Adhyaya 46: Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे ब्रह्मोत्पतिर् नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः । श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतं श्रीमार्कण्डेयपुराणम् । (द्वितीयो भागः) षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । क्रौष्टुकिरुवाच भगवन्स्त्वण्डसम्भूतिर्यथावत् कथिता मम । ब्रह्माण्डे ब्रह्मणो जन्म तथा चोक्तं महात्मनः ॥

Así concluye en el Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa el capítulo cuadragésimo quinto, llamado «El origen de Brahmā» (segunda parte). Capítulo cuadragésimo sexto. Dijo Krauṣṭuki: «Oh Bienaventurado, me ha sido explicada debidamente la génesis del huevo cósmico; y también el nacimiento de Brahmā dentro del Brahmāṇḍa, oh magnánimo».

Verse 2

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तो भृगुकुलोद्भव । यदा न सृष्टिर्भूतानामस्ति किं नु न चास्ति वा । काले वै प्रलयस्यान्ते सर्वस्मिन्नुपसंहृते ॥

Deseo oír esto de ti, oh nacido en el linaje de Bhṛgu: cuando no hay creación de seres, ¿existe entonces algo o no? ¿Y cuál es la condición al término del pralaya, cuando todo ha sido reabsorbido en la disolución?

Verse 3

मार्कण्डेय उवाच । यदा तु प्रकृतौ याति लयं विश्वमिदं जगत् । तदोच्यते प्राकृतोऽयं विद्वद्भिः प्रतिसञ्चरः ॥

Dijo Mārkaṇḍeya: Cuando este universo entero se disuelve en Prakṛti, los sabios llaman a ese retorno (retiro) la disolución ‘prākṛta’ (material).

Verse 4

स्वात्मन्यवस्थितेव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । प्रकृतिः पुरुषश्चैव साधर्म्येणावतिṣ्ठतः ॥

Cuando lo inmanifestado reposa en su propia naturaleza y las transformaciones han sido retiradas, Prakṛti y Puruṣa permanecen establecidos en una suerte de igualdad: un equilibrio indiferenciado.

Verse 5

तदा तमश्च सत्त्वञ्च समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनूनौ च तत्प्रोतौ च परस्परम् ॥

Entonces tamas y sattva permanecen en equilibrio—ni en exceso ni en defecto—y están entretejidos mutuamente, ligados entre sí.

Verse 6

तिलेषु वा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् । तथा तमसि सत्त्वे च रजोऽप्यनुसृतं स्थितम् ॥

Así como el aceite existe dentro de las semillas de sésamo, o el ghee existe dentro de la leche, así también rajas permanece presente—penetrante y latente—dentro de tamas y sattva.

Verse 7

उत्पत्तिर्ब्रह्मणो यावदायुṣो द्विपरार्धिकम् । तावद्दिनं परेśस्य तत्समा संयमे निशा ॥

Desde el surgimiento de Brahmā hasta el término de su vida—de extensión de dos parārdhas—esto constituye el “día” del Señor Supremo; de igual duración es Su “noche”, en la cual el cosmos permanece contenido en la disolución (pralaya).

Verse 8

अहर्मुखे प्रबुद्धस्तु जगदादिरनादिमान् । सर्वहेतुरचिन्त्यात्मा परः कोऽप्यपरक्रियः ॥

Al comienzo del “día” cósmico, el Origen del mundo—y sin embargo Él mismo sin comienzo—despierta: causa de todo, de naturaleza inconcebible, el Supremo, que actúa sin depender de nada más.

Verse 9

प्रकृतिं पुरुषञ्चैव प्राविश्याशु जगत्पतिः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥

El Señor del mundo—Parameśvara—entró con presteza tanto en Prakṛti como en Puruṣa, y los agitó mediante Su Yoga supremo (iniciando así el proceso de manifestación).

Verse 10

यथा मदो नवस्त्रीणां यथा वा माधवानिलः । अनुप्रविष्टः क्षोभाय तथासौ योगमूर्तिमान् ॥

Así como la embriaguez (o la pasión) entra en las jóvenes, o como la brisa primaveral penetra (y conmueve a los seres), así Aquel—cuya forma es el Yoga—entró para provocar la agitación (el movimiento).

Verse 11

प्रधानॆ क्षोभ्यमाणे तु स देवो ब्रह्मसंज्ञितः । समुत्पन्नोऽण्डकोषस्थो यथा ते कथितं मया ॥

Cuando el Pradhāna estaba siendo agitado, surgió la deidad conocida como Brahmā, morando dentro de la cáscara del huevo cósmico—tal como te lo he dicho.

Verse 12

स एव क्षोभकः पूर्वं स क्षोभ्यः प्रकृतेः पतिः । स सङ्कोचविकाशाभ्यां प्रधानत्वेऽपि च स्थितः ॥

Él solo es el primer impulsor (quien pone todo en movimiento) y también aquel que es impulsado: el Señor de Prakṛti. Aunque mora como Pradhāna (la naturaleza primordial), permanece a través de la contracción y la expansión.

Verse 13

अत्पन्नः स जगद्योनिरगुणोऽपि रजोगुणम् । भुञ्जन् प्रवर्तते सर्गे ब्रह्मत्वं समुपाश्रितः ॥

Al manifestarse, se vuelve el seno/la fuente del mundo; aunque está más allá de los guṇas, participa del rajas y avanza en la creación, asumiendo el estado de Brahmā.

Verse 14

ब्रह्मत्वे स प्रजाः सृष्ट्वा ततः सत्त्वातिरेकवान् । विष्णुत्वमेत्य धर्मेण कुरुते परिपालनम् ॥

En el estado de Brahmā crea a los seres; luego, al predominar el sattva, alcanza el estado de Viṣṇu y, mediante el dharma, realiza la protección.

Verse 15

ततस्तमोगुणोद्रिक्तो रुद्रत्वे चाखिलं जगत् । उपसंहृत्य वै शेते त्रैलोक्यं त्रिगुणोऽगुणः ॥

Luego, desbordando la cualidad de tamas, en el estado de Rudra retrae el universo entero; tras reabsorberlo, reposa—los tres mundos retornan a Él—Aquel que, en su función, posee los tres guṇas y, sin embargo, en esencia está más allá de los guṇas.

Verse 16

यथा प्राग्व्यापकः क्षेत्री पालको लावकस्तथा । यथा स सञ्ज्ञामायाति ब्रह्मविष्ण्वीशकारिणीम् ॥

Así como el conocedor del campo (kṣetrin) es desde antiguo omnipenetrante, y del mismo modo el protector y el disolvente, así llega a portar la designación que desempeña los roles de Brahmā, Viṣṇu e Īśa.

Verse 17

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् रुद्रत्वे संहरत्यपि । विष्णुत्वे चाप्युदासीनस्तिस्त्रोऽवस्थाः स्वयम्भुवः ॥

En el estado de Brahmā, Él crea los mundos; en el estado de Rudra, también los disuelve; y en el estado de Viṣṇu, permanece “udāsīna”, ecuánime, firme y desapegado. Éstas son las tres condiciones del Autoengendrado (Svayambhū).

Verse 18

रजो ब्रह्मा तमो रुद्रो विष्णुः सत्त्वं जगत्पतिः । एत एव त्रयो देवा एत एव त्रयो गुणाः ॥

Rajas es Brahmā; tamas es Rudra; sattva es Viṣṇu, señor del mundo. Éstos, en verdad, son los tres dioses; éstos, en verdad, son las tres guṇas.

Verse 19

अन्योन्यमिथुना ह्येते अन्योन्याश्रयिणस्तथा । क्षणं वियोगो नह्येषां न त्यजन्ति परस्परम् ॥

En verdad, están emparejados entre sí y dependen mutuamente. No hay para ellos ni siquiera un instante de separación; no se abandonan unos a otros.

Verse 20

एवं ब्रह्मा जगत्पूर्वो देवदेवश्चतुर्मुखः । रजोगुणं समाश्रित्य स्त्रष्ट्टत्वे स व्यवस्थितः ॥

Así, Brahmā, anterior al mundo, dios de los dioses, el de cuatro rostros, al ampararse en la guṇa de rajas, queda establecido en la condición de creador.

Verse 21

हिरण्यगर्भो देवादिरनादिरुपचारतः । भूपद्मकर्णिकासंस्थो ब्रह्माग्रे समजायत ॥

Hiraṇyagarbha, el primero entre los dioses—sin comienzo en sentido figurado—, Brahmā, asentado sobre el receptáculo del loto de la tierra, nació al principio.

Verse 22

तस्य वर्षशतं त्वेकं परमायुर्महात्मनः । ब्रह्म्येणैव हि मानेन तस्य संख्यां निबोध मे ॥

Su vida suprema es de cien años, y ello se computa según la medida establecida por Brahmā. Aprende de mí el cálculo de esa medida.

Verse 23

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते । कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः ॥

Se dice que una kāṣṭhā consta de diez nimeṣas (y también se menciona una división quíntuple). Treinta kalās forman una kāṣṭhā; y treinta kalās forman un muhūrta.

Verse 24

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् । अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते ॥

Para los humanos, se recuerda que un día y una noche constan de treinta muhūrtas. Con treinta de tales días-noches se forman dos quincenas, que se llaman un mes.

Verse 25

तैः षड्भिरयनं वर्षं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे । तद्देवाना्महोरात्रं दिनं तत्रोत्तरायणम् ॥

Con seis meses hay un ayana; el año consta de dos ayanas: el meridional y el septentrional. Ese año es el día y la noche de los dioses: el curso hacia el norte es su día (y el curso hacia el sur, su noche).

Verse 26

दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं शृणुष्व मे ॥

Las eras que comienzan con Kṛta y Tretā se designan en miles de años divinos. Un caturyuga se cuenta como doce mil (años divinos); escucha de mí sus divisiones.

Verse 27

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां कृतमुच्यते । शतानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

Se dice que el yuga Kṛta (Satya) dura cuatro mil años divinos. Su crepúsculo (sandhyā) es de cuatrocientos años, y su porción crepuscular (sandhyāṃśa) tiene la misma medida.

Verse 28

त्रेता त्रीणि सहस्राणि दिव्याब्दानां शतत्रयम् । तत्सन्ध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

Tretā es de tres mil años divinos, con trescientos años como su juntura. Su sandhyā es igual a ello, y su sandhyāṃśa es de la misma medida.

Verse 29

द्वापरं द्वे सहस्रे तु वर्षाणां द्वे शते तथा । तस्य सन्ध्या समाख्याता द्वे शताब्दे तदंशकः ॥

Dvāpara es de dos mil años divinos, y asimismo doscientos años para su juntura. Su sandhyā se declara de doscientos años, y su sandhyāṃśa es de esa medida.

Verse 30

कलिः सहस्रं दिव्यानामब्दानां द्विजसत्तम । सन्ध्या सन्ध्यांशकश्चैव शतकौ समुदाहृतौ ॥

Kali es de mil años divinos, oh el mejor de los nacidos dos veces. Su sandhyā y su sandhyāṃśa se establecen, cada una, en cien años.

Verse 31

एषा द्वादशसाहस्री युगाख्या कविभिः कृता । एतत् सहस्रगुणितमो ब्राह्म्यमुदाहृतम् ॥

Este ciclo de yugas es llamado por los sabios “doce mil”. Esto, multiplicado por mil, se declara como la medida perteneciente a Brahmā (brāhmya).

Verse 32

ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश । भवन्ति भागशस्तेषां सहस्रं तद्विभज्यते ॥

Oh brāhmana, en un solo día de Brahmā hay catorce Manus. Sus períodos se reparten como porciones; y ese día se divide en mil partes.

Verse 33

देवाः सप्तर्षयः सेन्द्रा मनुस्तत्सूनवो नृपाः । मनुना सह सृज्यन्ते संह्रियन्ते च पूर्ववत् ॥

Los dioses, los Siete Ṛṣis, (los dioses) junto con Indra, Manu y los reyes que son sus hijos: con Manu son creados, y de nuevo son reabsorbidos, tal como antes.

Verse 34

चतुर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः । मन्वन्तरं तस्य संख्यां मानुषाब्दैर्निबोध मे ॥

Un manvantara se calcula como setenta y un caturyugas (con una adición). Aprende de mí su número en años humanos.

Verse 35

त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज । सत्पषष्ठिस्तथान्यानि नियुतानि च संख्यया ॥

Oh nacido dos veces, suma en total treinta koṭis completos, y además sesenta y seis niyutas (según el cómputo numérico).

Verse 36

विंशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं साधिकं विना । एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं दिव्यैर्वर्षैर्निबोध मे ॥

Este período es de veinte mil años, sin la porción añadida. Sabe por mí: así se dice que es un manvantara cuando se mide en años divinos.

Verse 37

अष्टौ वर्षसहस्राणि दिव्यया संख्यया युतम् । द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥

Ocho mil años, contados según el cómputo divino; y además otros cincuenta y dos mil (años) como cantidad suplementaria.

Verse 38

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ब्रह्म्यमहः स्मृतम् । तस्यान्ते प्रलयः प्रोक्तो ब्रह्मन् नैमित्तिको बुधैः ॥

Este tiempo, multiplicado catorce veces, es recordado como un día de Brahmā. Al término de él, oh brāhmana, los sabios declaran una disolución naimittika (ocasional).

Verse 39

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकश्च विनाशिनः । तथा विनाशमायान्ति महर्लोकश्च तिष्ठति ॥

Bhūrloka, Bhuvarloka y Svargaloka son perecederos; también llegan a la destrucción, mientras Maharloka permanece.

Verse 40

तद्वासिनोऽपि तापेन जनलोकं प्रयान्ति वै । एकार्णवे च त्रैलोक्ये ब्रह्मा स्वपिति वै निशि ॥

Aun los moradores de allí (en Maharloka), abrasados por el calor, van en verdad a Janaloka. Y cuando los tres mundos se vuelven un solo océano, Brahmā duerme en la noche.

Verse 41

तत्प्रमाणैव सा रात्रिस्तदन्ते सृज्यते पुनः । एवंतु ब्रह्मणो वर्षमेकं वर्षशतन्तु तत् ॥

Esa noche tiene exactamente la misma medida (que el día); al término de ella, la creación se realiza de nuevo. Así es un año de Brahmā; y ese ciclo se extiende hasta cien años.

Verse 42

शतं हि तस्य वर्षाणां परमित्यभिधीयते । पञ्चाशद्भिस्तथा वर्षैः परार्धमिति कीर्त्यते ॥

Cien años de Él se llaman “para”; y del mismo modo, cincuenta años se proclaman “parārdha” (la mitad de la duración completa).

Verse 43

एवमस्य परार्धन्तु व्यतीतं द्विजसत्तम । यस्यान्तेऽभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः ॥

Así pues, oh el mejor de los nacidos dos veces, ha transcurrido un parārdha de Él; y al término de éste aconteció el gran Kalpa, célebre con el nombre de “Pādma”.

Verse 44

द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै द्विज । वाराह इति कल्पोऽयं प्रथमः परिकल्पितः ॥

Oh nacido dos veces, en el segundo parārdha que ahora está en curso, este Kalpa—llamado “Vārāha”—se cuenta como el primero.