Sarga 105

Verse 1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः।शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।।2.105.1।।

Entonces la noche transcurrió en aflicción, pues aquellos hombres, cual leones—rodeados por sus círculos de amigos—no hicieron sino lamentarse.

Verse 2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्।।2.105.2।।

Cuando la noche se tornó en clara aurora, los hermanos—rodeados de sus bienhechores—cumplieron en el Mandākinī los ritos matutinos, ofreciendo oblaciones y recitando oraciones, y luego se acercaron a Rama.

Verse 3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्।।2.105.3।।

Sentados todos juntos en silencio, nadie dijo palabra alguna. Pero Bharata, en medio de los amigos, se dirigió a Rāma y pronunció estas palabras.

Verse 4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।।2.105.4।।

Mi madre ha sido apaciguada, y este reino me fue dado; ahora te entrego ese mismo reino a ti solo: reina sin obstáculos.

Verse 5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्।।2.105.5।।

Como un dique se quiebra por el impetuoso torrente de las aguas en la estación de lluvias, así también este vasto reino será imposible de contener sin ti.

Verse 6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते।।2.105.6।।

Oh señor de la tierra, no tengo fuerza para seguir tu marcha: como un asno no puede igualar al caballo, ni ave alguna el vuelo de Tārkṣya (Garuḍa).

Verse 7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते।राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति।।2.105.7।।

Oh Rāma, dichosa es la vida de aquel de quien los demás dependen siempre; pero dura es la vida de quien ha de depender de otros.

Verse 8

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

Oh de brazos poderosos: como un hombre planta y cría un árbol hasta que se vuelve un gran árbol de tronco firme, difícil de trepar aun para un enano; si, tras florecer, no muestra fruto, el que lo plantó no obtiene gozo del fin por el cual lo plantó. Tal es la comparación; capta su sentido. Si tú, fuerte protector, no gobiernas a nosotros, tus dependientes, entonces se frustra la esperanza nutrida por nuestro padre.

Verse 9

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

Oh de brazos poderosos: como un hombre planta y cría un árbol hasta que se vuelve un gran árbol de tronco firme, difícil de trepar aun para un enano; si, tras florecer, no muestra fruto, el que lo plantó no obtiene gozo del fin por el cual lo plantó. Tal es la comparación; capta su sentido. Si tú, fuerte protector, no gobiernas a nosotros, tus dependientes, entonces se frustra la esperanza nutrida por nuestro padre.

Verse 10

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

Oh, de brazos poderosos, considera esta comparación y comprende su sentido. Un hombre planta un árbol y lo cuida hasta que se vuelve un gran árbol de tronco robusto, difícil de escalar aun para un enano. Si, después de florecer, no muestra fruto, el que lo plantó no halla gozo en el fin por el cual lo plantó. Así también, oh fuerte protector: no rehúses guiarnos a nosotros, tus dependientes y servidores.

Verse 11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम्।।2.105.11।।

Oh gran rey, domador de enemigos: que los gremios más eminentes y todos los principales grupos, por doquier, te contemplen establecido en el reino, resplandeciente como el sol.

Verse 12

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः।अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।।2.105.12।।

Oh Kākuṭstha, cuando avances, que los elefantes enloquecidos por el musth bramen; y que las mujeres del gineceo se regocijen, con la mente serena y firme.

Verse 13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः।भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।।2.105.13।।

Al oír las palabras de Bharata, que suplicaba a Rama, los ciudadanos—gentes de diversos linajes—pensaron: «¡Bien dicho!»

Verse 14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्।रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्।।2.105.14।।

Al ver a Bharata, ilustre pero abatido por el dolor y llorando, Rama, firme en su propósito y dueño de sí, lo consoló.

Verse 15

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति।।2.105.15।।

El ser humano no es verdaderamente autónomo, ni puede obrar sólo por capricho propio; no es independiente. El destino lo arrastra ora hacia aquí, ora hacia allá.

Verse 16

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।2.105.16।।

Todo acopio termina en agotamiento; toda elevación termina en caída. Toda unión concluye en separación, y toda vida concluye en muerte.

Verse 17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्।।2.105.17।।

Así como el fruto maduro no teme sino caer, así también el hombre, una vez nacido, no tiene temor último sino a la muerte.

Verse 18

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।।2.105.18।।

Como una casa de firmes pilares, al envejecer, se hunde en ruina, así también los hombres, caídos bajo el dominio de la vejez y la muerte, se consumen.

Verse 19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्।।2.105.19।।

La noche que ha pasado no vuelve; así también el Yamunā, colmado en su corriente, avanza hacia el océano de aguas tumultuosas y no regresa.

Verse 20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह।अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः।।2.105.20।।

Días y noches transcurren para todos los seres aquí, consumiendo pronto sus vidas, como los rayos del sol en verano secan el agua.

Verse 21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।।2.105.21।।

Llora por ti mismo; ¿por qué lloras por otro? Pues tu propia vida mengua, estés quieto o en movimiento.

Verse 22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति।गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते।।2.105.22।।

La Muerte camina junto al hombre; la Muerte se sienta a su lado. Aunque recorra un camino larguísimo, vuelve todavía con la Muerte a su lado.

Verse 23

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।।2.105.23।।

Aparecen arrugas en los miembros y los cabellos de la cabeza se vuelven blancos. Consumido el hombre por la vejez, ¿qué puede hacer en verdad para imponerse?

Verse 24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।।2.105.24।।

Los hombres se alegran cuando el sol se alza, y se alegran de nuevo cuando el día declina y el sol se pone; pero no advierten que su propia vida se va consumiendo.

Verse 25

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्।ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः।।2.105.25।।

Al ver el umbral de una estación y lo nuevo que trae una y otra vez, los hombres se regocijan; pero con el giro de las estaciones, también se mengua el aliento vital de los seres.

Verse 26

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

Como dos trozos de madera que se encuentran en el gran océano: tras reunirse, permanecen juntos por un tiempo y, llegado el momento, vuelven a separarse.

Verse 27

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

Así también esposas e hijos, parientes y riquezas se reúnen; y, reunidos, se dispersan, pues su separación es ciertamente segura.

Verse 28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः।।2.105.28।।

Aquí ningún ser viviente avanza enteramente según su deseo; por eso, en tal asunto, no hay poder alguno en lamentarse por el muerto.

Verse 29

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

Como quien, de pie junto al camino, dijera a una caravana que pasa: «Yo también vendré detrás de vosotros»,

Verse 30

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

Así también es seguro el camino recorrido por los que nos precedieron, por padres y abuelos. Habiendo entrado en ese sendero, ¿cómo podría uno afligirse, si no hay modo de transgredirlo ni evitarlo?

Verse 31

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः।आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।।2.105.31।।

Así como la edad se desliza y cae, cual corriente que jamás retorna, debe uno disciplinar el alma hacia el bien que otorga dicha perdurable; pues se enseña que los seres buscan y comparten la felicidad.

Verse 32

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.32।।

Aquel Daśaratha, de alma justa—nuestro padre, señor de la tierra—alcanzó el cielo mediante sacrificios plenamente auspiciosos y otorgando la debida dakṣiṇā conforme a la prescripción.

Verse 33

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः।।2.105.33।।

Por sostener debidamente a sus servidores y dependientes, por proteger a sus súbditos, y por recibir los tributos conforme al dharma, nuestro padre alcanzó el cielo.

Verse 34

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.34।।

Por obras auspiciosas y deseadas, por sacrificios y ofrendas acompañados de la debida dakṣiṇā, nuestro padre Daśaratha—señor de la tierra—llegó al cielo.

Verse 35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः।।2.105.35।।

Habiendo celebrado sacrificios de muchas clases, habiendo gozado de abundantes placeres legítimos y alcanzado una excelente duración de vida, el rey partió al cielo.

Verse 36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः।स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्।।2.105.36।।

Oh, querido, nuestro padre, el Rāghava, habiendo alcanzado una vida excelente y también los goces debidos, ha partido al cielo, honrado por los virtuosos; por ello no debe ser llorado.

Verse 37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।।2.105.37।।

En verdad, nuestro padre, tras abandonar su gastado cuerpo humano, ha alcanzado una prosperidad divina, morando en el mundo de Brahmā.

Verse 38

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति।तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः।।2.105.38।।

Pero ningún sabio —ni uno como tú ni uno como yo— debe lamentarse por él, hombre instruido y de inteligencia aún mayor.

Verse 39

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।।2.105.39।।

Estos muchos tipos de pena —junto con el lamento y el llanto— deben ser evitados por el firme y sabio, en toda circunstancia.

Verse 40

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्।तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर।।2.105.40।।

Recobra la calma; no te aflijas. Regresa y habita en esa ciudad. Pues así fuiste instruido por nuestro padre, dueño de sí mismo—oh el mejor de los oradores.

Verse 41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्।।2.105.41।।

Y dondequiera que él—autor de obras sagradas—me haya destinado, allí mismo, de ese modo, cumpliré el mandato de nuestro noble padre.

Verse 42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता।।2.105.42।।

Oh domador de enemigos, no es justo que yo deje de lado su mandato. Tú también debes honrarlo siempre: él es en verdad nuestro pariente y nuestro padre.

Verse 43

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव।।2.105.43।।

Por ello, oh Rāghava, sostendré con mi acto de morar en el bosque la misma palabra de nuestro padre, seguidor del dharma, digna de ser aceptada.

Verse 44

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता।।2.105.44।।

Oh tigre entre los hombres, quien anhela conquistar el mundo de más allá debe ser un hombre virtuoso: compasivo y obediente a los mayores y a los maestros.

Verse 45

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ।निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः।।2.105.45।।

Oh el mejor de los hombres, al contemplar la conducta auspiciosa de nuestro padre Daśaratha, permanece fiel a ti mismo: firme en tu propia naturaleza y en tu dharma.

Verse 46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः।।2.105.46।।

Dicho así aquel discurso lleno de sentido, con el propósito de cumplir la orden de su padre, el magnánimo Rāma habló a su hermano menor y, al instante, guardó silencio.