Shloka 17
Kuru-Sainika-Āśvāsana and Vijayaghoṣaṇa
Reassuring the Kuru Soldiers; Proclaiming Victory
प्रावर्तयन्नदीं घोरां शोणितोदां तरज्षिणीम् | अस्थिशैवालसम्बाधां युगान्ते कालनिर्मिताम्,पार्थने उस समय वहाँ खुनकी नदी बहा दी; जो बड़ी ही भयंकर थी। उसमें जलकी जगह रक्तकी धारा बहती थी तथा रक्तकी ही तरंगें उठती थीं। हड्डियाँ ही उसमें सेवार बनकर छा रही थीं। जान पड़ता था, प्रलयकालमें साक्षात् कालने ही उसका निर्माण किया हो
prāvartayannadīṃ ghorāṃ śoṇitodāṃ taraṅgiṇīm | asthiśaivālasambādhāṃ yugānte kālanirmitām |
Vaiśampāyana dijo: En aquel instante, Pārtha (Arjuna) puso en movimiento un río espantoso: sus aguas eran sangre, y sus olas, sangre. Atascado de huesos como si fuesen algas, parecía un río forjado por el propio Tiempo (Kāla) al término de una era. La imagen subraya el horror moral de la violencia: cuando se desata la ira, el mundo parece deslizarse hacia la disolución, como si el dharma mismo se ahogara en sangre.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse uses apocalyptic imagery—a river of blood clogged with bones—to warn that unchecked violence and rage resemble cosmic dissolution (yugānta). It implicitly contrasts such destruction with dharma, suggesting that adharma-driven conflict makes the world feel as though Time/Death itself has taken over.
The narrator describes a terrifying scene as if a river has been unleashed whose water is blood and whose obstructions are bones like algae. The description heightens the sense of catastrophic slaughter and frames it in cosmic terms by likening it to something created by Kāla at the end of an age.