Shloka 96
द्वैपायनह्रदे दुर्योधनान्वेषणम् / The Search for Duryodhana at Dvaipāyana Lake
एतच्छुत्वा तु वचन वैश्यापुत्रेण भाषितम् । प्राप्तकालमिति ज्ञात्वा विदुर: सर्वधर्मवित्,रक्षित: कुलधर्मश्च॒ सानुक्रोशतया त्वया । वैश्यापुत्र युयुत्सुकी कही हुई यह बात सुनकर और इसे समयोचित जानकर सम्पूर्ण धर्मोंके ज्ञाता तथा अमेय आत्मबलसे सम्पन्न विदुरजीने युयुत्सुकी भूरि-भूरि प्रशंसा की एवं इस प्रकार कहा--“भरतवंशियोंके इस विनाशके समय जो यह समयोचित कर्तव्य प्राप्त था, वह सब बताकर अपनी दयालुताके कारण तुमने कुल-धर्मकी रक्षा की है
sañjaya uvāca |
etac chrutvā tu vacanaṁ vaiśyāputreṇa bhāṣitam |
prāptakālam iti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit |
rakṣitaḥ kuladharmaś ca sānukrośatayā tvayā |
vaiśyāputra yuyutsukī kathitāṁ etāṁ kathāṁ śrutvā prāptakālam iti matvā sarvadharmavit viduro ’meyātma-balopetaḥ yuyutsuṁ bhūri-bhūri praśaśaṁsa, evaṁ ca uvāca— “bharatavaṁśīyānāṁ vināśakāle yad idaṁ prāptakālaṁ kartavyaṁ tat sarvaṁ nivedya tvayā sānukrośatayā kuladharmo rakṣitaḥ” |
Sañjaya dijo: Al oír estas palabras pronunciadas por el hijo de un vaiśya, Vidura—conocedor de todos los dharmas—las reconoció como oportunas y justas. Movido por la compasión, has salvaguardado el dharma de la familia. Así, Vidura, dotado de una fuerza interior inconmensurable, elogió una y otra vez a Yuyutsu y declaró: «En esta hora de destrucción de los Bhāratas, has expuesto el deber que exigía el momento; por misericordia has protegido el dharma del linaje.»
संजय उवाच
Educational Q&A
Dharma must be discerned in context: when destruction is imminent, one should do the timely, necessary duty (prāptakāla-kartavya) and protect the ethical fabric of the family (kula-dharma), guided by compassion rather than factional loyalty.
Sañjaya reports that Vidura hears Yuyutsu’s statement, recognizes it as appropriate to the crisis, and repeatedly praises him, saying that Yuyutsu’s compassionate counsel has preserved the family’s dharma at a moment of catastrophic collapse for the Bharatas.