequeña barca se balancea cuando un elefante enfurecido sube en ella. Ese mismo Ravana, célebre en el mundo por su majestad. ¿No lo has oído con tus oídos, falso charlatán?
Doha 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
tehi rāvana kahã laghu kahasi nara kara karasi bakhāna |re kapi barbara kharba khala aba jānā tava gyāna ||25||
A ese mismo Ravana llamas pequeño, mientras alabas a un simple hombre. Oh mono, bárbaro, enano miserable, canalla, ahora he medido tu sabiduría.
Chaupai 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
suni aṁgada sakopa kaha bānī |bolu sãbhāri adhama abhimānī ||
sahasabāhu bhuja gahana apārā |dahana anala sama jāsu kuṭhārā ||
jāsu parasu sāgara khara dhārā |būṛe nṛpa aganita bahu bārā ||
tāsu garba jehi dekhata bhāgā |so nara kyoṁ dasasīsa abhāgā ||
rāma manuja kasa re saṭha baṁgā |dhanvī kāmu nadī puni gaṁgā ||
pasu suradhenu kalpataru rūkhā |anna dāna aru rasa pīyūṣā ||
bainateya khaga ahi sahasānana |ciṁtāmani puni upala dasānana ||
sunu matimaṁda loka baikuṁṭhā |lābha ki raghupati bhagati akuṁṭhā ||
Al oír esto, Angada respondió con ira: «Mide tus palabras, vil y arrogante malvado. Los mil brazos de Sahasrabahu eran un bosque vasto e impenetrable, y el hacha de aquel de quien hablo era como un fuego para reducirlo a cenizas. Su hacha era un océano de corriente feroz y afilada, en el que innumerables reyes se hundieron una y otra vez. El orgullo de ese mismo Parashurama huyó al ver a Rama. ¿Cómo puede tal ser un simple hombre, desafortunado Ravana? ¿Cómo puede Rama ser un hombre, necio, miserable rebelde? ¿Acaso Kama es solo un arquero, y el Ganges solo un río? ¿Es la vaca divina Surabhi solo un animal, y el árbol de los deseos solo un árbol? ¿Es la caridad solo un don de grano, y el néctar solo un jugo? ¿Es Garuda solo un pájaro, y Shesha, el de mil cabezas, solo una serpiente? ¿Es la joya que cumple deseos, Ravana, solo una piedra? Escucha, mente torpe: ¿es Vaikuntha solo un mundo entre otros, y la devoción al Señor de los Raghus solo un beneficio ordinario?»
Doha 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
sena sahita taba māna mathi bana ujāri pura jāri |kasa re saṭha hanumāna kapi gayau jo tava suta māri ||26||
Dime, necio: ¿cómo fue que el mono Hanuman, tras humillar tu orgullo junto con tu ejército, devastar tu jardín y quemar tu ciudad, se marchó ileso tras matar a tu hijo?
Chaupai 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
sunu rāvana parihari caturāī |bhajasi na kṛpāsiṁdhu raghurāī ||
jau khala bhaesi rāma kara drohī |brahma rudra saka rākhi na tohī ||
mūṛha bṛthā jani mārasi gālā |rāma bayara asa hoihi hālā ||
tava sira nikara kapinha ke āgeṁ |parihahiṁ dharani rāma sara lāgeṁ ||
te tava sira kaṁduka sama nānā |khelahahiṁ bhālu kīsa caugānā ||
jabahiṁ samara kopahi raghunāyaka |chuṭihahiṁ ati karāla bahu sāyaka ||
taba ki calihi asa gāla tumhārā |asa bicāri bhaju rāma udārā ||
sunata bacana rāvana parajarā |jarata mahānala janu ghṛta parā ||
Escucha, Ravana: abandona tu astucia. ¿Por qué no adoras a Rama, el Señor de los Raghus, océano de compasión? Si tú, malvado, te has vuelto enemigo de Rama, entonces ni Brahma ni Rudra podrán protegerte. Necio, no te jactes en vano. La enemistad con Rama acabará en semejante desgracia. Tu montón de cabezas, herido por las flechas de Rama, caerá al suelo ante los monos. Esas tus muchas cabezas, como pelotas, los osos y los monos usarán para jugar como en un juego de polo. Cuando el Señor de los Raghus se encolerice en la batalla, se soltarán muchísimas flechas terribles. ¿Acaso resistirá entonces semejante jactancia tuya? Considerando esto, adora al generoso Rama. Al oír estas palabras, Ravana quedó envuelto en llamas, como si ghee hubiera caído sobre un gran fuego ardiente.
Doha 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
kuṁbhakarana asa baṁdhu mama suta prasiddha sakrāri |mora parākrama nahiṁ sunehi jiteũ carācara jhāri ||27||
Un hermano como Kumbhakarna, y un hijo célebre como enemigo de Indra: ¿no habéis oído hablar de mi proeza, con la que barrí y conquisté todo el mundo, lo móvil y lo inmóvil?
Chaupai 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
saṭha sākhāmṛga jori sahāī |bā̃dhā siṁdhu ihai prabhutāī ||
nāghahiṁ khaga aneka bārīsā |sūra na hohiṁ te sunu saba kīsā ||
mama bhuja sāgara bala jala pūrā |jahã būṛe bahu sura nara sūrā ||
bīsa payodhi agādha apārā |ko asa bīra jo pāihi pārā ||
digapālanha maiṁ nīra bharāvā |bhūpa sujasa khala mohi sunāvā ||
jauṁ pai samara subhaṭa tava nāthā |puni puni kahasi jāsu guna gāthā ||
tau basīṭha paṭhavata kehi kājā |ripu sana prīti karata nahiṁ lājā ||
haragiri mathana nirakhu mama bāhū |puni saṭha kapi nija prabhuhi sarāhū ||
Necio, reuniendo monos como ayudantes, ha atado el mar; esa es toda su grandeza. Muchas aves cruzan el océano, pero escucha, oh mono, ellas no son héroes por eso. Mis brazos son un océano lleno del agua de la fuerza, en el que muchos dioses, hombres y héroes se han hundido. Mis veinte brazos son veinte mares insondables e ilimitados. ¿Qué héroe hay que pueda alcanzar su otra orilla? Hice que los guardianes de las direcciones me sacaran agua. Sin embargo, malvado, has venido a mí cantando las alabanzas de un mero rey. Si tu señor es verdaderamente un guerrero poderoso en la batalla, cuya gesta de virtudes relatas una y otra vez, entonces ¿por qué envía un emisario? ¿No siente vergüenza al buscar la amistad de un enemigo? Mira mis brazos, capaces de batir Kailasa, la montaña de Shiva. Luego, necio mono, sigue alabando a tu señor.
Doha 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
sūra kavana rāvana sarisa svakara kāṭi jehiṁ sīsa |hune anala ati haraṣa bahu bāra sākhi gaurīsa ||28||
¿Qué héroe hay igual a Ravana, que cortó sus propias cabezas con sus propias manos y, con gran alegría, las ofreció una y otra vez al fuego? Shiva, el señor de Gauri, es testigo de ello.
Chaupai 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
jarata bilokeũ jabahiṁ kapālā |bidhi ke likhe aṁka nija bhālā ||
nara keṁ kara āpana badha bā̃cī |haseũ jāni bidhi girā asā̃cī ||
sou mana samujhi trāsa nahiṁ moreṁ |likhā biraṁci jaraṭha mati bhoreṁ ||
āna bīra bala saṭha mama āgeṁ |puni puni kahasi lāja pati tyāge ||
kaha aṁgada salajja jaga māhīṁ |rāvana tohi samāna kou nāhīṁ ||
lājavaṁta tava sahaja subhāū |nija mukha nija guna kahasi na kāū ||
sira aru saila kathā cita rahī |tāte bāra bīsa taiṁ kahī ||
so bhujabala rākheu ura ghālī |jītehu sahasabāhu bali bālī ||
sunu matimaṁda dehi aba pūrā |kāṭeṁ sīsa ki hoia sūrā ||
iṁdrajāli kahu kahia na bīrā |kāṭai nija kara sakala sarīrā ||
Cuando vi las calaveras ardiendo, vi las marcas que el Creador había escrito en mi frente. Leí que mi muerte estaba reservada a manos de un hombre, y sabiendo que la palabra del Creador era falsa, me reí. Pensando en eso en mi mente, no tengo miedo; Brahma debió escribirlo cuando su mente estaba ofuscada por la vejez. Necio, ante mí sigues alabando la fuerza de otros guerreros, una y otra vez, habiendo abandonado toda vergüenza. Angada dijo: «No hay nadie en el mundo tan lleno de vergüenza como tú, Ravana». Tu modestia es tu propia naturaleza; nunca hablas de tus propias cualidades con tu propia boca. El relato de tus cabezas y de la montaña permanece en tu mente, y por eso lo has contado veinte veces. Guarda esa fuerza de brazo enterrada en tu corazón, con la que conquistaste a Sahasrabahu, Bali y Bali. Escucha, oh mente torpe, termina el asunto ahora: ¿se vuelve uno héroe cortándose la cabeza? Dime, ¿un ilusionista no es llamado héroe, que corta todo su cuerpo en pedazos con sus propias manos?
Doha 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
jarahiṁ pataṁga moha basa bhāra bahahiṁ khara bṛṁda |te nahiṁ sūra kahāvahiṁ samujhi dekhu matimaṁda ||29||
Las polillas se queman bajo el hechizo de la infatuación, y las manadas de asnos llevan pesadas cargas sobre sus lomos, pero no por ello son llamadas héroes. Reflexiona sobre esto y comprende, oh necio de mente embotada.
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
