Shloka 126
Vāsudeva-Māhātmya: Duryodhana’s Inquiry and Bhīṣma’s Theological Account of Keśava
शिर:कपालाकुलकेशशाद्धला शरीरसड्घातसहस््रवाहिनी । विशीर्णनानाकवचोर्मिसंकुला नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा,मुर्दोकी खोपड़ियोंके केश सेवारका भ्रम उत्पन्न करते थे। सहस्रों शरीर उसमें जल- जन्तुओंके समान बह रहे थे। छिन्न-भिन्न होकर बिखरे हुए कवच लहरोंके समान उसमें सर्वत्र व्याप्त थे। मनुष्यों, घोड़ों और हाथियोंकी कटी हुई हड्डियाँ छोटे-छोटे कंकड़- पत्थरोंका काम दे रही थीं
śiraḥkapālākulakeśaśādvalā śarīrasaṅghātasahasravāhinī | viśīrṇanānākavacormisaṅkulā narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā ||
Sañjaya dijo: «Era como un río espantoso: sus orillas eran un césped de cabellos enmarañados y cráneos; en él, miles de montones de cuerpos flotaban como criaturas vivas en el agua. Fragmentos de muchas clases de armaduras, hechos pedazos, se extendían por doquier como olas, y los huesos cercenados de hombres, caballos y elefantes servían de guijarros y piedras». En esta visión del campo de batalla, el poema obliga al oyente a afrontar el costo moral de la guerra—cómo la violencia reduce a personas y valor a escombros—y así intensifica la urgencia ética del dharma en medio de la catástrofe.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse is not a doctrinal instruction but an ethical shock: by portraying the battlefield as a ‘river’ made of skulls, bodies, armor, and bones, it exposes the dehumanizing aftermath of war and presses the listener to weigh action against dharma and its consequences.
Sañjaya, narrating events to Dhṛtarāṣṭra, depicts the carnage of Kurukṣetra through an extended metaphor: a gruesome river whose banks and currents are formed from the slain, with armor as waves and severed bones as pebbles.