Shloka 13
अध्याय ९० — लोमशोपदेशः तथा तीर्थयात्रानिश्चयः
Lomaśa’s Counsel and the Resolve for Pilgrimage
आश्रम: ख्यायते पुण्यस्त्रिषु लोकेषु विश्रुत: । युधिष्ठिर! परम पुण्यमयी दृषद्गवती नदी भी उधर ही बतायी गयी है। मनुष्योंमें श्रेष्ठ युधिष्ठिर! वहीं न्यग्रोध, पुण्य, पाञ्चाल्य, दाल्भ्यघोष और दाल्भ्य--ये पाँच आश्रम हैं तथा अनन्तकीर्ति एवं अमिततेजस्वी महात्मा सुव्रतका पुण्य आश्रम भी उत्तराखण्डमें ही बताया जाता है, जो पृथ्वीपर रहकर भी तीनों लोकोंमें विख्यात है ।। एतावर्णाववर्णो च विश्रुती मनुजाधिप,नरेश्वर! उत्तराखण्डमें ही विख्यात मुनि नर और नारायण हैं, जो एतावर्ण (श्यामवर्ण-- साकार) होते हुए भी वास्तवमें अवर्ण (निराकार) ही हैं
āśramaḥ khyāyate puṇyas triṣu lokeṣu viśrutaḥ | yudhiṣṭhira! parama-puṇyamayī dṛṣadgavatī nadī api udhara eva batāyī gayī hai | manuṣyeṣu śreṣṭha yudhiṣṭhira! vahīṃ nyagrodhaḥ, puṇyaḥ, pāñcālyaḥ, dālbhyaghoṣaḥ, dālbhyāś ca—ime pañca āśramāḥ | tathā anantakīrtiḥ amit-tejasvī mahātmā suvratasya puṇya āśramaḥ api uttarākhaṇḍe eva batāyate, yaḥ pṛthivyāṃ sthitvā api trīṣu lokeṣu vikhyātaḥ || etāvarṇāvavarṇo ca viśrutī manuṣādhipa, nareśvara! uttarākhaṇḍe eva vikhyātau munī nara-nārāyaṇau, yau etāvarṇa (śyāmavarṇa—sākāra) bhūtvā api vastutaḥ avarṇa (nirākāra) eva ||
Dhaumya dijo: «Aquel eremitorio es tenido por supremamente santo y es celebrado en los tres mundos. Oh Yudhiṣṭhira, también se dice que allí está el río Dṛṣadgavatī, el más purificador. Oh el mejor de los hombres, Yudhiṣṭhira, allí se hallan cinco eremitorios: Nyagrodha, Puṇya, Pāñcālya, Dālbhyaghoṣa y Dālbhyā. Y en Uttarakhaṇḍa se menciona asimismo el santo eremitorio del magnánimo Suvrata, de gloria sin fin y esplendor inconmensurable: aunque asentado en la tierra, es famoso en los tres mundos. Oh señor de los hombres, oh rey, en Uttarakhaṇḍa son también célebres los sabios Nara y Nārāyaṇa: se muestran con un color visible (de tez oscura, encarnados) y, sin embargo, en verdad están más allá de todo color (sin forma).»
धौम्य उवाच
Educational Q&A
Holiness is linked to places shaped by sustained dharma and tapas: hermitages and rivers become ‘famous in the three worlds’ because they host disciplined living and divine presence. The mention of Nara–Nārāyaṇa as both ‘with form’ and ‘beyond form’ also points to a key ethical-spiritual idea: the highest reality can be approached through embodied exemplars of austerity while remaining ultimately transcendent.
Dhaumya is describing to Yudhiṣṭhira the sacred northern region (Uttarakhaṇḍa), listing renowned hermitages and the river Dṛṣadgavatī, and highlighting the celebrated sages Nara and Nārāyaṇa. The passage functions as a guide to holy geography and a reminder of the spiritual authority residing in these places.