Shloka 3
Purohita-Niyoga and the Brahma–Kṣatra Concord
Aila–Kaśyapa Saṃvāda
(तेषामर्थश्न कामश्न धर्मश्षेति विनिश्चय: । श्लोकांश्वोशनसा गीतांस्तान् निबोध युधिष्ठिर ।। उच्छिष्ट: स भवेद् राजा यस्य नास्ति पुरोहित: । उनके धर्म, अर्थ और काम तीनोंकी निश्चय ही सिद्धि होती है। युधिष्ठिर! इस विषयमें शुक्राचार्यके गाये हुए कुछ श्लोक हैं, उन्हें तुम सुनो। जिस राजाके पास पुरोहित नहीं है, वह उच्छिष्ट (अपवित्र) हो जाता है ।। रक्षसामसुराणां च पिशाचोरगपक्षिणाम् | शत्रूणां च भवेद् वध्यो यस्य नास्ति पुरोहित: ।। जिसके पास पुरोहित नहीं है, वह राजा राक्षसों, असुरों, पिशाचों, नागों, पक्षियोंका तथा शत्रुओंका वध्य होता है ।। ब्रूयात् कार्याणि सततं महोत्पातानि यानि च | इष्टमड्ल्नलयुक्तानि तथा55न्तःपुरिकाणि च ।। पुरोहितको चाहिये कि राजाके लिये जो सदा आवश्यक कर्तव्य हों, जो-जो बड़े बड़े उत्पात होने-वाले हों, जो अभीष्ट तथा माड्रलिक कृत्य हों तथा जो अन्तःपुरसे सम्बन्ध रखनेवाले वृत्तान्त हों, वे सब राजाको बतावे ।। गीतनृत्ताधिकारेषु सम्मतेषु महीपते: । कर्तव्यं करणीयं वै वैश्वदेवबलिस्तथा ।। राजाको प्रिय लगनेवाले जो गीत और नृत्यसम्बन्धी कार्य हों, उनमें करनेयोग्य कर्तव्यका पुरोहित निर्देश करे, बलिवैश्वदेवकर्मका सम्पादन करे ।। नक्षत्रस्यानुकूल्येन यः संजातो नरेश्वर: । राजशास्त्रविनीतश्न श्रेयान् राज्ञ: पुरोहित: ।। जो राजा अनुकूल नक्षत्रमें उत्पन्न हुआ है तथा राजशास्त्रकी पूर्ण शिक्षा प्राप्त कर चुका है, उससे भी श्रेष्ठ उसका पुरोहित होना चाहिये ।। अथान्यानां निमित्तानामुत्पातानामथार्थवित् ।। शत्रुपक्षक्षयज्ञश्न श्रेयान् सज्ञ: पुरोहित: ।) जो भिन्न-भिन्न प्रकारके निमित्तों और उत्पातोंका रहस्य जानता हो तथा शत्रुपक्षके विनाशकी प्रणालीका भी जानकार हो, ऐसा श्रेष्ठतम पुरुष राजाका पुरोहित होना चाहिये ।। उभौ प्रजा वर्धयतो देवान् सर्वान् सुतान् पितृन् | भवेयातां स्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ,यदि राजा और पुरोहित धर्मनिष्ठ, श्रद्धेय तथा तपस्वी हों, एक-दूसरेके प्रति सौहार्द रखते हों और समान ह्ृदयवाले हों तो वे दोनों मिलकर प्रजाकी वृद्धि करते हैं तथा सम्पूर्ण देवताओं एवं पितरोंको तृप्त करके पुत्र और प्रजावर्गको भी अभ्युदयशील बनाते हैं। ऐसे ब्राह्मण (पुरोहित) और क्षत्रिय (राजा) का सम्मान करनेसे प्रजाको सुखकी प्राप्ति होती है
bhīṣma uvāca | teṣām arthaś ca kāmaś ca dharmaś ceti viniścayaḥ | ślokān uśanasā gītāṁs tān nibodha yudhiṣṭhira || ucchiṣṭaḥ sa bhaved rājā yasya nāsti purohitaḥ | rakṣasām asurāṇāṁ ca piśācoragapakṣiṇām | śatrūṇāṁ ca bhaved vadhyo yasya nāsti purohitaḥ || brūyāt kāryāṇi satataṁ mahotpātāni yāni ca | iṣṭamaṇḍalikayuktāni tathā antaḥpurikāṇi ca || gītanṛttādhikāreṣu sammāteṣu mahīpateḥ | kartavyaṁ karaṇīyaṁ vai vaiśvadevabalis tathā || nakṣatrasya anukūlyena yaḥ sañjāto nareśvaraḥ | rājaśāstravinītaś ca śreyān rājñaḥ purohitaḥ || athānyānāṁ nimittānām utpātānām athārthavit | śatrupakṣakṣayajñaś ca śreyān sa jñaḥ purohitaḥ || ubhau prajā vardhayato devān sarvān sutān pitṝn | bhaveyātāṁ sthitau dharme śraddheyau sutapāsvinau ||
Bhishma dijo: «Para ellos —el rey y su reino— está asegurada la consecución de dharma, artha y kāma. Oh Yudhiṣṭhira, escucha estos versos cantados por Uśanas (Śukrācārya). Un rey que no tiene purohita se vuelve “uśchiṣṭa”, como un resto impuro: ritualmente inepto y políticamente vulnerable. Tal rey se convierte en blanco legítimo de fuerzas hostiles: rākṣasas, asuras, piśācas, serpientes (nāgas), aves —como presagios y agentes de daño— y enemigos humanos. Por ello, el purohita debe informar continuamente al rey de lo que siempre ha de hacerse: los deberes necesarios del Estado, los grandes portentos y calamidades inminentes, los asuntos deseados y los maṇḍalika (relativos al ámbito del reino y sus dependencias), y cuanto atañe al interior del palacio. En las actividades que el monarca favorece —como el canto y la danza— el purohita ha de indicar lo que es correcto, y también velar por la ejecución de ofrendas como el vaiśvadeva y el bali. Aunque un rey haya nacido bajo una constelación propicia y esté instruido en la ciencia del gobierno, su purohita debe ser superior en discernimiento: conocedor de presagios y prodigios, y de los medios para debilitar y destruir la facción enemiga. Cuando rey y purohita están ambos firmes en el dharma, son dignos de confianza y austeros, juntos hacen prosperar al pueblo y satisfacen a los dioses y a los antepasados, asegurando así la abundancia para los hijos y los súbditos.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A king’s legitimacy, purity, and security depend on having a competent purohita who unites ritual authority with political discernment—guiding daily duties, rites, auspicious timing, and interpreting omens to protect the realm and uphold dharma.
In the Śānti Parva’s instruction on governance, Bhīṣma teaches Yudhiṣṭhira by citing verses attributed to Uśanas (Śukrācārya), emphasizing that a king without a purohita becomes impure and vulnerable, while a dharmic partnership between king and priest brings prosperity to subjects and satisfaction to gods and ancestors.