Shloka 34
Dharma-śaṅkā-nivāraṇa: Yudhiṣṭhira’s Response on Karma-Phala and Trust in Dharma
दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संतति: । किंचिद् दैवाद्धठात् किंचित् किंचिदेव स्वभावत:,क्योंकि यह देखा जाता है कि हठ तथा दैवसे सब कार्योकी धारावाहिक रूपसे सिद्धि हो रही है। जो लोग तत्त्वज्ञ एवं कुशल हैं, वे प्रतिज्ञापूर्वक कहते हैं कि मनुष्य कुछ फल दैवसे, कुछ हठसे और कुछ स्वभावसे प्राप्त करता है। इस विषयमें इन तीनोंके सिवा कोई चौथा कारण नहीं है
dṛśyate hi haṭāccaiva diṣṭāccārthasya santatiḥ | kiñcid daivād dhaṭāt kiñcit kiñcid eva svabhāvataḥ ||
Yudhiṣṭhira dijo: «Pues se ve, en verdad, que el curso de los sucesos y la obtención de los frutos proceden a veces de la obstinación del esfuerzo humano y a veces de lo que el destino ha ordenado. El hombre alcanza unos resultados por la dispensación divina (daiva), otros por el empeño tenaz, y otros simplemente por su propia naturaleza. Fuera de estos tres, no se halla una cuarta causa en este asunto.»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Results in life are observed to arise from three sources: destiny/providence (daiva/diṣṭa), personal exertion or insistence (haṭa), and one’s inherent nature or disposition (svabhāva). The verse frames human experience as a blend of these factors rather than a single absolute cause.
In the Vana Parva context, Yudhiṣṭhira reflects on why outcomes occur as they do—especially amid hardship—articulating a balanced view that acknowledges destiny, human effort, and innate temperament as jointly shaping events.