मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
ध्यानं तपो दम: क्षान्तिरनसूया मिताशनम् । विषयप्रतिसंहारो मितजल्पस्तथा शम:
bhīṣma uvāca | dhyānaṁ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam | viṣaya-pratisaṁhāro mita-jalpas tathā śamaḥ satyam agnihotraṁ ekānta-sevanaṁ—eṣa pravartaka-yajñaḥ | atha nivartaka-yajñasya varṇanaṁ śṛṇu, yathā japaṁ kurvato brahmacāriṇaḥ sarve karmāṇi nivartante | dṛḍha-grāhī karomīti jāpyaṁ japati jāpakaḥ | na sampūrṇo na saṁyukto nirayaṁ so ’nugacchati ||
Bhishma dijo: Meditación, austeridad, dominio de sí, paciencia, ausencia de envidia, moderación en el alimento, retraimiento de los objetos de los sentidos, palabra medida, serenidad, veracidad, la ofrenda al fuego (agnihotra) y la vida en soledad: éste es el sacrificio «que impulsa» (pravartaka-yajña), la disciplina que pone al hombre en el camino. Ahora escucha el sacrificio «que retira» (nivartaka-yajña), por cuya regla de japa las acciones del brahmacārin dedicado a la repetición cesan (encaminándolo a la liberación). Pero si un recitador, aferrado a un propósito rígido—«sin falta completaré este japa»—emprende la repetición prescrita y, sin embargo, ni se aplica de verdad ni la lleva a término, cae en la ruina (naraka).
भीष्म उवाच
Bhishma frames ethical and yogic disciplines as a form of ‘sacrifice’: inner practices (meditation, restraint, truth, moderation, seclusion) initiate spiritual progress, while deeper practice aims at cessation of karmic momentum. He warns that taking up japa with stubborn resolve but without genuine engagement or completion is spiritually harmful and leads to downfall.
In Shanti Parva’s instruction section, Bhishma is teaching about inner yajña (sacrifice) and disciplined practice. He lists virtues and observances as the ‘activating sacrifice,’ then transitions to the ‘withdrawing sacrifice’ connected with japa and brahmacarya, adding a cautionary example about negligent or half-hearted practice.