Shloka 11
Adhyāya 159 — Dāna–Dakṣiṇā, Āpaddharma Measures, and Prāyaścitta Classifications
साहसानां च सर्वेषामकार्याणां क्रियास्तथा । पराये धनका अपहरण, परायी स्त्रियोंके प्रति बलात्कार, वाणीका वेग, मनका वेग, निन्दा करनेकी विशेष प्रवृत्ति, जननेन्द्रियका वेग, उदरका वेग, मृत्युका भयंकर वेग अर्थात् आत्महत्या, ईर्ष्याका प्रबल वेग, मिथ्या का दुर्जय वेग, अनिवार्य रसनेन्द्रियका वेग, दुःसह श्रोत्रेन्द्रियका वेग, घृणा, अपनी प्रशंसाके लिये बढ़-बढ़कर बातें बनाना, मत्सरता, पाप, दुष्कर कर्मोमें प्रवृत्ति, न करने योग्य कार्य कर बैठना--इन सबका कारण भी लोभ ही है || ८--१० $ || जातौ बाल्ये च कौमारे यौवने चापि मानवा:,नित्यं गम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवोदधि: । कुरुश्रेष्ठ! मनुष्य जन्मकालमें, बाल्यावस्थामें तथा कौमार और यौवनावस्थामें जिसके कारण अपने बुरे कर्मोको छोड़ नहीं पाते हैं, जो मनुष्यके वृद्ध होनेपर भी जीर्ण नहीं होता, वह लोभ ही है। जिस प्रकार गहरे जलवाली बहुत-सी नदियोंके मिल जानेसे भी समुद्र नहीं भरता है, उसी प्रकार कितने ही पदार्थोका लाभ क्यों न हो जाय, लोभका पेट कभी नहीं भरता है
bhīṣma uvāca | sāhasānāṃ ca sarveṣām akaryāṇāṃ kriyās tathā | parāye dhanaka-apaharaṇam, parāyī-strīṣu prati balātkāraḥ, vāg-vegaḥ, mano-vegaḥ, nindāyāḥ viśeṣa-pravṛttiḥ, jananendriya-vegaḥ, udara-vegaḥ, mṛtyoḥ bhayaṅkara-vegaḥ (ātmahatyā), īrṣyāyāḥ prabala-vegaḥ, mithyāyāḥ durjaya-vegaḥ, anivārya-rasanendriya-vegaḥ, duḥsaha-śrotrendriya-vegaḥ, ghṛṇā, sva-praśaṃsāyai baḍha-baḍhakar vākya-racanā, matsaratā, pāpam, duṣkara-karmeṣu pravṛttiḥ, na kartavyaṃ karma kartum—etad sarvaṃ lobha-hetukam || jātau bālye ca kaumāre yauvana cāpi mānavāḥ nityaṃ gambhīra-toyābhir āpagābhir ivodadhiḥ | kuruśreṣṭha! janma-kāle bālye kaumāre yauvana-sthāyāṃ ca yena hetunā manuṣyāḥ sva-duṣkarmāṇi tyaktum na śaknuvanti, yo vṛddhe ’pi na jīryati, sa eva lobhaḥ | yathā gambhīra-toyā bahvyo nadyaḥ samāgatā api sāgaraṃ na pūrayanti, tathā bahu-dravya-lābhe ’pi lobhasya udaraṃ kadācid na pūryate |
Bhīṣma dijo: «Todas las empresas temerarias y todas las acciones que no deben hacerse nacen de la codicia. Por codicia se arrebata la riqueza ajena, se viola a la esposa de otro, y se es arrastrado por los violentos impulsos de la palabra y de la mente; se vuelve uno especialmente inclinado a la calumnia. Se es empujado por los ardores del sexo y del vientre; se es barrido por el impulso terrible hacia la muerte misma (la autodestrucción); se es llevado por una envidia poderosa; se es vencido por la fuerza, difícil de superar, de la falsedad; se es compelido por el ansia de la lengua y por el apetito insaciable del oído; se cae en el odio, se fanfarronea desmedidamente en busca de propia alabanza, se vuelve uno rencoroso y celoso, se inclina al pecado y se precipita en obras arduas y prohibidas: en verdad, la codicia es la causa de todo ello. Oh el mejor de los Kurus, desde el nacimiento, pasando por la niñez, la adolescencia y la juventud, es la codicia la que impide a los hombres abandonar sus malas acciones; y ni siquiera en la vejez se desgasta. Así como el océano no se llena aunque muchos ríos profundos viertan en él, del mismo modo, por mucho provecho que se obtenga, el vientre de la codicia nunca queda satisfecho.»
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Greed (lobha) is presented as the root cause behind a wide spectrum of unethical and self-destructive behaviors—violence, theft, sexual violation, slander, lying, envy, spite, and compulsive indulgence. It is portrayed as inherently insatiable, never satisfied by increased gain.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma addresses Yudhiṣṭhira (called ‘best of the Kurus’) and explains the moral danger of greed. He lists the impulses and crimes it generates and reinforces the point with a simile: like the ocean that is not filled by many rivers, greed is not filled by many acquisitions.