Sarga 3

Verse 1

श्रुत्वा वस्तु समग्रं तद्धर्मात्मा धर्मसंहितम् ।व्यक्तमन्वेषते भूयो यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।।।।

Habiendo oído del sabio el relato entero, tejido con el Dharma, el justo Vālmīki buscó saber aún con mayor claridad el curso detallado de la vida de Rāma.

Verse 2

उपस्पृश्योदकं सम्यग्मुनिस्स्थित्वा कृताञ्जलि: ।प्राचीनाग्रेषु दर्भेषु धर्मेणान्वेषते गतिम् ।।।।

Tras sorber debidamente el agua purificadora, el muni se sentó sobre hierba kuśa con las puntas orientadas al oriente; con las palmas unidas, buscó—por el dharma nacido del tapas—el verdadero curso de la antigua historia de Rāma.

Verse 3

रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च ।सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।।।हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् ।तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।।।

Por la potencia nacida de su dharma y de su austeridad, el sabio contempló con claridad—tal como ocurrió en verdad—a Rāma, a Lakṣmaṇa y a Sītā; al rey Daśaratha con sus reinas y con todo su reino; y cuanto allí sucedió: el curso de los hechos, sus esfuerzos, e incluso sus risas y sus palabras.

Verse 4

रामलक्ष्मणसीताभी राज्ञा दशरथेन च । सभार्येण सराष्ट्रेण यत्प्राप्तं तत्र तत्त्वत: ।।1.3.3।। हसितं भाषितं चैव गतिर्या यच्च चेष्टितम् । तत्सर्वं धर्मवीर्येण यथावत्सम्प्रपश्यति ।।1.3.4।।

Por la potencia nacida del dharma y del tapas, contempló con claridad y exactitud—tal como en verdad fue—su risa, su palabra, el curso de los sucesos y toda acción emprendida.

Verse 5

स्त्रीतृतीयेन च तदा यत्प्राप्तं चरता वने ।सत्यसन्धेन रामेण तत्सर्वं चान्ववेक्षितम् ।।।।

Y también contempló todo cuanto entonces, al andar por el bosque, encontró Rama—firme en la verdad—con su esposa como tercera compañera.

Verse 6

तत: पश्यति धर्मात्मा तत्सर्वं योगमास्थित: ।पुरा यत्तत्र निर्वृत्तं पाणावामलकं यथा ।।।।

Después, aquel sabio de alma justa—establecido en el yoga—vio todo lo ocurrido antaño, tan claro como un fruto de āmalaka en la palma de la mano.

Verse 7

तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।।।कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।।।

Habiendo visto toda la verdad por medio del dharma, aquel sabio resplandeciente se dispuso a componer la vida del encantador Rama: un relato unido a los valores de kāma y artha, amplio en las virtudes del dharma y de los fines de la vida, como un océano colmado de gemas, deleitoso para todo oyente.

Verse 8

तत्सर्वं तत्त्वतो दृष्ट्वा धर्मेण स महाद्युति: ।अभिरामस्य रामस्य चरितं कर्तुमुद्यत: ।।1.3.7।। कामार्थगुणसंयुक्तं धर्मार्थगुणविस्तरम् ।समुद्रमिव रत्नाढ्यं सर्वश्रुतिमनोहरम् ।।1.3.8।।

Habiendo visto la verdad entera por medio del dharma, el sabio resplandeciente se puso a componer la vida del encantador Rama: un océano de virtudes como joyas, que integra artha y kāma y despliega las excelencias del dharma y de los fines de la vida, grato a todo oyente.

Verse 9

स यथा कथितं पूर्वं नारदेन महर्षिणा ।रघुवंशस्य चरितं चकार भगवानृषिः ।।।।

Tal como antes lo había relatado el gran sabio Nārada, el rishi divino compuso la historia del linaje de Raghu, centrada en Rāma.

Verse 10

जन्म रामस्य सुमहद्वीर्यं सर्वानुकूलताम् ।लोकस्य प्रियतां क्षान्तिं सौम्यतां सत्यशीलताम् ।।।।

(Nārada) describió el nacimiento de Rāma, su grandísimo valor, su benevolencia hacia todos, el ser amado por el mundo, su paciencia, su amable dulzura y su firme carácter arraigado en la verdad.

Verse 11

नानाचित्रकथाश्चान्या विश्वामित्रसमागमे ।जानक्याश्च विवाहं च धनुषश्च विभेदनम् ।।।।

Relató la compañía de Rāma con Viśvāmitra, muchas otras historias maravillosas y variadas, la ruptura del gran arco y el matrimonio de Rāma con Jānakī.

Verse 12

रामरामविवादं च गुणान्दाशरथेस्तथा ।तथाऽभिषेकं रामस्य कैकेय्या दुष्टभावताम् ।।।।

También relató la disputa entre Rāma y Paraśurāma, las nobles cualidades del hijo de Daśaratha, los preparativos para la consagración y coronación de Rāma, y la perversa intención de Kaikeyī.

Verse 13

विघातं चाभिषेकस्य राघवस्य विवासनम् ।राज्ञश्शोकविलापं च परलोकस्य चाश्रयम् ।।।।

Contó el impedimento de la consagración de Rāma, el destierro de Rāghava al bosque, el lamento del rey en su dolor, y su partida hacia el otro mundo.

Verse 14

प्रकृतीनां विषादं च प्रकृतीनां विसर्जनम् ।निषादाधिपसंवादं सूतोपावर्तनं तथा ।।।।

Describió la aflicción del pueblo de Ayodhyā, la despedida de Rāma de ellos, su conversación con Guha, el jefe niṣāda, y el regreso de Sumantra, el auriga.

Verse 15

गङ्गायाश्चापि सन्तारं भरद्वाजस्य दर्शनम् ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञानाच्चित्रकूटस्य दर्शनम् ।।।।

Narró el cruce del sagrado Gaṅgā, la audiencia con el sabio Bharadvāja y, con el permiso de Bharadvāja, la visita a Citrakūṭa.

Verse 16

वास्तुकर्म निवेशं च भरतागमनं तथा ।प्रसादनं च रामस्य पितुश्च सलिलक्रियाम् ।।।।

Relató la construcción y establecimiento de una morada en el bosque, la llegada de Bharata, los ruegos de Bharata para hacer volver a Rāma, y la realización por Rāma de los ritos de agua en honor de su padre.

Verse 17

पादुकाग्र्याभिषेकं च नन्दिग्रामनिवासनम् ।दण्डकारण्यगमनं विराधस्य वधं तथा ।।।।

Relató la sagrada consagración de las sandalias de Rāma, la morada de Bharata en Nandigrāma, el viaje de Rāma al bosque de Daṇḍakāraṇya y la muerte de Virādha.

Verse 18

दर्शनं शरभङ्गस्य सुतीक्ष्णेन समागमम् ।अनसूयासहास्यामप्यङ्गरागस्य चार्पणम् ।।।।

Narró el encuentro con Śarabhaṅga, la reunión con Sutīkṣṇa y también la estancia de Sītā con Anasūyā, incluyendo la ofrenda y aplicación de ungüentos fragantes.

Verse 19

अगस्त्यदर्शनं चैव जटायोरभिसङ्गमम् ।पञ्चवट्याश्च गमनं शूर्पणख्याश्च दर्शनम् ।।।।

Narró la audiencia con Agastya, el encuentro con Jaṭāyu, el viaje a Pañcavaṭī y la aparición de Śūrpaṇakhā.

Verse 20

शूर्पणख्याश्च संवादं विरूपकरणं तथा ।वधं खरत्रिशिरसोरुत्थानं रावणस्य च ।।।।

También relató el diálogo de Rāma con Śūrpaṇakhā, su desfiguración, la muerte de Khara y Triśiras, y cómo entonces Rāvaṇa se alzó para iniciar su campaña hostil.

Verse 21

मारीचस्य वधं चैव वैदेह्या हरणं तथा ।राघवस्य विलापं च गृध्रराजनिबर्हणम् ।।।।

Relató también la muerte de Mārīca, el rapto de Vaidehī (Sītā), el lamento de Rāghava en la separación y la caída de Jaṭāyu, rey de los buitres.

Verse 22

कबन्धदर्शनं चापि पम्पायाश्चापि दर्शनम् ।शबर्या: दर्शनं चैव हनूमद्दर्शनं तथा ।।।।

Habló del encuentro con Kabandha, de la visión de Pampā, de la reunión con Śabarī y, asimismo, del primer encuentro con Hanumān.

Verse 23

ऋश्यमूकस्य गमनं सुग्रीवेण समागमम् ।प्रत्ययोत्पादनं सख्यं वालिसुग्रीवविग्रहम् ।।।।

Narró el viaje a Ṛśyamūka, el encuentro con Sugrīva, el nacimiento de la confianza mutua y el lazo de amistad, y el conflicto entre Vāli y Sugrīva.

Verse 24

वालिप्रमथनं चैव सुग्रीवप्रतिपादनम् ।ताराविलापं समयं वर्षरात्रनिवासनम् ।।।।

Contó la destrucción de Vāli, la restauración e instalación de Sugrīva, el lamento de Tārā, el plazo de espera acordado según el pacto y la estancia durante la estación de las lluvias.

Verse 25

कोपं राघवसिंहस्य बलानामुपसङ्ग्रहम् ।दिश: प्रस्थापनं चैव पृथिव्याश्च निवेदनम् ।।।।

Describió la ira de Rāma —el león entre los Raghus—, la reunión de las huestes de los monos, su envío en todas direcciones y los informes acerca de las regiones de la tierra.

Verse 26

अङ्गुलीयकदानं च ऋक्षस्य बिलदर्शनम् ।प्रायोपवेशनं चापि सम्पातेश्चापि दर्शनम् ।।।।

Relató la entrega del anillo, el hallazgo de la cueva de Ṛkṣa, la resolución de ayunar hasta la muerte, y también el encuentro con Sampāti.

Verse 27

पर्वतारोहणं चापि सागरस्यापि लङ्घनम् ।समुद्रवचनाच्चैव मैनाकस्य च दर्शनम् ।।।।

Contó también el ascenso a la montaña, el cruce del océano y—por instigación del mar—la aparición de Maināka.

Verse 28

सिंहिकायाश्च निधनं लङ्कामलयदर्शनम् ।रात्रौ लङ्काप्रवेशं च एकस्याथ विचिन्तनम् ।।।।

Relató la muerte de Siṃhikā, la visión de Laṅkā desde la altura de Malaya, la entrada en Laṅkā de noche y luego la deliberación solitaria (de Hanumān).

Verse 29

दर्शनं रावणस्यापि पुष्पकस्य च दर्शनम् ।आपानभूमिगमनमवरोधस्य दर्शनम्।।।।

Describió también la visión de Rāvaṇa, la visión del carro Puṣpaka, su ida a la sala de bebida y la contemplación de los aposentos interiores de las mujeres del palacio.

Verse 30

अशोकवनिकायानं सीतायाश्चपि दर्शनम् ।अभिज्ञानप्रदानं च रावणस्य च दर्शनम् ।।।।

(Él narra) la entrada de Hanumān en el bosque-jardín de Aśoka, su encuentro con Sītā, la entrega del signo de reconocimiento (el anillo), y también la visión de Rāvaṇa.

Verse 31

राक्षसीतर्जनं चैव त्रिजटास्वप्नदर्शनम् ।मणिप्रदानं सीताया वृक्षभङ्गं तथैव च ।।।।

(Él narra) las amenazas de las rākṣasīs contra Sītā, la visión onírica de Trijaṭā, el don de la joya por parte de Sītā, y también la destrucción de los árboles.

Verse 32

राक्षसीविद्रवं चैव किङ्कराणां निबर्हणम् ।ग्रहणं वायुसूनोश्च लङ्कादाहाभिगर्जनम् ।।।।

(Él narra) la huida de las rākṣasīs, la aniquilación de los kīṅkaras (servidores de Rāvaṇa), la captura de Hanumān, hijo del Viento, y el incendio de Laṅkā acompañado de su fiero rugido.

Verse 33

प्रतिप्लवनमेवाथ मधूनां हरणं तथा ।राघवाश्वासनं चापि मणिनिर्यातनं तथा ।।।।

Luego (él narra) el salto de regreso de Hanumān, su toma del bosque de Madhu y de su miel, su consuelo a Rāghava (Rāma), y asimismo la entrega de la joya.

Verse 34

सङ्गमं च समुद्रेण नलसेतोश्च बन्धनम् ।प्रतारं च समुद्रस्य रात्रौ लङ्कावरोधनम् ।।।।

(Él narra) el encuentro con el Señor del Mar, la construcción del puente de Nala, el cruce del océano y el asedio nocturno de Laṅkā.

Verse 35

विभीषणेन संसर्गं वधोपायनिवेदनम् ।कुम्भकर्णस्य निधनं मेघनादनिबर्हणम् ।।।।

(Él narra) la alianza con Vibhīṣaṇa, la revelación del medio para destruir (a Rāvaṇa), la muerte de Kumbhakarṇa y la muerte de Meghanāda.

Verse 36

रावणस्य विनाशं च सीतावाप्तिमरे: पुरे ।विभीषणाभिषेकं च पुष्पकस्य च दर्शनम् ।।।।

(Él narra) la destrucción de Rāvaṇa, la recuperación de Sītā en la ciudad del enemigo, la consagración de Vibhīṣaṇa y la visión del Puṣpaka, el carro celeste.

Verse 37

अयोध्यायाश्च गमनं भरतेन समागमम् ।रामाभिषेकाभ्युदयं सर्वसैन्यविसर्जनम्।स्वराष्ट्ररञ्जनं चैव वैदेह्याश्च विसर्जनम्।।।।

(Él narra) el viaje a Ayodhyā, el reencuentro con Bharata, la gozosa coronación de Rāma, la despedida de todo el ejército aliado, el contentamiento de su propio reino mediante el buen gobierno, y también el destierro de Vaidehī (Sītā).

Verse 38

अनागतं च यत्किञ्चिद्रामस्य वसुधातले ।तच्चकारोत्तरे काव्ये वाल्मीकिर्भगवानृषि: ।।।।

Y cuanto de la historia de Rāma estaba aún por acontecer sobre la faz de la tierra, eso también lo compuso el venerable Ṛṣi Vālmīki en el poema posterior, el Uttara-kāṇḍa.

Verse 39

Al ver a aquellos dos sabios e inteligentes, firmemente establecidos en los Vedas, el maestro capaz les enseñó este poema épico para fortalecer el sentido de los Vedas.