Shloka 112

अतिकायवधः

The Slaying of Atikāya

Devanagari script

तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम्बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।।।

Transliteration

taṁ bhūmau nipatitaṁ dṛṣṭvā vikṣipta-bhūṣaṇam babhūvur vyathitāḥ sarve hata-śeṣā niśācarāḥ ||

Translation

Al verlo caído en tierra, con las joyas esparcidas, todos los rākṣasas que quedaban se estremecieron de aflicción.

Word by Word

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: tad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्; pronoun ‘him’

• भूमौ: on the ground
• भूमौ: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: bhūmi (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः (अधिकरण), एकवचनम्; locative ‘on the ground’

• निपतितम्: fallen
• निपतितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: ni-pat (धातु) + nipatita (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्तः; पुंलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; ‘fallen’ qualifying तम्

• दृष्ट्वा: having seen
• दृष्ट्वा: Hetu/Prayojana (हेतु/प्रयोजन)
• Type: Indeclinable
• Root: dṛś (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (त्वान्त), पूर्वकालः; gerund ‘having seen’

• विक्षिप्तभूषणम्: with scattered ornaments
• विक्षिप्तभूषणम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: vikṣipta (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; vi-kṣip धातु) + bhūṣaṇa (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (कर्मधारय-प्रायः: ‘विक्षिप्तं भूषणं यस्य/यत्र’); नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया, एकवचनम्; ‘with ornaments scattered’ qualifying तम्

• बभूवुः: became / were
• बभूवुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: bhū (धातु)
• Form: लिट्-लकारः (परिपूर्णभूत/Perfect), प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; ‘they became/were’

• व्यथिताः: distressed
• व्यथिताः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: vyathita (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; vyath धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त; पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; predicate adjective with बभूवुः

• सर्वे: all
• सर्वे: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: sarva (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; ‘all’ qualifying निशाचराः

• हतशेषाः: the remaining survivors
• हतशेषाः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: hata (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त; han धातु) + śeṣa (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘हतानां शेषाः’); पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्; ‘the survivors (left after being slain)’ qualifying निशाचराः

• निशाचराः: night-rangers (Rakshasas)
• निशाचराः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: niśā-cara (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (सप्तमी-तत्पुरुष: ‘निशायां चरन्ति’); पुंलिङ्गे, प्रथमा, बहुवचनम्

Context

All the Rakshasas who escaped from killing, felt distressed seeing the king and his ornaments scattered on the ground.

Characters & Entities

• Atikāya
• Niśācaras (Rākṣasas)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Adharma brings collective destabilization: when a wrongful cause loses its champion, fear and disarray spread among its followers.

What is the narrative situation?

Atikāya’s fall demoralizes the remaining rākṣasa troops, who react with visible distress.

Which character virtue is emphasized?

Indirectly, Lakṣmaṇa’s decisive victory is shown to have strategic impact beyond the individual duel.