Shloka 20
अर्जुनस्य इन्द्रकीलगमनम् तथा शक्रसाक्षात्कारः
Arjuna’s journey to Indrakīla and encounter with Indra
हंसकारण्डवोदगीता: सारसाभिरुतास्तथा । पुंस्कोकिलरुताश्चैव क्रौज्चबर्हिणनादिता:,हंस, कारण्डव तथा सारस आदि पक्षी वहाँ मीठी बोली बोलते थे। तटवर्ती वृक्षोंपर कोयल मनोहर शब्द बोल रही थी। क्रौंचेके कलरव और मयूरोंकी केकाध्वनि भी वहाँ सब ओर गूँजती रहती थी
haṃsakāraṇḍavodgītāḥ sārasābhirutāstathā | puṃskokilarutāścaiva krauñcabārhiṇanāditāḥ ||
Dijo Vaiśampāyana: «Allí, los cisnes y los patos kāraṇḍava cantaban dulcemente; también llamaban las grullas. Los cucos machos derramaban sus notas melodiosas, y los clamores de las aves krauñca, junto con las resonantes voces de los pavos reales, se oían por doquier». El verso traza una atmósfera serena y conforme al dharma: la armonía de la naturaleza enmarca el bosque como lugar de descanso y contemplación en medio de las asperezas de la epopeya.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse does not state a direct moral injunction; its teaching is implicit: harmony in nature and a tranquil environment support steadiness of mind, reflection, and dharmic endurance—especially significant in the forest-exile context of the epic.
The narrator Vaiśampāyana describes a forest scene filled with the calls of swans, ducks, cranes, cuckoos, krauñca-birds, and peacocks, establishing the setting’s serenity and beauty.