Shloka 48
कण्वोपदेशः—नश्वरबलविवेकः तथा मातलिगुणकेश्याः आख्यानारम्भः
Kaṇva’s Counsel on Impermanent Power; Opening of the Mātali–Guṇakeśī Narrative
भारत! युद्धभूमिमें जिनकी समानता कोई भी नहीं कर सकता, उन विजयशील वीर कपिध्वज अर्जुनको जीतनेका साहस तीनों लोकोंमें कौन कर सकता है? ।। असंख्येया गुणा: पार्थे तद्विशिष्टो जनार्दन: । त्वमेव भूयो जानासि कुन्तीपुत्र॑ धनंजयम्,महाराज! अर्जुनमें असंख्य गुण हैं एवं भगवान् जनार्दन तो उनसे भी बढ़कर हैं। तुम भी कुन्तीपुत्र अर्जुनको अच्छी तरह जानते हो। जो दोनों महात्मा नर और नारायणके नामसे प्रसिद्ध हैं, वे ही अर्जुन और श्रीकृष्ण हैं। तुम्हें ज्ञात होना चाहिये कि वे दोनों पुरुषरत्न सर्वश्रेष्ठ वीर हैं
Bhārata! yuddhabhūmau yasyāḥ samatāṁ kaścid api na kartum arhati, taṁ vijayaśīlaṁ vīraṁ kapidhvajaṁ Arjunaṁ jetuṁ sāhasaṁ trailokye kaḥ kariṣyati? Asaṅkhyeyā guṇāḥ Pārthe, tad-viśiṣṭo Janārdanaḥ. Tvam eva bhūyo jānāsi Kuntīputraṁ Dhanañjayam, mahārāja. Yau dvau mahātmānau Nara-Nārāyaṇāv iti prasiddhau, tau evārjunaḥ Śrīkṛṣṇaś ca. Jñātavyaṁ te mahārāja, tau ubhau puruṣaratnau sarvaśreṣṭhau vīrau.
¡Oh vástago de Bharata! ¿Quién, en los tres mundos, podría reunir el valor para derrotar a Arjuna—el héroe victorioso del estandarte del mono—cuyo igual nadie halla en el campo de batalla? En Pārtha hay incontables excelencias, y Janārdana lo supera incluso a él. Oh gran rey, tú conoces bien a Dhanañjaya, el hijo de Kuntī. En verdad, esas dos grandes almas célebres como Nara y Nārāyaṇa no son otras que Arjuna y Śrī Kṛṣṇa. Sabe, oh rey, que esos dos “joyeles entre los hombres” son los más eminentes de los guerreros.
राम उवाच
Educational Q&A
The verse underscores that Arjuna’s martial excellence is extraordinary, yet Kṛṣṇa’s greatness surpasses even that; together they embody the Nara–Nārāyaṇa ideal—human effort aligned with divine guidance—implying that righteous strength is most formidable when joined to dharma and divine wisdom.
Rāma addresses a Bharata/Kuru king and extols Arjuna as unmatched in battle, then elevates Kṛṣṇa as even greater, identifying the pair as the famed Nara and Nārāyaṇa, thereby warning that opposing them is futile and ethically fraught.