Shloka 6
भीष्म-पर्व अध्याय १०० — त्रिगर्त-आक्रमण, भीष्म-केन्द्रित पुनर्संयोजन, तथा शक्त्यस्त्र-विनिमय
(त्वयि युद्धविमुखे चापि जितश्वास्मि हि पाण्डवै: । द्रोणस्य प्रमुखे वीरा हतास्ते भ्रातरो मम ।। भीमसेनेन राधेय मम चैवानुपश्यत: ।) 'राधानन्दन! तुम युद्धसे मुँह मोड़कर बैठ रहे हो, इसलिये पाण्डवोंने मुझे परास्त कर दिया। द्रोणाचार्यके सामने ही मेरे देखते-देखते भीमसेनने मेरे वीर भाइयोंको मार डाला। निकृतः पाण्डवै: शूरैरवरध्यैर्दैवतैरपि । सो*हं संशयमापतन्न: प्रहरिष्ये कं रणे,'पाण्डव शूरवीर और देवताओंके लिये भी अवध्य हैं। उनके द्वारा पराजित होकर मैं जीवनके संशयमें पड़ गया हूँ। ऐसी दशामें रणक्षेत्रमें मैं कैसे युद्ध करूँगा?”
sañjaya uvāca |
tvayi yuddha-vimukhe cāpi jitaśvo 'smi hi pāṇḍavaiḥ |
droṇasya pramukhe vīrā hatās te bhrātaro mama ||
bhīmasenena rādheya mama caivānupaśyataḥ |
nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avaradhyair daivatair api |
so 'haṃ saṃśayam āpatan naḥ prahariṣye kaṃ raṇe ||
Dijo Sañjaya: «Puesto que te has apartado del combate, oh hijo de Rādhā, he sido en verdad vencido por los Pāṇḍavas. Ante los ojos de Droṇa, y mientras yo mismo miraba, Bhīmasena mató a mis hermanos heroicos. Derrotado por esos valientes Pāṇḍavas —guerreros a quienes ni los dioses pueden someter— he caído en una crisis de la propia vida. En tal estado, ¿a quién podré herir en el campo de batalla?»
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage highlights the ethical and psychological collapse that follows when a key warrior withdraws from duty: defeat, grief, and loss of resolve spread through the ranks. It underscores how responsibility in war is collective—one person’s refusal to fight can demoralize allies and intensify the sense of helplessness against an apparently ‘invincible’ opponent.
Sañjaya reports that because Karṇa has turned away from fighting, the Pāṇḍavas have gained the upper hand. In the presence of Droṇa, Bhīma has slain the speaker’s heroic brothers while he watched. Overwhelmed by the Pāṇḍavas—described as unconquerable even by the gods—he falls into doubt and asks how he can strike anyone in battle in such a condition.