Adhyaya 16

Verse 1

भीष्म उवाच । यदेतत्कथितं ब्रह्मंस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । कमलस्याभिपातेन तीर्थं जातं धरातले

Bhīṣma dijo: «Oh brahmán, ya ha sido expuesto este excelso relato de la grandeza del sagrado tīrtha. Por el descenso de un loto, el tīrtha nació sobre la faz de la tierra»

Verse 2

तत्रस्थेन भगवता विष्णुना शंकरेण च । यत्कृतं मुनिशार्दूल तत्सर्वं परिकीर्त्तय

Oh tigre entre los sabios, relata por completo todo cuanto allí fue realizado por el Bienaventurado Señor Viṣṇu y por Śaṅkara (Śiva), que estaban presentes en aquel lugar.

Verse 3

कथं यज्ञो हि देवेन विभुना तत्र कारितः । के सदस्या ऋत्विजश्च ब्राह्मणाः के समागताः

¿Cómo, en verdad, fue realizado allí el yajña por el Señor todopoderoso? ¿Quiénes fueron los miembros oficiantes, quiénes los sacerdotes (ṛtvij) y qué brāhmaṇas se congregaron?

Verse 4

के भागास्तस्य यज्ञस्य किं द्रव्यं का चदक्षिणा । का वेदी किं प्रमाणं च कृतं तत्र विरंचिना

¿Cuáles fueron las porciones de aquel yajña? ¿Cuál fue la sustancia sacrificial y cuál la dakṣiṇā (ofrenda al sacerdote)? ¿Cuál fue el altar (vedī), cuáles sus medidas, y cómo lo dispuso allí Virañci (Brahmā)?

Verse 5

यो याज्यः सर्वदेवानां वेदैः सर्वत्र पठ्यते । कं च काममभिध्यायन्वेधा यज्ञं चकार ह

Aquel a quien han de adorar todos los dioses, y cuya alabanza se recita por doquier en los Vedas—meditando en ese mismo anhelo, el Creador, Brahmā, realizó en verdad un sacrificio (yajña).

Verse 6

यथासौ देवदेवेशो ह्यजरश्चामरश्च ह । तथा चैवाक्षयः स्वर्गस्तस्य देवस्य दृश्यते

Así como ese Señor de los dioses es no nacido e inmortal, así también se ve que a esa misma Deidad le pertenece un cielo imperecedero.

Verse 7

अन्येषां चैव देवानां दत्तः स्वर्गो महात्मना । अग्निहोत्रार्थमुत्पन्ना वेदा ओषधयस्तथा

Y también a los demás dioses el magnánimo les concedió el cielo; y para el rito del Agnihotra llegaron a existir los Vedas y asimismo las hierbas medicinales.

Verse 8

ये चान्ये पशवो भूमौ सर्वे ते यज्ञकारणात् । सृष्टा भगवतानेन इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

Y cualesquiera otros animales que existen sobre la tierra—todos ellos fueron creados por el Señor para la causa del sacrificio. Ésta, en verdad, es la enseñanza védica (śruti).

Verse 9

तदत्र कौतुकं मह्यं श्रुत्वेदं तव भाषितम् । यं काममधिकृत्यैकं यत्फलं यां च भावनां

Así pues, al oír lo que has dicho, nace en mí esta curiosidad: respecto de ese único deseo, ¿cuál es su fruto y cuál es la contemplación (bhāvanā) que debe adoptarse?

Verse 10

कृतश्चानेन वै यज्ञः सर्वं शंसितुमर्हसि । शतरूपा च या नारी सावित्री सा त्विहोच्यते

En verdad, por él ha sido realizado este yajña; ahora debes relatarlo todo. Y aquella mujer que es Śatarūpā, aquí es nombrada como Sāvitrī.

Verse 11

भार्या सा ब्रह्मणः प्रोक्ताः ऋषीणां जननी च सा । पुलस्त्याद्यान्मुनीन्सप्त दक्षाद्यांस्तु प्रजापतीन्

Ella es proclamada esposa de Brahmā, y también madre de los Ṛṣis: de los siete sabios que comienzan con Pulastya, y de los Prajāpatis que comienzan con Dakṣa.

Verse 12

स्वायंभुवादींश्च मनून्सावित्री समजीजनत् । धर्मपत्नीं तु तां ब्रह्मा पुत्रिणीं ब्रह्मणः प्रियः

Sāvitrī engendró a los Manus comenzando por Svāyambhuva. Y Brahmā—amado del Brahman—la aceptó como su dharma-patnī, como si fuese su propia hija.

Verse 13

पतिव्रतां महाभागां सुव्रतां चारुहासिनीं । कथं सतीं परित्यज्य भार्यामन्यामविंदत

¿Cómo pudo abandonar a una esposa tan fiel (pativratā), noble, de votos puros y de dulce sonrisa, y luego tomar a otra mujer por consorte?

Verse 14

किं नाम्नी किं समाचारा कस्य सा तनया विभोः । क्व सा दृष्टा हि देवेन केन चास्य प्रदर्शिता

¿Cuál es su nombre y cuál su conducta? Oh poderoso, ¿de quién es hija? ¿Dónde la vio el dios en verdad, y quién se la mostró?

Verse 15

किं रूपा सा तु देवेशी दृष्टा चित्तविमोहिनी । यां तु दृष्ट्वा स देवेशः कामस्य वशमेयिवान्

¿Cuál era la forma de aquella Diosa, tan hechicera para la mente al ser contemplada, que al verla incluso el Señor de los dioses cayó bajo el dominio de Kāma (el deseo)?

Verse 16

वर्णतो रूपतश्चैव सावित्र्यास्त्वधिका मुने । या मोहितवती देवं सर्वलोकेश्वरं विभुम्

Oh sabio, en tez y hermosura superaba a Sāvitrī; ella fue quien hechizó al dios, al poderoso Señor de todos los mundos, omnipresente.

Verse 17

यथा गृहीतवान्देवो नारीं तां लोकसुंदरीं । यथा प्रवृत्तो यज्ञोसौ तथा सर्वं प्रकीर्तय

Relátame por completo cómo el dios tomó a aquella mujer, la hermosura de los mundos, y cómo prosiguió entonces aquel sacrificio (yajña).

Verse 18

तां दृष्ट्वा ब्रह्मणः पार्श्वे सावित्री किं चकार ह । सावित्र्यां तु तदा ब्रह्मा कां तु वृत्तिमवर्त्तत

Al verla junto a Brahmā, ¿qué hizo en verdad Sāvitrī? Y entonces, ¿qué proceder adoptó Brahmā respecto de Sāvitrī?

Verse 19

सन्निधौ कानि वाक्यानि सावित्री ब्रह्मणा तदा । उक्ताप्युक्तवती भूयः सर्वं शंसितुमर्हसि

En presencia de Brahmā entonces, ¿qué palabras pronunció Sāvitrī? Aunque ya se hayan dicho, dignaos relatarlo todo de nuevo y por completo.

Verse 20

किं कृतं तत्र युष्माभिः कोपो वाथ क्षमापि वा । यत्कृतं तत्र यद्दृष्टं यत्तवोक्तं मया त्विह

¿Qué hicisteis allí? ¿Fue ira—o fue perdón? Cuanto allí se hizo, cuanto allí se vio, y cuanto tú dijiste, cuéntamelo todo aquí.

Verse 21

विस्तरेणेह सर्वाणि कर्माणि परमेष्ठिनः । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण विधेर्यज्ञविधिं परं

Deseo oír aquí, con detalle y sin omisión, todas las obras de Parameṣṭhin (Brahmā), y en especial el supremo rito del sacrificio (yajña) de Vidhi (Brahmā).

Verse 22

कर्मणामानुपूर्व्यं च प्रारंभो होत्रमेव च । होतुर्भक्षो यथाऽचापि प्रथमा कस्य कारिता

¿Quién instituyó primero la debida sucesión de los actos rituales, su comienzo, la ofrenda del sacrificio, y también la porción prescrita para el hotṛ, el sacerdote oficiante?

Verse 23

कथं च भगवान्विष्णुः साहाय्यं केन कीदृशं । अमरैर्वा कृतं यच्च तद्भवान्वक्तुमर्हति

¿Y cómo prestó ayuda el Bienaventurado Señor Viṣṇu—por medio de quién y de qué modo? Y cuanto hicieron los amara, los inmortales (los dioses), tú eres digno de decirlo.

Verse 24

देवलोकं परित्यज्य कथं मर्त्यमुपागतः । गार्हपत्यं च विधिना अन्वाहार्यं च दक्षिणम्

Habiendo dejado el devaloka, el mundo de los dioses, ¿cómo llegaste al ámbito de los mortales? ¿Y cómo estableciste, según el rito, el fuego Gārhapatya, el fuego Anvāhārya (Dakṣiṇa) y el fuego Dakṣiṇa del sacrificio?

Verse 25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव तथा स्रुवम् । प्रोक्षणीयं स्रुचं चैव आवभृथ्यं तथैव च

Y (él dispuso) el fuego sagrado Āhavanīya, el altar y el cucharón; asimismo el vaso del agua de aspersión, la cuchara de la ofrenda y también el baño final de purificación.

Verse 26

अग्नींस्त्रींश्च यथा चक्रे हव्यभागवहान्हि वै । हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि

Así como creó los treinta fuegos—en verdad portadores de las porciones de la oblación—del mismo modo creó a los dioses como consumidores del havya, y a los Pitṛs como consumidores del kavya.

Verse 27

भागार्थं यज्ञविधिना ये यज्ञा यज्ञकर्मणि । यूपान्समित्कुशं सोमं पवित्रं परिधीनपि

Para obtener la parte debida (del mérito del yajña), aquellos sacrificios realizados según la norma ritual incluyen también los yūpas, los leños de combustible, la hierba kuśa, el Soma, el colador purificador y los palos envolventes (paridhis).

Verse 28

यज्ञियानि च द्रव्याणि यथा ब्रह्मा चकार ह । विबभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठ्येन कर्मणा

Así como Brahmā antaño formó las sustancias sacrificiales, así también él—por su obra suprema de Creador—resplandeció con brillo en los tiempos antiguos.

Verse 29

क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च । मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरस्तथा

Instantes, parpadeos, kāṣṭhās, kalās y la tríada de los tiempos; asimismo muhūrtas, tithis, meses, un día y también el año.

Verse 30

ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं पुरा । आयुः क्षेत्राण्यपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम्

Las estaciones y las conjunciones del tiempo; la triple norma de medida de antaño; la duración de la vida, los campos del cuerpo (órganos y constituyentes), el decaimiento, las señales distintivas y la excelencia de la forma—belleza y armonía.

Verse 31

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि त्रयो वर्णास्त्रयो गुणाः

Hay tres varṇas, tres mundos y el triple saber védico; hay tres fuegos sagrados. Hay las tres divisiones del tiempo y tres clases de ritos; hay tres varṇas y tres guṇas.

Verse 32

सृष्टा लोकाः पराः स्रष्ट्रा ये चान्येनल्पचेतसा । या गतिर्धर्मयुक्तानां या गतिः पापकर्मणां

El Creador ha formado los mundos superiores, y también otros ámbitos para quienes tienen entendimiento escaso. (Dime ahora) ¿cuál es el destino de los unidos al dharma, y cuál el destino de los que obran con pecado?

Verse 33

चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता । चतुर्विद्यस्य यो वेत्ता चतुराश्रमसंश्रयः

Él es el origen de los cuatro varṇas y el protector de ese orden cuádruple; él es el conocedor de las cuatro clases de saber y el sostén de los cuatro āśramas, las etapas de la vida.

Verse 34

यः परं श्रूयते ज्योतिर्यः परं श्रूयते तपः । यः परं परतः प्राह परं यः परमात्मवान्

Aquel de quien se oye que es la Luz Suprema; aquel de quien se oye que es la Austeridad Suprema. Aquel que proclama lo Supremo como más allá incluso de lo más allá: él es quien posee el Supremo Sí mismo, el Paramātman.

Verse 35

सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् । वेद्यो यो वेदविदुषां यः प्रभुः प्रभवात्मनाम्

Él es el puente entre los puentes de los mundos; el sumamente purificador entre los ritos purificadores; el verdaderamente cognoscible para los conocedores de los Vedas; y el Señor de aquellos cuya naturaleza es el dominio y el origen.

Verse 36

असुभूतश्च भूतानामग्निभूतोग्निवर्चसाम् । मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम्

Él se vuelve el aliento vital de todos los seres; entre los resplandecientes se vuelve fuego. Entre los humanos se vuelve mente, y entre los ascetas se vuelve el propio tapas, la austeridad sagrada.

Verse 37

विनयो नयवृत्तीनां तेजस्तेजस्विनामपि । इत्येतत्सर्वमखिलान्सृजन्लोकपितामहः

La humildad es la conducta de los bien guiados, y el esplendor pertenece incluso a los radiantes; así, creando todo esto en su totalidad, el Abuelo de los mundos (Brahmā) dio origen a los seres.

Verse 38

यज्ञाद्गतिं कामन्वैच्छत्कथं यज्ञे मतिः कृता । एष मे संशयो ब्रह्मन्नेष मे संशयः परः

Deseando la meta elevada que nace del yajña, ¿cómo quedó fija su determinación en el sacrificio? Oh Brahman, ésta es mi duda; en verdad, ésta es mi mayor duda.

Verse 39

आश्चर्यः परमो ब्रह्मा देवैर्दैत्यैश्च पठ्यते । कर्मणाश्चर्यभूतोपि तत्त्वतः स इहोच्यते

El Brahman Supremo es proclamado como “lo maravilloso” tanto por los devas como por los daityas. Aunque por sus actos parece maravilloso, aquí se enuncia su realidad verdadera.

Verse 40

पुलस्त्य उवाच । प्रश्नभारो महानेष त्वयोक्तो ब्रह्मणश्च यः । यथाशक्ति तु वक्ष्यामि श्रूयतां तत्परं यशः

Pulastya dijo: Grande es, en verdad, el peso de las preguntas que has formulado, también acerca de Brahmā. Sin embargo, según mi capacidad lo explicaré. Escucha ese excelso relato de gloria.

Verse 41

सहस्रास्यं सहस्राक्षं सहस्रचरणं च यम् । सहस्रश्रवणं चैव सहस्रकरमव्ययम्

A Él lo describen con mil rostros, mil ojos y mil pies; y también con mil oídos, poseedor de mil manos, imperecedero.

Verse 42

सहस्रजिह्वं साहस्रं सहस्रपरमं प्रभुं । सहस्रदं सहस्रादिं सहस्रभुजमव्ययम्

Yo adoro al Señor soberano: de mil lenguas, de fuerza mil veces multiplicada; el Supremo más allá de todo millar; el Dueño que concede por millares; el Origen primero de los millares; de mil brazos, imperecedero.

Verse 43

हवनं सवनं चैव हव्यं होतारमेव च । पात्राणि च पवित्राणि वेदीं दीक्षां चरुं स्रुवम्

La ofrenda al fuego y el rito del prensado del Soma; la oblación misma y el sacerdote oficiante; los recipientes y los medios purificadores; el altar, la consagración, la papilla sacrificial y el cucharón: todo ello se enumera como miembros del sacrificio védico.

Verse 44

स्रुक्सोममवभृच्चैव प्रोक्षणीं दक्षिणा धनम् । अद्ध्वर्युं सामगं विप्रं सदस्यान्सदनं सदः

Él creó también el cucharón, el Soma (rito/oblación) y el baño conclusivo (avabhṛtha); el vaso de aspersión, la dádiva sacrificial y la riqueza; al sacerdote Adhvaryu, al cantor-sacerdote Sāmaga, al sabio Brāhmaṇa; a los miembros oficiantes de la asamblea, la sala del sacrificio y la propia sesión ritual.

Verse 45

यूपं समित्कुशं दर्वी चमसोलूखलानि च । प्राग्वंशं यज्ञभूमिं च होतारं बन्धनं च यत्

El poste del sacrificio, los leños del fuego y la hierba kuśa; el cucharón, las copas y los morteros; asimismo el cercado oriental, el recinto del yajña, el sacerdote oficiante y toda cuerda de atadura que haya—

Verse 46

ह्रस्वान्यतिप्रमाणानि प्रमाणस्थावराणि च । प्रायश्चित्तानि वाजाश्च स्थंडिलानि कुशास्तथा

Hay también ritos breves, medidas excesivas y medidas fijas conforme al patrón; expiaciones y sacrificios Vāja; y asimismo los sthaṇḍilas, los trazos del suelo ritual, y las disposiciones de hierba kuśa.

Verse 47

मंत्रं यज्ञं च हवनं वह्निभागं भवं च यं । अग्रेभुजं होमभुजं शुभार्चिषमुदायुधं

Él es el mantra, el yajña y la ofrenda; Él recibe la porción vertida en el fuego; Él es Bhava (Śiva); Él es el supremo gozador y el gozador del homa—de llamas auspiciosas, armado con armas en alto.

Verse 48

आहुर्वेदविदो विप्रा यो यज्ञः शाश्वतः प्रभुः । यां पृच्छसि महाराज पुण्यां दिव्यामिमां कथां

Los brāhmanes versados en los Vedas declaran: este yajña es el Señor eterno y soberano. Oh gran rey, la sagrada y divina narración por la que preguntas—

Verse 49

यदर्थं भगवान्ब्रह्मा भूमौ यज्ञमथाकरोत् । हितार्थं सुरमर्त्यानां लोकानां प्रभवाय च

Pues para ese mismo fin el bienaventurado Señor Brahmā realizó un yajña sobre la tierra: para el bienestar de los dioses y de los mortales, y para que los mundos se manifestaran.

Verse 50

ब्रह्माथ कपिलश्चैव परमेष्ठी तथैव च । देवाः सप्तर्षयश्चैव त्र्यंबकश्च महायशाः

Brahmā, Kapila y también Parameṣṭhī; los dioses y los Siete Ṛṣis; y asimismo Tryambaka (Śiva), de inmensa fama.

Verse 51

सनत्कुमारश्च महानुभावो मनुर्महात्मा भगवान्प्रजापतिः । पुराणदेवोथ तथा प्रचक्रे प्रदीप्तवैश्वानरतुल्यतेजाः

Sanatkumāra, de gran majestad, y Manu, de alma excelsa; el bienaventurado Señor Prajāpati, deidad antigua, entonces lo puso en movimiento, resplandeciente con un fulgor igual al fuego Vaiśvānara.

Verse 52

पुरा कमलजातस्य स्वपतस्तस्य कोटरे । पुष्करे यत्र संभूता देवा ऋषिगणास्तथा

En tiempos antiguos, cuando el nacido del loto (Brahmā) dormía dentro de aquella cavidad, en Puṣkara surgieron los dioses, y asimismo las huestes de ṛṣis.

Verse 53

एष पौष्करको नाम प्रादुर्भावो महात्मनः । पुराणं कथ्यते यत्र वेदस्मृतिसुसंहितं

Ésta es la manifestación llamada Pauṣkaraka del magnánimo; allí se enseña el Purāṇa, bien compilado en concordia con los Vedas y las Smṛtis.

Verse 54

वराहस्तु श्रुतिमुखः प्रादुर्भूतो विरिंचिनः । सहायार्थं सुरश्रेष्ठो वाराहं रूपमास्थितः

Entonces el divino Jabalí—cuyo rostro era los Vedas—se manifestó ante Viriñci (Brahmā). Para prestar auxilio, el supremo entre los dioses asumió la forma de jabalí.

Verse 55

विस्तीर्णं पुष्करे कृत्वा तीर्थं कोकामुखं हि तत् । वेदपादो यूपदंष्ट्रः क्रतुहस्तश्चितीमुखः

Habiéndolo hecho vasto en Puṣkara, ese vado sagrado se llama en verdad Kokāmukha: sus pies son los Vedas, sus colmillos los postes del sacrificio, sus manos los ritos, y su rostro el fuego del altar.

Verse 56

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः । अहोरात्रेक्षणो दिव्यो वेदांगः श्रुतिभूषणः

Un ser divino: de lengua de fuego, con hierba kuśa por cabellera, con Brahmā por cabeza y de gran austeridad; cuya mirada es día y noche, miembro del Veda y ornamento de la sagrada śruti.

Verse 57

आज्यनासः स्रुवतुंडः सामघोषस्वनो महान् । सत्यधर्ममयः श्रीमान्कर्मविक्रमसत्कृतः

Él es de “nariz de ghee” y de “pico de cucharón”, grande en la resonancia de los cantos Sāman; colmado de verdad y dharma, ilustre, y honrado por el valor de sus obras.

Verse 58

प्रायश्चित्तनखो धीरः पशुजानुर्मखाकृतिः । उद्गात्रांत्रो होमलिंगो फलबीजमहौषधिः

Él es firme; sus uñas son actos de expiación. Sus rodillas son las víctimas del sacrificio; su misma forma es el yajña. Sus entrañas son el sacerdote Udgātṛ; su emblema es la ofrenda al fuego; y él es la gran medicina presente en frutos y semillas.

Verse 59

वाय्वंतरात्मा मंत्रास्थिरापस्फिक्सोमशोणितः । वेदस्कंधो हविर्गंधो हव्यकव्यातिवेगवान्

En su interior es el aliento en movimiento, Vāyu, y el Ser íntimo; él es el mantra, la firmeza, las aguas, las caderas, Soma y la sangre. Es el tronco del Veda, la fragancia de la oblación, y el de poder velocísimo que porta tanto las ofrendas a los devas como las ofrendas a los antepasados.

Verse 60

प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरर्चितः । दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो महान्

Su cuerpo miraba al oriente y resplandecía; fue honrado con muchas clases de dīkṣā. Su corazón se inclinaba al sur; yogui, era grande: su propio ser era un poderoso mahāsatra.

Verse 61

उपाकर्मेष्टिरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृंगमिवोच्छ्रितः

Hermoso por el rito de Upākarman y el sacrificio iṣṭi, adornado con el sagrado Pravargya y su āvarta ritual, y asistido por su esposa-sombra, se alzó como una cumbre de joyas refulgentes.

Verse 62

सर्वलोकहितात्मा यो दंष्ट्रयाभ्युज्जहारगाम् । ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीधरः

Aquel cuya naturaleza es el bien de todos los mundos—alzando la Tierra con su colmillo—luego la trajo de vuelta y la asentó de nuevo en su propio lugar: él, el Portador de la Tierra.

Verse 63

ततो जगाम निर्वाणं पृथिवीधारणाद्धरिः । एवमादिवराहेण धृत्वा ब्रह्महितार्थिना

Entonces Hari alcanzó el nirvāṇa, tras haber sostenido la Tierra. Así, por el Varāha Primordial—que la sostuvo buscando el bien de Brahmā—se cumplió esta hazaña.

Verse 64

उद्धृता पुष्करे पृथ्वी सागरांबुगता पुरा । वृतः शमदमाभ्यां यो दिव्ये कोकामुखे स्थितः

Antaño, la Tierra, hundida en las aguas del océano, fue alzada en Puṣkara. Aquel que mora en el divino Kokāmukha, rodeado de calma y autodominio, es digno de veneración.

Verse 65

आदित्यैर्वसुभिः साध्यैर्मरुद्भिर्दैवतैः सह । रुद्रैर्विश्वसहायैश्च यक्षराक्षसकिन्नरैः

Junto con los Ādityas, los Vasus, los Sādhyas, los Maruts y otros seres divinos; con los Rudras, auxiliares del universo; y con los Yakṣas, Rākṣasas y Kinnaras.

Verse 66

दिग्भिर्विदिग्भिः पृथिवी नदीभिः सह सागरैः । चराचरगुरुः श्रीमान्ब्रह्मा ब्रह्मविदांवरः

Con las direcciones y las direcciones intermedias, con la tierra, con los ríos junto con los océanos—todo ello estaba allí; y estaba el glorioso Brahmā, maestro de cuanto se mueve y no se mueve, el más excelso entre los conocedores de Brahman.

Verse 67

उवाच वचनं कोकामुखं तीर्थं त्वया विभो । पालनीयं सदा गोप्यं रक्षा कार्या मखे त्विह

Pronunció estas palabras: «Oh Señor, este vado sagrado llamado Kokāmukha debe ser siempre preservado por ti, guardado en secreto y protegido aquí durante el sacrificio».

Verse 68

एवं करिष्ये भगवंस्तदा ब्रह्माणमुक्तवान् । उवाच तं पुनर्ब्रह्मा विष्णुं देवं पुरः स्थितम्

«Así lo haré, oh Bienaventurado», dijo entonces a Brahmā. Luego Brahmā volvió a dirigirse a Viṣṇu, el divino Señor, que estaba de pie ante él.

Verse 69

त्वं हि मे परमो देवस्त्वं हि मे परमो गुरुः । त्वं हि मे परमं धाम शक्रादीनां सुरोत्तम

Tú eres en verdad mi Dios supremo; tú eres en verdad mi maestro más alto. Tú eres en verdad mi refugio último—oh el mejor de los dioses, superior a Indra y a los demás.

Verse 70

उत्फुल्लामलपद्माक्ष शत्रुपक्ष क्षयावह । यथा यज्ञेन मे ध्वंसो दानवैश्च विधीयते

Oh tú, de ojos de loto, puros y plenamente abiertos, destructor de las huestes enemigas: así como mi ruina es causada por este sacrificio y por los Dānavas.

Verse 71

तथा त्वया विधातव्यं प्रणतस्य नमोस्तु ते । विष्णुरुवाच । भयं त्यजस्व देवेश क्षयं नेष्यामि दानवान्

«Así debes obrar; al que se postra (ante ti), homenaje sea para ti». Dijo Viṣṇu: «Desecha el temor, oh Señor de los dioses; llevaré a los Dānavas a la destrucción».

Verse 72

ये चान्ते विघ्नकर्तारो यातुधानास्तथाऽसुराः । घातयिष्याम्यहं सर्वान्स्वस्ति तिष्ठ पितामह

Y a aquellos que al final se vuelven causantes de obstáculos—ya sean yātudhānas o asuras—los mataré a todos. Permanece en bienestar y buen augurio, oh Pitāmaha, Abuelo venerable.

Verse 73

एवमुक्त्वा स्थितस्तत्र साहाय्येन कृतक्षणः । प्रववुश्च शिवा वाताः प्रसन्नाश्च दिशो दश

Dicho esto, permaneció allí, y con ayuda el momento quedó debidamente dispuesto. Soplaron vientos propicios, y las diez direcciones se tornaron serenas y claras.

Verse 74

सुप्रभाणि च ज्योतींषि चंद्रं चक्रुः प्रदक्षिणम् । न विग्रहं ग्रहाश्चक्रुः प्रसेदुश्चापि सिंधवः

Los astros de fulgor espléndido y los planetas dieron una circunvalación reverente a la Luna. Los planetas no causaron perturbación, y los océanos también se aquietaron y aclararon.

Verse 75

नीरजस्का भूमिरासीत्सकला ह्लाददास्त्वपः । जग्मुः स्वमार्गं सरितो नापि चुक्षुभुरर्णवाः

La tierra estaba por completo libre de polvo, y las aguas eran enteramente deleitosas. Los ríos siguieron sus propios cauces, y ni siquiera los océanos se tornaron turbulentos.

Verse 76

आसन्शुभानींद्रियाणि नराणामंतरात्मनाम् । महर्षयो वीतशोका वेदानुच्चैरवाचयन्

Los sentidos de los hombres se tornaron auspiciosos y recogidos en lo interior; y los grandes rishis, libres de pena, recitaron en voz alta los Vedas.

Verse 77

यज्ञे तस्मिन्हविः पाके शिवा आसंश्च पावकाः । प्रवृत्तधर्मसद्वृत्ता लोका मुदितमानसाः

En aquel sacrificio, mientras se cocían las oblaciones, los fuegos ardieron de modo auspicioso; y los hombres, entregados al dharma y a la recta conducta, estaban gozosos de corazón.

Verse 78

विष्णोः सत्यप्रतिज्ञस्य श्रुत्वारिनिधना गिरः । ततो देवाः समायाता दानवा राक्षसैस्सह

Al oír las palabras infalibles de Viṣṇu, cuyo voto es siempre veraz, entonces se congregaron los devas, junto con los dānavas y los rākṣasas.

Verse 79

भूतप्रेतपिशाचाश्च सर्वे तत्रागताः क्रमात् । गंधर्वाप्सरसश्चैव नागा विद्याधरागणाः

En debido orden llegaron allí todos los bhūtas, pretas y piśācas; y asimismo los gandharvas y las apsaras, junto con los nāgas y las huestes de vidyādharas.

Verse 80

वानस्पत्याश्चौषधयो यच्चेहेद्यच्च नेहति । ब्रह्मादेशान्मारुतेन आनीताः सर्वतो दिशः

Los árboles y las hierbas medicinales—las que se mueven y las que no—, por mandato de Brahmā, fueron traídos por el viento desde todas las direcciones.

Verse 81

यज्ञपर्वतमासाद्य दक्षिणामभितोदिशम् । सुरा उत्तरतः सर्वे मर्यादापर्वते स्थिताः

Al llegar al Monte Yajña y a toda la región meridional en torno, todos los dioses se apostaron al norte, sobre el Monte Maryādā.

Verse 82

गंधर्वाप्सरसश्चैव मुनयो वेदपारगाः । पश्चिमां दिशमास्थाय स्थितास्तत्र महाक्रतौ

Allí, en aquel gran sacrificio, los Gandharvas y las Apsaras, junto con los sabios versados en los Vedas, ocuparon su lugar, de pie en la dirección occidental.

Verse 83

सर्वे देवनिकायाश्च दानवाश्चासुरागणाः । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा सुप्रीतास्ते परस्परम्

Todas las huestes de dioses, los Dānavas y las compañías de Asuras—dejando atrás su resentimiento—se complacieron mutuamente unos con otros.

Verse 84

ऋषीन्पर्यचरन्सर्वे शुश्रूषन्ब्राह्मणांस्तथा । ऋषयो ब्रह्मर्षयश्च द्विजा देवर्षयस्तथा

Todos atendieron a los ṛṣis y asimismo sirvieron a los brāhmaṇas: los ṛṣis, los brahmarṣis, los dvijas (dos veces nacidos) y también los devarṣis.

Verse 85

राजर्षयो मुख्यतमास्समायाताः समंततः । कतमश्च सुरोप्यत्र क्रतौ याज्यो भविष्यति

Los más eminentes reyes‑sabios se han reunido desde todas las direcciones. ¿Qué deidad, en este sacrificio, será la digna de recibir la ofrenda?

Verse 86

पशवः पक्षिणश्चैव तत्र याता दिदृक्षवः । ब्राह्मणा भोक्तुकामाश्च सर्वे वर्णानुपूर्वशः

También los animales y las aves acudieron allí, ansiosos de contemplarlo; y los brahmanes, deseosos de participar del banquete sagrado, llegaron todos en orden, según la sucesión de los varṇa.

Verse 87

स्वयं च वरुणो रत्नं दक्षश्चान्नं स्वयं ददौ । आगत्यवरुणोलोकात्पक्वंचान्नंस्वतोपचत्

Varuṇa mismo ofreció una joya, y Dakṣa mismo dispuso el alimento. Llegado desde el mundo de Varuṇa, él mismo cocinó la comida hasta que quedó plenamente preparada.

Verse 88

वायुर्भक्षविकारांश्च रसपाची दिवाकरः । अन्नपाचनकृत्सोमो मतिदाता बृहस्पतिः

Vāyu rige las transformaciones de lo ingerido; el Sol madura y digiere los jugos del cuerpo; Soma realiza la digestión del alimento; y Bṛhaspati otorga la inteligencia.

Verse 89

धनदानं धनाध्यक्षो वस्त्राणि विविधानि च । सरस्वती नदाध्यक्षो गंगादेवी सनर्मदा

Dhanada (Kubera) es el señor de la riqueza y del don de la riqueza, y también preside las vestiduras de muchas clases. Sarasvatī es la primera entre los ríos; y es alabada asimismo la diosa Gaṅgā, junto con la Narmadā.

Verse 90

याश्चान्याः सरितः पुण्याः कूपाश्चैव जलाशयाः । पल्वलानि तटाकानि कुंडानि विविधानि च

Y también otros ríos sagrados, así como pozos y depósitos de agua: pantanos, estanques y diversos kundas para el baño ritual.

Verse 91

प्रस्रवाणि च मुख्यानि देवखातान्यनेकशः । जलाशयानि सर्वाणि समुद्राः सप्तसंख्यकाः

Hay también manantiales principales de las montañas y muchos cauces de agua formados divinamente; existen toda clase de depósitos de agua, y los océanos se cuentan como siete.

Verse 92

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलैः समम् । सप्तलोकाः सपातालाः सप्तद्वीपाः सपत्तनाः

Junto con los océanos de sal, jugo de caña, licor, ghee, cuajada, leche y agua pura: están los siete mundos con los pātālas, y los siete continentes con sus ciudades.

Verse 93

वृक्षा वल्ल्यः सतृणानि शाकानि च फलानि च । पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्च पंचमम्

Árboles, enredaderas, hierbas, plantas medicinales y frutos; y asimismo tierra, viento, espacio, agua y, como quinto, fuego y luz: tales son las categorías manifestadas.

Verse 94

सविग्रहाणि भूतानि धर्मशास्त्राणि यानि च । वेदभाष्याणि सूत्राणि ब्रह्मणा निर्मितं च यत्

Todos los seres encarnados, así como los Dharma-śāstras, los comentarios a los Vedas y los sūtras: cuanto ha sido formado por Brahmā, todo ello se incluye aquí.

Verse 95

अमूर्तं मूर्तमत्यन्तं मूर्तदृश्यं तथाखिलम् । एवं कृते तथास्मिंस्तु यज्ञे पैतामहे तदा

Entonces, en aquel sacrificio ancestral de Brahmā, el Paitāmaha-yajña, cuando todo fue dispuesto de este modo—lo sin forma y, sin embargo, con forma; lo plenamente encarnado; lo visible en forma corpórea; y, en verdad, la totalidad de la manifestación—quedó así comprendido.

Verse 96

देवानां संनिधौ तत्र ऋषिभिश्च समागमे । ब्रह्मणो दक्षिणे पार्श्वे स्थितो विष्णुः सनातनः

Allí, en presencia de los devas y en la asamblea de los ṛṣis, el eterno Viṣṇu se mantuvo a la diestra de Brahmā.

Verse 97

वामपार्श्वे स्थितो रुद्रः पिनाकी वरदः प्रभुः । ऋत्विजां चापि वरणं कृतं तत्र महात्मना

A la izquierda estaba Rudra—portador de Pināka, dador benigno de dones, el Señor. Allí mismo, el magnánimo designó también a los sacerdotes oficiantes.

Verse 98

भृगुर्होतावृतस्तत्र पुलस्त्योध्वर्य्युसत्तमः । तत्रोद्गाता मरीचिस्तु ब्रह्मा वै नारदः कृतः

Allí, Bhṛgu fue elegido como Hotṛ, y Pulastya—el mejor—como Adhvaryu. Marīci sirvió como Udgātṛ, y Nārada fue designado como Brahmā, el sacerdote supervisor del rito.

Verse 99

सनत्कुमारादयो ये सदस्यास्तत्र ते भवन् । प्रजापतयो दक्षाद्या वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः

Allí hubo miembros de aquella asamblea como Sanatkumāra y otros; y también estuvieron los Prajāpatis, comenzando por Dakṣa, y los varṇas, empezando por los Brāhmaṇas.

Verse 100

ब्रह्मणश्च समीपे तु कृता ऋत्विग्विकल्पना । वस्त्रैराभरणैर्युक्ताः कृता वैश्रवणेन ते

Cerca de Brahmā se dispuso y eligió a los sacerdotes oficiantes; y Vaiśravaṇa (Kubera) los designó, provistos de vestiduras y ornamentos.

Verse 101

अंगुलीयैः सकटकैर्मकुटैर्भूषिता द्विजाः । चत्वारो द्वौ दशान्ये च त षोडशर्त्विजः

Los dos veces nacidos (brāhmaṇas) fueron adornados con anillos, pendientes y coronas; cuatro, dos y otros diez: así eran los dieciséis sacerdotes (ṛtvijas).

Verse 102

ब्रह्मणा पूजिताः सर्वे प्रणिपातपुरःसरम् । अनुग्राह्यो भवद्भिस्तु सर्वैरस्मिन्क्रताविह

Todos vosotros, honrados por Brahmā—poniendo primero la postración—debéis ahora mostrarle vuestro favor aquí, en este sacrificio.

Verse 103

पत्नी ममैषा सावित्री यूयं मे शरणंद्विजाः । विश्वकर्माणमाहूय ब्रह्मणः शीर्षमुंडनं

«Esta Sāvitrī es mi esposa, y vosotros, brahmanes, sois mi refugio. Llamad a Viśvakarman y rapad (tonsura) la cabeza de Brahmā.»

Verse 104

यज्ञे तु विहितं तस्य कारितं द्विजसत्तमैः । आतसेयानि वस्त्राणि दंपत्यर्थे तथा द्विजैः

En el sacrificio, lo prescrito para él fue cumplido debidamente por los más excelentes de los dos veces nacidos; y asimismo los brahmanes procuraron vestiduras de lino para el bien de la pareja.

Verse 105

ब्रह्मघोषेण ते विप्रा नादयानास्त्रिविष्टपम् । पालयंतो जगच्चेदं क्षत्रियाः सायुधाः स्थिताः

Aquellos brāhmaṇas, haciendo resonar el canto védico —el “sonido de Brahman”— hicieron vibrar incluso el Triviṣṭapa; y los kṣatriyas, armados, permanecieron en pie, protegiendo este mismo mundo.

Verse 106

भक्ष्यप्रकारान्विविधिन्वैश्यास्तत्र प्रचक्रिरे । रसबाहुल्ययुक्तं च भक्ष्यं भोज्यं कृतं ततः

Allí los vaiśyas prepararon muchas clases de alimentos; y luego dispusieron viandas para servir y para comer, colmadas de jugos sabrosos y abundancia.

Verse 107

अश्रुतं प्रागदृष्टं च दृष्ट्वा तुष्टः प्रजापतिः । प्राग्वाटेति ददौ नाम वैश्यानां सृष्टिकृद्विभुः

Al ver algo antes inaudito y jamás contemplado, Prajāpati se complació; y el Creador omnipotente otorgó a los vaiśyas el nombre de «Prāgvāṭa».

Verse 108

द्विजानां पादशुश्रूषा शूद्रैः कार्या सदा त्विह । पादप्रक्षालनं भोज्यमुच्छिष्टस्य प्रमार्जनं

Aquí los śūdras deben siempre servir a los pies de los dvijas: lavarles los pies, comer lo que queda de su comida y limpiar sus sobras.

Verse 109

तेपि चक्रुस्तदा तत्र तेभ्यो भूयः पितामहः । शूश्रूषार्थं मया यूयं तुरीये तु पदे कृताः

Ellos también lo hicieron allí en aquel tiempo. Entonces el Abuelo Brahmā les dijo de nuevo: «Para el servicio, os he colocado en el cuarto estado».

Verse 110

द्विजानां क्षत्रबन्धूनां बन्धूनां च भवद्विधैः । त्रिभ्यश्शुश्रूषणा कार्येत्युक्त्वा ब्रह्मा तथाऽकरोत्

Tras declarar Brahmā: «Por personas como vosotros debe rendirse servicio a tres: a los dos veces nacidos, a los kṣatra-bandhus y a los propios parientes», obró conforme a ello.

Verse 111

द्वाराध्यक्षं तथा शक्रं वरुणं रसदायकम् । वित्तप्रदं वैश्रवणं पवनं गंधदायिनम्

Él es el guardián de la puerta; asimismo Śakra (Indra); Varuṇa, dador del sabor; Vaiśravaṇa (Kubera), otorgador de riquezas; y Pavana (Vāyu), dador de fragancia.

Verse 112

उद्योतकारिणं सूर्यं प्रभुत्वे माधवः स्थितः । सोमः सोमप्रदस्तेषां वामपक्ष पथाश्रितः

En la soberanía, Mādhava permanece como el Sol que hace brotar la luz; y Soma—dador para ellos de la esencia lunar—permanece en el sendero del lado izquierdo.

Verse 113

सुसत्कृता च पत्नी सा सवित्री च वरांगना । अध्वर्युणा समाहूता एहि देवि त्वरान्विता

La noble Savitrī, debidamente honrada como su esposa, fue llamada por el sacerdote adhvaryu: «Ven, oh diosa, apresúrate, sin demora».

Verse 114

उत्थिताश्चाग्नयः सर्वे दीक्षाकाल उपागतः । व्यग्रा सा कार्यकरणे स्त्रीस्वभावेन नागता

Todos los fuegos sagrados habían sido encendidos, y había llegado el tiempo de la dīkṣā (iniciación). Pero ella, distraída en las tareas necesarias, no acudió: tal era su naturaleza de mujer.

Verse 115

इहवै न कृतं किंचिद्द्वारे वै मंडनं मया । भित्त्यां वैचित्रकर्माणि स्वस्तिकं प्रांगणेन तु

Aquí no he hecho adorno alguno en la puerta; mas en los muros he trazado labores ornamentales, y en el patio he dibujado un svastika.

Verse 116

प्रक्षालनं च भांडानां न कृतं किमपि त्विह । लक्ष्मीरद्यापि नायाता पत्नीनारायणस्य या

Y aquí no se ha hecho en absoluto el lavado de los utensilios; por eso Lakṣmī, la consorte de Nārāyaṇa, no ha venido ni siquiera hoy.

Verse 117

अग्नेः पत्नी तथा स्वाहा धूम्रोर्णा तु यमस्य तु । वारुणी वै तथा गौरी वायोर्वै सुप्रभा तथा

Svāhā es la esposa de Agni; Dhūmrorṇā es la esposa de Yama. Asimismo Vāruṇī es la consorte de Varuṇa, y Gaurī la consorte de Vāyu; así también Suprabhā.

Verse 119

ऋद्धिर्वैश्रवणी भार्या शम्भोर्गौरी जगत्प्रिया । मेधा श्रद्धा विभूतिश्च अनसूया धृतिः क्षमा

Ṛddhi es la esposa de Vaiśravaṇa (Kubera); y de Śambhu (Śiva), Gaurī, amada del mundo. Asimismo [están] Medhā, Śraddhā, Vibhūti, Anasūyā, Dhṛti y Kṣamā.

Verse 120

गंगा सरस्वती चैव नाद्या याताश्च कन्यकाः । इंद्राणी चंद्रपत्नी तु रोहिणी शशिनः प्रियाः

Gaṅgā y Sarasvatī, y asimismo las doncellas que habían ido al río Nadyā; también Indrāṇī, y Rohiṇī, la esposa de la Luna, amada de Śaśin.

Verse 121

अरुंधती वसिष्ठस्य सप्तर्षीणां च याः स्त्रियः । अनसूयात्रिपत्नी च तथान्याः प्रमदा इह

Arundhatī, esposa de Vasiṣṭha, y las esposas de los Siete Ṛṣis, y Anasūyā—esposa de Atri—y también otras nobles mujeres aquí (son mencionadas).

Verse 122

वध्वो दुहितरश्चैव सख्यो भगिनिकास्तथा । नाद्यागतास्तु ताः सर्वा अहं तावत्स्थिता चिरं

«Nuera, hijas, amigas y asimismo hermanas: ninguna de ellas ha venido hoy. Por eso he permanecido aquí, aguardando largo tiempo.»

Verse 123

नाहमेकाकिनी यास्ये यावन्नायांति ता स्त्रियः । ब्रूहि गत्वा विरंचिं तु तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

«No iré sola hasta que lleguen esas mujeres. Ve e informa a Virañci (Brahmā), y quédate aquí un momento.»

Verse 124

सर्वाभिः सहिता चाहमागच्छामि त्वरान्विता । सर्वैः परिवृतः शोभां देवैः सह महामते

Acompañada por todas ellas, vengo con presteza; rodeada por todos los devas, llego en esplendor, oh magnánimo.

Verse 125

भवान्प्राप्नोति परमां तथाहं तु न संशयः । वदमानां तथाध्वर्युस्त्यक्त्वा ब्रह्माणमागतः

«Alcanzarás el estado supremo; de ello no tengo duda.» Mientras hablaba así, llegó el adhvaryu (sacerdote), tras dejar a Brahmā.

Verse 126

सावित्री व्याकुला देव प्रसक्ता गृहकर्माणि । सख्यो नाभ्यागता यावत्तावन्नागमनं मम

Oh dios, Sāvitrī está afligida y ocupada en los deberes del hogar. Hasta que lleguen sus amigas, no iré.

Verse 127

एवमुक्तोस्मि वै देव कालश्चाप्यतिवर्त्तते । यत्तेद्य रुचितं तावत्तत्कुरुष्व पितामह

Así he hablado, oh Señor, y el tiempo también transcurre. Por ello, lo que hoy te agrade, hazlo de inmediato, oh Pitāmaha, Abuelo venerable.

Verse 128

एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा किंचित्कोपसमन्वितः । पत्नीं चान्यां मदर्थे वै शीघ्रं शक्र इहानय

Al oír esto, Brahmā, algo tomado por la ira, dijo: «Oh Śakra, trae pronto aquí otra esposa para mí».

Verse 129

यथा प्रवर्तते यज्ञः कालहीनो न जायते । तथा शीघ्रं विधित्स्व त्वं नारीं कांचिदुपानय

Así como el yajña prosigue y no llega a ser sin el tiempo debido, así también tú actúa pronto según el rito: trae aquí a alguna mujer.

Verse 130

यावद्यज्ञसमाप्तिर्मे वर्णे त्वां मा कृथा मनः । भूयोपि तां प्रमोक्ष्यामि समाप्तौ तु क्रतोरिह

Hasta que mi yajña se complete, no pongas tu mente en hablar de ello. Cuando este rito aquí concluya, la dejaré libre de nuevo.

Verse 131

एवमुक्तस्तदा शक्रो गत्वा सर्वं धरातलं । स्त्रियो दृष्टाश्च यास्तेन सर्वाः परपरिग्रहाः

Así interpelado, Śakra (Indra) recorrió entonces toda la faz de la tierra; y cuantas mujeres vio allí, todas eran esposas de otros hombres.

Verse 132

आभीरकन्या रूपाढ्या सुनासा चारुलोचना । न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी

Era una doncella Abhīra de gran hermosura, de nariz fina y ojos encantadores; no era diosa, ni mujer gandharva, ni asurī, ni doncella serpiente.

Verse 133

न चास्ति तादृशी कन्या यादृशी सा वरांगना । ददर्श तां सुचार्वंगीं श्रियं देवीमिवापराम्

No existe doncella como ella, esa mujer excelsa. La contempló, de miembros hermosos, como si fuera otra vez la misma Diosa Śrī.

Verse 134

संक्षिपन्तीं मनोवृत्ति विभवं रूपसंपदा । यद्यत्तु वस्तुसौंदर्याद्विशिष्टं लभ्यते क्वचित्

La prosperidad mundana y la belleza constriñen y estrechan el curso natural de la mente; y cualquier excelencia que a veces se obtiene, se debe únicamente a la hermosura de algún objeto.

Verse 135

तत्तच्छरीरसंलग्नं तन्वंग्या ददृशे वरम् । तां दृष्ट्वा चिंतयामास यद्येषा कन्यका भवेत्

Entonces la doncella de miembros esbeltos vio a aquel excelente, estrechamente unido a ese mismo cuerpo. Al verla, él se puso a pensar: «¡Si tan solo esta muchacha fuera una doncella apta para el matrimonio…!»

Verse 136

तन्मत्तः कृतपुण्योन्यो न देवो भुवि विद्यते । योषिद्रत्नमिदं सेयं सद्भाग्यायां पितामहः

En esta tierra no hay deidad alguna aparte de aquel tan afortunado y colmado de mérito. Esta joya entre las mujeres—esta Sā (Seyā)—fue concedida por Pitāmaha (Brahmā) a la virtuosa Bhāgyā.

Verse 137

सरागो यदि वा स्यात्तु सफलस्त्वेष मे श्रमः । नीलाभ्र कनकांभोज विद्रुमाभां ददर्श तां

«Si en verdad ella está enamorada, entonces este esfuerzo mío será fructífero.» Así la contempló: resplandeciente como nube azul oscura, como loto de oro y como coral rojo.

Verse 138

त्विषं संबिभ्रतीमंगैः केशगंडे क्षणाधरैः । मन्मथाशोकवृक्षस्य प्रोद्भिन्नां कलिकामिव

Un fulgor llevaba en sus miembros—en el cabello, en las mejillas y en el temblor del labio inferior—como un capullo recién brotado en el aśoka del dios del Amor, Manmatha.

Verse 139

प्रदग्धहृच्छयेनैव नेत्रवह्निशिखोत्करैः । धात्रा कथं हि सा सृष्टा प्रतिरूपमपश्यता

Con el corazón ya abrasado por el deseo y los ojos ardiendo con lenguas de fuego, ¿cómo pudo el Creador haberla formado sin antes contemplar una figura tan incomparable?

Verse 140

कल्पिता चेत्स्वयं बुध्या नैपुण्यस्य गतिः परा । उत्तुंगाग्राविमौ सृष्टौ यन्मे संपश्यतः सुखं

Si con mi propio entendimiento he concebido el supremo curso del arte creador, grande es el gozo que siento al contemplar estas dos creaciones de elevadas cumbres.

Verse 141

पयोधरौ नातिचित्रं कस्य संजायते हृदि । रागोपहतदेहोयमधरो यद्यपि स्फुटम्

¿Quién no sentiría un estremecimiento en el corazón al ver los pechos? Y, sin embargo, este cuerpo está herido por la pasión, aunque el labio se muestre con claridad, seductor a la vista.

Verse 142

तथापि सेवमानस्य निर्वाणं संप्रयच्छति । वहद्भिरपि कौटिल्यमलकैः सुखमर्प्यते

Aun así, a quien sirve le concede el nirvāṇa (liberación); y aunque vaya arrastrada por cualidades torcidas e impuras, como el amalaka, todavía ofrece dicha.

Verse 143

दोषोपि गुणवद्भाति भूरिसौंदर्यमाश्रितः । नेत्रयोर्भूषितावंता वाकर्णाभ्याशमागतौ

Hasta un defecto puede parecer virtud cuando se asocia a gran belleza; y las comisuras adornadas de los ojos parecían acercarse hasta los oídos.

Verse 144

कारणाद्भावचैतन्यं प्रवदंति हि तद्विदः । कर्णयोर्भूषणे नेत्रे नेत्रयोः श्रवणाविमौ

Los conocedores de la verdad afirman que la conciencia en la existencia encarnada surge de la causa. Para los oídos, el adorno son los ojos; y para los ojos, estos dos—el oír—son su sostén.

Verse 145

कुंडलांजनयोरत्र नावकाशोस्ति कश्चन । न तद्युक्तं कटाक्षाणां यद्द्विधाकरणं हृदि

Aquí no hay lugar alguno para el pendiente y el añjana (colirio) a la vez; no es apropiado que las miradas de soslayo provoquen una división en el corazón.

Verse 146

तवसंबंधिनोयेऽत्र कथं ते दुःखभागिनः । सर्वसुंदरतामेति विकारः प्राकृतैर्गुणैः

¿Cómo podrían los que aquí están vinculados contigo participar del dolor? Aun una simple modificación de la naturaleza, por las cualidades materiales, llega a la belleza perfecta.

Verse 147

वृद्धे क्षणशतानां तु दृष्टमेषा मया धनम् । धात्रा कौशल्यसीमेयं रूपोत्पत्तौ सुदर्शिता

Oh venerable, en estos cientos de instantes fugaces he contemplado esta riqueza. En el mismo surgir de su hermosura, el Creador ha mostrado en ella el límite supremo de su destreza.

Verse 148

करोत्येषा मनो नॄणां सस्नेहं कृतिविभ्रमैः । एवं विमृशतस्तस्य तद्रूपापहृतत्विषः

Con sus gestos artificiosos y coqueterías, vuelve el corazón de los hombres tierno de apego. Mientras él así meditaba, su resplandor fue arrebatado por la belleza de ella.

Verse 149

निरंतरोद्गतैश्छन्नमभवत्पुलकैर्वपुः । तां वीक्ष्य नवहेमाभां पद्मपत्रायतेक्षणाम्

Al verla—brillante como oro recién labrado, con ojos largos como pétalos de loto—su cuerpo quedó cubierto de incesantes escalofríos.

Verse 150

देवानामथ यक्षाणां गंधर्वोरगरक्षसाम् । नाना दृष्टा मया नार्यो नेदृशी रूपसंपदा

Entre los devas, los yakṣas, los gandharvas, los nāgas y los rākṣasas, he visto muchas mujeres; pero ninguna poseía una riqueza de hermosura como la de ella.

Verse 151

त्रैलोक्यांतर्गतं यद्यद्वस्तुतत्तत्प्रधानतः । समादाय विधात्रास्याः कृता रूपस्य संस्थितिः

Cuantas realidades existen dentro de los tres mundos, tomando de cada una su esencia predominante, el Creador las reunió y así estableció la forma firme de esta creación.

Verse 152

इंद्र उवाच । कासि कस्य कुतश्च त्वमागता सुभ्रु कथ्यताम् । एकाकिनी किमर्थं च वीथीमध्येषु तिष्ठसि

Indra dijo: «¿Quién eres? ¿De quién eres—hija o esposa—y de dónde has venido, oh de hermosas cejas? Dímelo. ¿Y por qué estás sola en medio de las calles?»

Verse 153

यान्येतान्यंगसंस्थानि भूषणानि बिभर्षि च । नैतानि तव भूषायै त्वमेतेषां हि भूषणम्

Los adornos que llevas en tus miembros no te embellecen en verdad; más bien, tú eres el adorno que los embellece a ellos.

Verse 154

न देवी न च गंधर्वी नासुरी न च पन्नगी । किन्नरी दृष्टपूर्वा वा यादृशी त्वं सुलोचने

No eres diosa, ni Gandharvī, ni Asurī, ni doncella serpiente; tampoco he visto jamás una Kinnarī como tú. Oh de bellos ojos, ¿qué clase de ser eres?

Verse 155

उक्ता मयापि बहुशः कस्माद्दत्से हि नोत्तरम् । त्रपान्विता तु सा कन्या शक्रं प्रोवाच वेपती

Aunque te he hablado muchas veces, ¿por qué no das respuesta? Entonces aquella doncella, llena de pudor y temblorosa, habló a Śakra (Indra).

Verse 156

गोपकन्या त्वहं वीर विक्रीणामीह गोरसम् । नवनीतमिदं शुद्धं दधि चेदं विमंडकम्

«Oh héroe, soy una doncella vaquera; aquí vendo los frutos de la vaca. Esta es mantequilla fresca y pura, y este es cuajado: limpio, sin mezcla ni adulteración.»

Verse 157

दध्ना चैवात्र तक्रेण रसेनापि परंतप । अर्थी येनासि तद्ब्रूहि प्रगृह्णीष्व यथेप्सितम्

«Aquí hay cuajado, y también suero de mantequilla y el jugo del suero, oh domador de enemigos. Dime qué deseas; toma lo que te plazca.»

Verse 158

एवमुक्तस्तदा शक्रो गृहीत्वा तां करे दृढम् । अनयत्तां विशालाक्षीं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः

«Así interpelado, Śakra (Indra) tomó con firmeza su mano y condujo a aquella mujer de grandes ojos al lugar donde Brahmā estaba apostado.»

Verse 159

नीयमाना तु सा तेन क्रोशंती पितृमातरौ । हा तात मातर्हा भ्रातर्नयत्येष नरो बलात्

«Pero mientras él se la llevaba, ella clamó a su padre y a su madre: “¡Ay, padre! ¡Ay, madre! ¡Ay, hermano! ¡Este hombre me arrastra por la fuerza!”»

Verse 160

यदि वास्ति मया कार्यं पितरं मे प्रयाचय । स दास्यति हि मां नूनं भवतः सत्यमुच्यते

«Si de mí tienes alguna necesidad, pídeme a mi padre. Sin duda él me dará a ti; lo que has dicho es verdad.»

Verse 161

का हि नाभिलषेत्कन्या भर्तांरं भक्तिवत्सलम् । नादेयमपि ते किंचित्पितुर्मे धर्मवत्सल

¿Qué doncella no anhelaría a un esposo amante de la devoción? Oh amado, fiel al dharma: no hay nada que mi padre no deba concederte.

Verse 162

प्रसादये तं शिरसा मां स तुष्टः प्रदास्यति । पितुश्चित्तमविज्ञाय यद्यात्मानं ददामि ते

Lo aplacaré inclinando la cabeza; cuando quede complacido, me concederá a ti. Pero sin conocer la intención de mi padre, ¿cómo puedo entregarme a ti?

Verse 163

धर्मो हि विपुलो नश्येत्तेन त्वां न प्रसादये । भविष्यामि वशे तुभ्यं यदि तातः प्रदास्यति

En verdad, un gran dharma se arruinaría; por eso no busco ganarme tu favor. Solo quedaré bajo tu autoridad si mi padre me entrega a ti.

Verse 164

इत्थमाभाष्यमाणस्तु तदा शक्रोऽनयच्च ताम् । ब्रह्मणः पुरतः स्थाप्य प्राहास्यार्थे मयाऽबले

Así interpelado, Indra la condujo entonces allí; y, poniéndola ante Brahmā, dijo—queriendo burlarse de ella—: «Oh desvalida, por mí…».

Verse 165

आनीतासि विशालाक्षि मा शुचो वरवर्णिनि । गोपकन्यामसौ दृष्ट्वा गौरवर्णां महाद्युतिम्

«Has sido traída aquí, oh de grandes ojos; no te aflijas, oh dama de hermosa tez. Al ver a aquella doncella vaquera—de color dorado y gran resplandor—(habló así)»

Verse 166

कमलामेव तां मेने पुंडरीकनिभेक्षणाम् । तप्तकांचनसद्भित्ति सदृशा पीनवक्षसम्

La tuvo por Lakṣmī misma, de ojos como loto; sus pechos plenos eran semejantes al muro resplandeciente del oro al rojo vivo.

Verse 167

मत्तेभहस्तवृत्तोरुं रक्तोत्तुंग नखत्विषं । तं दृष्ट्वाऽमन्यतात्मानं सापि मन्मनथचरम्

Al verlo—con muslos redondos como la trompa de un elefante embriagado y uñas altas de brillo rojizo—ella también, al contemplarlo, se creyó movida por Manmatha.

Verse 168

तत्प्राप्तिहेतु क धिया गतचित्तेव लक्ष्यते । प्रभुत्वमात्मनो दाने गोपकन्याप्यमन्यत

¿Con qué intención, para alcanzar aquello, parece tener la mente absorta? Hasta la doncella vaquera se creyó soberana en el acto de dar.

Verse 169

यद्येष मां सुरूपत्वादिच्छत्यादातुमाग्रहात् । नास्ति सीमंतिनी काचिन्मत्तो धन्यतरा भुवि

Si, por mi hermosura y demás, insiste en tomarme, entonces no hay mujer casada en la tierra más dichosa que yo.

Verse 170

अनेनाहं समानीता यच्चक्षुर्गोचरं गता । अस्य त्यागे भवेन्मृत्युरत्यागे जीवितं सुखम्

Por él he sido traída aquí y he entrado en el alcance de tu mirada. Si lo abandonas, habrá muerte; si no lo abandonas, habrá vida dichosa.

Verse 171

भवेयमपमानाच्च धिग्रूपा दुःखदायिनी । दृश्यते चक्षुषानेन यापि योषित्प्रसादतः

Por esta humillación, ¡ojalá me vuelva de forma maldita, portadora de dolor!, aunque este mismo ojo me contempla sólo por la gracia de una mujer.

Verse 172

सापि धन्या न संदेहः किं पुनर्यां परिष्वजेत् । जगद्रूपमशेषं हि पृथक्संचारमाश्रितम्

Ella también es bienaventurada, sin duda. ¡Cuánto más bienaventurada, entonces, es aquella a quien él abraza! Pues ha asumido como su forma el universo entero, aunque parezca moverse por separado en manifestaciones distintas.

Verse 173

लावण्यं तदिहैकस्थं दर्शितं विश्वयोनिना । अस्योपमा स्मरः साध्वी मन्मथस्य त्विषोपमा

Aquí, concentrada en un solo lugar, esa hermosura fue revelada por la Fuente del universo. Para ella, incluso Smara es una comparación adecuada; y su resplandor es comparable al de Manmatha.

Verse 174

तिरस्कृतस्तु शोकोयं पिता माता न कारणम् । यदि मां नैष आदत्ते स्वल्पं मयि न भाषते

Pero esta pena nace de ser desdeñada; mi padre y mi madre no son la causa. Es porque él no me acepta y apenas me dirige la palabra.

Verse 175

अस्यानुस्मरणान्मृत्युः प्रभविष्यति शोकजः । अनागसि च पत्न्यां तु क्षिप्रं यातेयमीदृशी

Al recordarla así, surgirá la muerte nacida del dolor; y aunque su esposa es inocente, esta mujer partirá pronto de tal modo.

Verse 176

कुचयोर्मणिशोभायै शुद्धाम्बुज समद्युतिः । मुखमस्य प्रपश्यंत्या मनो मे ध्यानमागतम्

Al contemplar su rostro—radiante como un loto puro y resplandeciente como una joya sobre los pechos—mi mente ha entrado en profunda meditación.

Verse 177

अस्यांगस्पर्शसंयोगान्न चेत्त्वं बहु मन्यसे । स्पृशन्नटसि तर्हि न त्वं शरीरं वितथं परम्

Si no consideras importante este contacto y unión del cuerpo, entonces—aunque sigas tocando y moviéndote—no puedes afirmar de veras que el cuerpo sea totalmente irreal.

Verse 178

अथवास्य न दोषोस्ति यदृच्छाचारको ह्यसि । मुषितः स्मर नूनं त्वं संरक्ष स्वां प्रियां रतिम्

O bien, no hay falta en ello—pues eres quien actúa según lo que el azar dispone. Sin duda has sido despojado; recuerda y protege a tu amada Rati.

Verse 179

त्वत्तोपि दृश्यते येन रूपेणायं स्मराधिकः । ममानेन मनोरत्न सर्वस्वं च हृतं दृढम्

Por la hermosura con que se le contempla, supera incluso a ti y es mayor que el mismo Kāma. Oh joya de mi corazón, por él ha sido arrebatado con firmeza todo mi ser.

Verse 180

शोभा या दृश्यते वक्त्रे सा कुतः शशलक्ष्मणि । नोपमा सकलं कस्य निष्कलंकेन शस्यते

Oh Luna, marcada con la liebre, ¿de dónde nace la hermosura que se ve en tu rostro? Pues ninguna comparación completa puede hacerse con justicia entre cosa alguna y aquello que es totalmente sin mancha.

Verse 181

समानभावतां याति पंकजं नास्य नेत्रयोः । कोपमा जलशंखेन प्राप्ता श्रवणशंङ्खयोः

El loto llega a igualarse al fulgor de sus ojos; y sus oídos alcanzan semejanza con las caracolas nacidas del agua.

Verse 182

विद्रुमोप्यधरस्यास्य लभते नोपमां ध्रुवम् । आत्मस्थममृतं ह्येष संस्रवंश्चेष्टते ध्रुवम्

Ni siquiera el coral puede, en verdad, igualar la hermosura de sus labios. Pues en sí mismo porta el néctar de la inmortalidad, y ciertamente éste se desborda sin cesar.

Verse 183

यदि किंचिच्छुभं कर्म जन्मांतरशतैः कृतम् । तत्प्रसादात्पुनर्भर्ता भवत्वेष ममेप्सितः

Si he realizado alguna obra auspiciosa a lo largo de cientos de nacimientos pasados, por el mérito de esa gracia, que éste mismo sea de nuevo mi esposo, aquel a quien deseo.

Verse 184

एवं चिंतापराधीना यावत्सा गोपकन्यका । तावद्ब्रह्मा हरिं प्राह यज्ञार्थं सत्वरं वचः

Mientras la doncella vaquera permanecía así, dominada y afligida por pensamientos ansiosos, Brahmā se dirigió con presteza a Hari con palabras urgentes, por el bien del sacrificio.

Verse 185

देवी चैषा महाभागा गायत्री नामतः प्रभो । एवमुक्ते तदा विष्णुर्ब्रह्माणं प्रोक्तवानिदम्

«Y ella es, en verdad, una diosa sumamente afortunada, oh Señor, llamada Gāyatrī». Dicho esto, Viṣṇu habló entonces a Brahmā de la siguiente manera.

Verse 186

तदेनामुद्वहस्वाद्य मया दत्तां जगत्प्रभो । गांधर्वेण विवाहेन विकल्पं मा कृथाश्चिरम्

Por tanto, oh Señor del mundo, cásate con ella hoy: yo te la he entregado. Sea por el matrimonio Gāndharva; no demores largo tiempo buscando otras alternativas.

Verse 187

अमुं गृहाण देवाद्य अस्याः पाणिमनाकुलम् । गांधेर्वेण विवाहेन उपयेमे पितामहः

«Oh el más excelso de los dioses, toma su mano sin vacilar. Por el matrimonio Gāndharva, el mismo Abuelo (Brahmā) la desposó antaño.»

Verse 188

तामवाप्य तदा ब्रह्मा जगादाद्ध्वर्युसत्तमम् । कृता पत्नी मया ह्येषा सदने मे निवेशय

Habiéndola obtenido, Brahmā dijo entonces al más excelso de los sacerdotes adhvaryu: «En verdad la he hecho tu esposa; introdúcela en mi morada.»

Verse 189

मृगशृंगधरा बाला क्षौमवस्त्रावगुंठिता । पत्नीशालां तदा नीता ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

Entonces la joven doncella, portando cuernos de ciervo y velada con una vestidura de lino, fue conducida por los sacerdotes oficiantes—versados en los Vedas—al pabellón de la esposa (patnīśālā).

Verse 190

औदुंबेरण दंडेन प्रावृतो मृगचर्मणा । महाध्वरे तदा ब्रह्मा धाम्ना स्वेनैव शोभते

Cubierto con piel de ciervo y llevando un bastón de madera de udumbara, Brahmā resplandece entonces en el gran sacrificio, sólo por el fulgor innato de su propia majestad.

Verse 191

प्रारब्धं च ततो होत्रं ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । भृगुणा सहितैः कर्म वेदोक्तं तैः कृतं तदा । तथा युगसहस्रं तु स यज्ञः पुष्करेऽभवत्

Entonces los brahmanes versados en los Vedas comenzaron los ritos de oblación (hotra); junto con Bhṛgu realizaron en aquel tiempo las acciones rituales prescritas por el Veda. Así, aquel sacrificio en Puṣkara perduró por mil yugas.