Shloka 6
कृतयुगवर्णनम् तथा राजधर्मोपदेशः
Kṛtayuga Description and Instruction on Royal Dharma
चतुर्विधानि विप्रर्षे यथावत् परमेछ्िना । वायुभूता दिश: कृत्वा विक्षिप्यापस्ततस्तत:,ब्रह्मर्ष! फिर प्रलयकाल व्यतीत होनेपर जब पितामह ब्रह्मा जागते हैं, तब सम्पूर्ण दिशाओंमें वायुको फैलाकर उसके द्वारा समस्त जलराशिको इधर-उधर छितराकर (सूखे स्थानोंमें) ब्रह्माजीके द्वारा जो जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्धिज्ज नामक चार प्रकारके प्राणी रचे जाते हैं, उन्हें एकमात्र आप ही (सबसे पहले) अच्छी तरह देख पाते हैं
vaiśampāyana uvāca |
catūrvīdhāni viprarṣe yathāvat parameṣṭhinā |
vāyubhūtā diśaḥ kṛtvā vikṣipyāpas tataḥ tataḥ ||
brahmarṣe punaḥ pralayakāla-vyatīte yathā pitāmahaḥ brahmā jāgarti, tadā sarvāsu diśāsu vāyuṁ prasārya tena sarvāḥ āpaḥ itas-tataḥ vikṣipya (śuṣkeṣu deśeṣu) parameṣṭhinā brahmaṇā ye jarāyujāṇḍaja-svedajodbhijja-nāmānaḥ catvāraḥ prāṇi-bhedāḥ sṛjyante, tān tvam eva prathamaṁ samyag draṣṭum arhasi |
Vaiśampāyana dijo: «Oh el mejor de los videntes brahmánicos: cuando el Creador (Parameṣṭhin), pasado el tiempo de la disolución, despierta como el Abuelo Brahmā, esparce los vientos por todas las direcciones y, con ese viento, dispersa las aguas aquí y allá, dejando espacios secos. Entonces hace surgir las cuatro clases de seres vivos: los nacidos del vientre, los nacidos de huevo, los nacidos de la humedad o el calor, y los nacidos del brote. De esas primeras creaciones, solo tú puedes contemplarlas con claridad desde el mismo comienzo.»
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse presents a traditional cosmological sequence: after dissolution (pralaya), Brahmā re-initiates creation by ordering space (directions), wind, and waters, and then manifests life in four classical modes of birth. It highlights the rṣi’s privileged capacity to witness primordial creation.
Vaiśampāyana describes how, when Brahmā awakens after pralaya, he disperses the waters by means of wind to produce dry regions and then creates the four categories of living beings; the addressed sage is said to be the first to perceive these creations clearly.