Sarga 74

Verse 1

तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा।रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः।।।।

Entonces Bharata—tras haber reprendido así a su madre y poseído por una gran ira—volvió a dirigirle la palabra.

Verse 2

राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि।परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव।।।।

¡Oh Kaikeyi, cruel y de conducta perversa! Que caigas del poder real. Rechazada por el propio dharma, que llores por mí cuando yo haya muerto.

Verse 3

किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः।ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ।।।।

¿Qué agravio te hizo el rey—o Rāma, tan hondamente entregado al dharma—para que por tu causa haya venido la muerte a uno y el destierro, calamidad igual, al otro?

Verse 4

भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात्।कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम्।।।।

Al arruinar esta estirpe real, oh Kaikeyī, has incurrido en el pecado semejante al de matar a un embrión. Ve al infierno, y no alcances la misma morada bienaventurada que tu esposo.

Verse 5

यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा।सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम्।।।।

Por haber cometido un acto tan terrible—abandonando a Rāma, amado por todos—has incurrido en grave pecado; y por ello, incluso a mí me asalta el temor.

Verse 6

त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः।अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः।।।।

Por tu causa, mi padre ha muerto y Rāma se ha refugiado en el bosque; y por tu causa, no he ganado entre los vivos sino deshonra.

Verse 7

मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके।न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि।।।।

Oh enemiga con forma de madre, cruel y ávida del reino, de conducta perversa y asesina de tu esposo: no volveré a dirigirte la palabra.

Verse 8

कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः।दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम्।।।।

Kauśalyā, Sumitrā y las demás madres mías están abatidas por un dolor inmenso, al tener que soportarte a ti, mancilladora que ha arruinado la estirpe real.

Verse 9

न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः।राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः।।।।यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः।वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः।।।।

No eres en verdad hija de Aśvapati, el sabio rey de la justicia; eres una rākṣasī nacida allí para destruir la estirpe de tu padre. Por tu causa, Rāma, virtuoso y siempre fiel a la verdad, fue enviado al bosque, y mi padre, consumido por el dolor, partió al cielo.

Verse 11

यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते।भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये।।।।

Ese pecado—cometido con propósito deliberado—ha recaído sobre mí: me has dejado sin padre; he sido abandonado por mis hermanos, y me he vuelto odioso a todo el pueblo.

Verse 12

कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये।कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि।।।।

Oh mujer aferrada al pecado, destinada al infierno: habiendo separado a la justa Kausalyā (de su hijo), ¿qué mundo crees que alcanzarás en el más allá?

Verse 13

किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम्।ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम्।।।।

¡Oh cruel!, ¿no comprendes? Rāma—hijo nacido de Kausalyā—es el primogénito, dueño de sí, igual a mi padre y refugio seguro de los suyos.

Verse 14

अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते।तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः।।।।

Un hijo nace, por así decirlo, de cada miembro y aun del corazón de la madre; por eso, para una madre él es el más amado, mientras que los demás parientes son queridos en menor medida.

Verse 15

अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता।वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ।।।।

Se cuenta que una vez Surabhī—conocedora del dharma y honrada entre los dioses—vio en la tierra a sus dos hijos, cargando pesos y desfalleciendo de agotamiento.

Verse 16

तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले।रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा।।।।

Al ver en el suelo a sus dos hijos, rendidos al mediodía, lloró por el dolor de sus hijos, con los ojos turbios de lágrimas.

Verse 17

अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः।बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः।।।।

Mientras ella pasaba por encima del gran rey de los dioses, finas gotas—perfumadas con la fragancia de Surabhī—cayeron hacia abajo sobre su cuerpo.

Verse 18

इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम्।सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः।।।।

Aun Indra, señor de los dioses, al ver aquella caída de lágrimas —de fragancia sagrada— sobre su propio cuerpo, las reconoció como procedentes de la muy venerada Surabhī.

Verse 19

निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम्।आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम्।।।।

Mirando en derredor, Śakra vio a Surabhī detenida en el cielo: afligida, desdichada, llorando y herida por un dolor intensísimo.

Verse 20

तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम्।इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः।।।।

Al ver a la ilustre Surabhī (Kāmadhenu) consumida por el dolor, Indra, rey de los dioses y portador del rayo, con las manos juntas y turbado, pronunció estas palabras.

Verse 21

भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत्।कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि।।।।

Oh bienhechora de todos, confío en que no haya surgido para nosotros un gran peligro desde ningún lugar. ¿De qué causa nace tu pena? Dímelo.

Verse 22

एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता।प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।

Así interpelada por el sabio rey de los dioses, Surabhi, firme y diestra en la palabra, respondió entonces.

Verse 23

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।।।

¡Dios lo impida, oh señor de los inmortales! Ninguna desgracia os ha sobrevenido de parte alguna. Soy yo quien, hundida en pena, lloro por mis dos hijos, puestos en dura aflicción. Al ver a esos dos, flacos y desdichados, abrasados por los rayos del sol, a esos toros golpeados por un labrador, oh señor de los dioses, me invade el dolor.

Verse 24

शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः।अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ।।2.74.23।।एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ।बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप।।2.74.24।।

¡Dios lo impida, oh señor de los inmortales! Ninguna desgracia os ha venido de parte alguna. Soy yo quien se aflige por mis dos hijos en apuro; al ver a esos toros, desdichados y flacos, abrasados por el sol y golpeados por un labrador, quedo sumida en dolor.

Verse 25

ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ।यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः।।।।

Nacidos de mi propio cuerpo, sufren, oprimidos por la carga. Al verlos, me abraso en pena: no hay amor más querido que un hijo.

Verse 26

यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत्।तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम्।।।।

Aunque el mundo entero esté colmado por sus mil hijos, cuando Śakra (Indra) la vio llorar comprendió: nada se tiene por más alto que el propio hijo.

Verse 27

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया।श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।।।यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्।किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।।।

Aun Kāmadhenu—de conducta sin igual, deseosa de sostener los mundos, próspera, siempre firme en las virtudes, obrando según su noble naturaleza—se aflige, aunque tenga mil hijos. ¿Qué decir entonces de Kausalyā, separada de Rāma? ¿Cómo podría seguir como antes?

Verse 28

सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया। श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया।।2.74.27।। यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक्। किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति।।2.74.28।।

Siempre deseosa de sostener los mundos y de conducta sin igual, virtuosa y próspera por naturaleza: si aun Kāmadhenu, con mil hijos, se aflige, ¿qué decir de Kausalyā sin Rāma? ¿Cómo podría seguir siendo la misma?

Verse 29

एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता।तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे।।।।

A esta reina piadosa, que tenía un solo hijo, tú la has dejado sin hijos. Por eso recibirás dolor incesante, aquí en esta vida y también después de la muerte.

Verse 30

अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम्।वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः।।।।

Por mi parte, ciertamente haré todo lo necesario para enmendar completamente la ofensa contra mi hermano y mi padre, y también restauraré y aumentaré su honor; de esto no hay duda.

Verse 31

अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम्।स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम्।।।।

Si no traigo de vuelta al poderoso hijo de Kausalya, yo mismo entraré en el bosque, frecuentado y habitado por ascetas.

Verse 32

न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम्।शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः।।।।

Oh mujer de mente malvada e inicua —observada por los ciudadanos cuyas gargantas están ahogadas por las lágrimas— no puedo soportar el peso del pecado que has cometido.

Verse 33

सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश।रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम्।।।।

Tú, entra en el fuego, o vete tú misma al desierto de Dandaka, o ata una cuerda alrededor de tu cuello; pues para ti no queda otro refugio.

Verse 34

अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे।कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः।।।।

Cuando Rama —cuya misma valentía se fundamenta en la verdad— llegue a poseer el reino, entonces yo también habré cumplido mi deber y seré limpiado de toda mancha.

Verse 35

इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः।पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः।।।।

Dicho esto, Bharata—como un elefante en la selva, acosado por lanzas y aguijones—se desplomó en tierra, airado, silbando como una serpiente.

Verse 36

संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः।बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये।।।।

Entonces el príncipe, azote de enemigos, yacía caído en el suelo: los ojos enrojecidos, las vestiduras descompuestas, las joyas esparcidas, como el estandarte de Indra que se abate cuando termina la fiesta.