Previous Verse
Next Verse

Shloka 37

Prākṛta Sṛṣṭi and Pralaya: From Pradhāna to Brahmāṇḍa; Trimūrti Samanvaya

तस्मिन् कार्यस्य करणं संसिद्धिः परमेष्ठिनः / प्राकृते ऽण्डे विवृत्तः स क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

tasmin kāryasya karaṇaṃ saṃsiddhiḥ parameṣṭhinaḥ / prākṛte 'ṇḍe vivṛttaḥ sa kṣetrajño brahmasaṃjñitaḥ

Dentro de ese (huevo cósmico) surgieron los medios para la obra de la creación y el pleno cumplimiento del designio del Señor supremo. En el huevo primordial (prākṛta) se manifestó el Conocedor del Campo (kṣetrajña), llamado Brahmā.

तस्मिन्in that (egg)
तस्मिन्:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), नपुंसकलिङ्ग/पुल्लिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
कार्यस्यof the effect/work
कार्यस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootकार्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
करणम्the instrument/means (of creation)
करणम्:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootकरण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
संसिद्धिःthe complete accomplishment
संसिद्धिः:
Karta (कर्ता/Subject complement)
TypeNoun
Rootसंसिद्धि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
परमेष्ठिनःof the Supreme Lord/Parameṣṭhin (Brahmā)
परमेष्ठिनः:
Sambandha (सम्बन्ध/Genitive relation)
TypeNoun
Rootपरमेष्ठिन् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
प्राकृतेin the primordial (natural)
प्राकृते:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; अण्डे विशेषणम्
अण्डेin the egg
अण्डे:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Location)
TypeNoun
Rootअण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन
विवृत्तःappeared, came forth
विवृत्तः:
Kriyā (क्रिया/Predicative participle)
TypeVerb
Rootवि + वृत् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; ‘manifested/appeared’
सःhe
सः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम (pronoun), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
क्षेत्रज्ञःknower of the field
क्षेत्रज्ञः:
Karta (कर्ता/Subject apposition)
TypeNoun
Rootक्षेत्रज्ञ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समासः—क्षेत्रस्य ज्ञः (षष्ठी-तत्पुरुष)
ब्रह्मसंज्ञितःcalled ‘Brahmā’
ब्रह्मसंज्ञितः:
Viśeṣaṇa (विशेषण/Qualifier)
TypeAdjective
Rootब्रह्मन् + संज्ञित (सम्+ज्ञा, क्त)
Formपुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; समासः—ब्रह्म इति संज्ञा यस्य (तत्पुरुष)

Sūta (narrator) describing the cosmogony to the sages (Naimiṣāraṇya frame)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

P
Parameṣṭhin
P
Prakṛti
A
Aṇḍa (cosmic egg)
K
Kṣetrajña
B
Brahmā

FAQs

It presents the conscious principle as kṣetrajña (the Knower), which manifests within the primordial cosmos as Brahmā—implying that creation proceeds through a supreme intention (Parameṣṭhin) and a conscious knower that presides over the field (kṣetra) of Prakṛti.

No specific practice is prescribed in this verse; instead it supplies a Sāṃkhya-Yoga foundation used later in the Kurma Purana: discerning kṣetra (Prakṛti/body-mind) from kṣetrajña (awareness), a key contemplative discrimination that supports Yoga and Pāśupata-style renunciation and insight.

By attributing cosmic accomplishment to the supreme Parameṣṭhin while describing Brahmā as the manifested kṣetrajña, the verse supports the Purāṇa’s non-sectarian frame: one supreme lordly reality governs creation, harmonizing Shaiva-Vaishnava theological language rather than separating it.